ଯୋଗମାଯାଵଶେ ସର୍ଵମିଦଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ଗ୍ରଥିତଂ ଗୁଣସୂତ୍ରତଃ
ଯୋଗମାୟାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗୋଟିଏ ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଗୁଣର ଡୋରରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।
ଯଥା ସା ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ପୂର୍ଵଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛତି ସୁଵ୍ରତ । ତଥା କରୋତି ସୁହିତା ଵଯଂ ସର୍ଵେଽପି ତଦ୍ଵଶାଃ
ସେ ଯୋଗମାୟା ଯେପରି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାମ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେପରି କରନ୍ତି; ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଆଞ୍ଚଳରେ ଅଛୁ।
ଯଦ୍ଯହଂ ସ୍ଯାଂ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରୋ ଵୈ ଚିନ୍ତଯନ୍ତୁ ଧିଯା କିଲ । କୁତୋଽଭଵଂ ମତ୍ସ୍ଯଵପୁଃ କଚ୍ଛପୋ ଵା ମହାର୍ଣଵେ
ଯଦି ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ହେଉଥାଏ, ତେବେ ମନେ କରନ୍ତୁ — ମୁଁ କିପରି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ମାଛ କିମ୍ବା କଛୁଆ ହେଇଥିଲି?
ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଷୁ କୋ ଭୋଗଃ କା କୀର୍ତିଃ କିଂ ସୁଖଂ ପୁନଃ । କିଂ ପୁଣ୍ଯଂ କିଂ ଫଲଂ ତତ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ରଯୋନିଗତସ୍ଯ ମେ
ପଶୁପକ୍ଷୀ ଜନ୍ମରେ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଭୋଗ, କଣ ମହିମା, କଣ ସୁଖ, କଣ ପୁଣ୍ୟ, କଣ ଫଳ ଅଛି?
କୋଲୋ ଵାଥ ନୃସିଂହୋ ଵା ଵାମନୋ ଵାଭଵଂ କୁତଃ । ଜମଦଗ୍ନିସୁତଃ କସ୍ମାତ୍ସମ୍ଭଵେଯଂ ପିତାମହ
ମୁଁ କିପରି ବରାହ, ନୃସିଂହ, ବାମନ ହେଲି? ପିତାମହ, କିପରି ମୁଁ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ହେଇ ଜନ୍ମ ନେଲି?
ନୃଶଂସଂ ଵା କଥଂ କର୍ମ କୃତଵାନସ୍ମି ଭୂତଲେ । କ୍ଷତଜୈସ୍ତୁ ହ୍ରଦାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପୂରଯେଯଂ କଥଂ ପୁନଃ
ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ କିପରି ଏମିତି କ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟ କଲି? ପୁଣି କିପରି ରକ୍ତରେ ସମସ୍ତ ପୋଖରୀ ପୂରିଦେଲି?
ତତ୍କଥଂ ଜମଦଗ୍ନେଶ୍ଚ ପୁତ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ହତଵାନାଜୌ ନିର୍ଦଯୋ ଗର୍ଭଗାନପି
ତେବେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଭାବେ ମାରିଦେଲି, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଥିବାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ।
ରାମୋ ଭୂତ୍ଵାଥ ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଦଣ୍ଡକଂ ଵନମ୍ । ପଦାତିଶ୍ଚୀରଵାସାଶ୍ଚ ଜଟାଵଲ୍କଲଵାନ୍ପୁନଃ
ପରେ ମୁଁ ଦେବମାନେଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ର ରାମ ହୋଇ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଦେପଦେ ଚାଲିଗଲି, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଓ ଜଟା ଧାରଣ କଲି।
ଅସହାଯୋ ହ୍ଯପାଥେଯୋ ଭୀଷଣେ ନିର୍ଜନେ ଵନେ । କୁର୍ଵନ୍ନାଖେଟକଂ ତତ୍ର ଵ୍ଯଚରଂ ଵିଗତତ୍ରପଃ
ମୁଁ ଏକାକି ଏବଂ କୌଣସି ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ବିନା, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଜଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟରେ ଏକାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବରେ ଶିକାର କରି ଘୁରୁଥିଲି।
ନ ଜ୍ଞାତଵାନ୍ମୃଗଂ ହୈମଂ ମାଯଯା ପିହିତସ୍ତଦା । ଉଟଜେ ଜାନକୀଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଗତସ୍ତତ୍ପଦାନୁଗଃ
ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ମାୟାରେ ଢାକା ଥିବା ସୁନା ହରିଣକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲିନି; ଉଟେରେ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ତାହାର ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ବାହାରିଗଲି।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽପି ଚ ତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଗତୋ ମତ୍ପଦାନୁଗଃ । ଵାରିତୋଽପି ମଯାତ୍ଯର୍ଥଂ ମୋହିତଃ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଗୁଣୈଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ମୋର ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ବାହାରିଗଲେ; ମୁଁ ବହୁତ ଅନୁରୋଧ କଲି ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରାକୃତିକ ଗୁଣରେ ମୋହିତ ହୋଇ ମୋ କଥା ଶୁଣିଲେନି।
ଭିକ୍ଷୁରୂପଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ରାଵଣଃ କପଟାକୃତିଃ । ଜହାର ତରସା ରକ୍ଷୋ ଜାନକୀଂ ଶୋକକର୍ଶିତାମ୍
ତାପରେ ରାବଣ ଭିକ୍ଷୁର ରୂପ ଧରି, ଠକେଇ ଚାଳ କରି, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଜୋରକରି ଅପହରଣ କଲା।
ଦୁଃଖାର୍ତେନ ମଯା ତତ୍ର ରୁଦିତଞ୍ଚ ଵନେ ଵନେ । ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ଚ ମିତ୍ରତ୍ଵଂ କୃତଂ କାର୍ଯଵଶାନ୍ମଯା
ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଳରେ ଜଙ୍ଗଳରେ କାନ୍ଦିଲି; ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକତାବଶତଃ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିଲି।
ଅନ୍ଯାଯେନ ହତୋ ଵାଲୀ ଶାପାଚ୍ଚୈଵ ନିଵାରିତଃ । ସହାଯାନ୍ଵାନରାନ୍ କୃତ୍ଵା ଲଙ୍କାଯାଂ ଚଲିତଃ ପୁନଃ
ବାଲୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ଏବଂ ଶାପରେ ବାଧା ପାଇଲେ; ମୁଁ ବାନରମାନେଙ୍କୁ ସହଯୋଗୀ କରି, ପୁଣି ଲଙ୍କାକୁ ଯାତ୍ରା କଲି।
ବଦ୍ଧୋଽହଂ ନାଗପାଶୈଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମମାନୁଜଃ । ଵିସଂଜ୍ଞୌ ପତିତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରା ଵିସ୍ମଯଂ ଗତାଃ
ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ଭାଉଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସର୍ପବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲୁ; ଆମେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବାକୁ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
ଗରୁଡେନ ତଦାଽଽଗତ୍ଯ ମୋଚିତୌ ଭ୍ରାତରୌ କିଲ । ଚିନ୍ତା ମେ ମହତୀ ଜାତା ଦୈଵଂ କିଂ ଵା କରିଷ୍ଯତି
ତାପରେ ଗରୁଡ଼ ଆସି, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ; ମୋ ମନରେ ବଡ଼ ଚିନ୍ତା ଜନ୍ମିଲା—ଦେବତା ଏବେ କଣ କରିବେ?
ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଵନେ ଵାସୋ ମୃତସ୍ତାତଃ ପ୍ରିଯା ହୃତା । ଯୁଦ୍ଧଂ କଷ୍ଟଂ ଦଦାତ୍ଯେଵମଗ୍ରେ କିଂ ଵା କରିଷ୍ଯତି
ରାଜ୍ୟ ହରାଗଲା, ମୁଁ ଜଙ୍ଗଳରେ ରହିଲି, ପିତା ଚଳିଗଲେ, ପ୍ରିୟା ଅପହୃତ ହେଲେ; ଏପରି କଷ୍ଟଦାୟକ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା—ପରେ ଭାଗ୍ୟ କଣ କରିବ?
ପ୍ରଥମଂ ତୁ ମହଦ୍ଦୁଃଖମରାଜ୍ଯସ୍ଯ ଵନାଶ୍ରଯମ୍ । ରାଜପୁତ୍ର୍ଯାନ୍ଵିତସ୍ଯୈଵ ଧନହୀନସ୍ଯ ମେ ସୁରାଃ
ପ୍ରଥମେ ମୋର ପାଇଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହେଲା ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଜଙ୍ଗଳକୁ ଯିବା; ରାଜକୁମାରୀ ସହିତ ଧନ ବିନା ମୁଁ ଚାଲିଗଲି, ହେ ଦେବମାନେ।
ଵରାଟିକାପି ପିତ୍ରା ମେ ନ ଦତ୍ତା ଵନନିର୍ଗମେ । ପଦାତିରସହାଯୋଽହଂ ଧନହୀନଶ୍ଚ ନିର୍ଗତଃ
ଜଙ୍ଗଳକୁ ଯିବାବେଳେ ମୋ ପିତା ମୋତେ ଏକଟି ମୁଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଦେଲେନି; ମୁଁ ପଦେପଦେ ଏକାକି ଧନ ବିନା ବାହାରିଗଲି।
ଚତୁର୍ଦଶୈଵ ଵର୍ଷାଣି ନୀତାନି ଚ ତଦା ମଯା । କ୍ଷାତ୍ରଂ ଧର୍ମଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵ୍ଯାଧଵୃତ୍ତ୍ଯା ମହାଵନେ
ସେତେବେଳେ ଚଉଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଳରେ କାଟିଲି, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି, ଶିକାରୀ ଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କଲି।
ଦୈଵାଦ୍ଯୁଦ୍ଧେ ଜଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନିହତୋଽସୌ ମହାସୁରଃ । ଆନୀତା ଚ ପୁନଃ ସୀତା ପ୍ରାପ୍ତାଯୋଧ୍ଯା ମଯା ତଥା
ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ମିଳିଲା, ସେ ମହା ଦାନବ ହତ ହେଲା; ସୀତାକୁ ପୁଣି ଆଣାଗଲା, ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲି।
ଵର୍ଷାଣି କତିଚିତ୍ତତ୍ର ସୁଖଂ ସଂସାରସମ୍ଭଵମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାଜ୍ଯଞ୍ଚ ସମ୍ପୂର୍ଣଂ କୋସଲାନଧିତିଷ୍ଠତା
ସେଠାରେ କିଛି ବର୍ଷ ମୁଁ ସଂସାରର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରି କୋଶଳ ଶାସନ କଲି।
ପୁରୈଵଂ ଵର୍ତମାନେନ ପ୍ରାପ୍ତରାଜ୍ଯେନ ଵୈ ତଦା । ଲୋକାପଵାଦଭୀତେନ ତ୍ଯକ୍ତା ସୀତା ଵନେ ମଯା
ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ, ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଲୋକଙ୍କ ନିନ୍ଦାର ଭୟରୁ ମୁଁ ସୀତାକୁ ଜଙ୍ଗଳରେ ଛାଡ଼ିଦେଲି।
କାନ୍ତାଵିରହଜଂ ଦୁଃଖଂ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୁରାସଦମ୍ । ପାତାଲଂ ସା ଗତା ପଶ୍ଚାଦ୍ଧରାଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଧରାତ୍ମଜା
ପୁଣି ମୁଁ ପ୍ରିୟା ବିୟୋଗର ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲି; ପରେ ଧରାକୁମାରୀ ଧରାକୁ ଭେଦି ପାତାଳକୁ ଗଲେ।
ଏଵଂ ରାମାଵତାରେଽପି ଦୁଃଖଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନିରନ୍ତରମ୍ । ପରତନ୍ତ୍ରେଣ ମେ ନୂନଂ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ କୋ ଭଵେତ୍ତଦା
ଏଭଳି ରାମ ଅବତାରରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଅବିରତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲି; ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା ବେଳେ, କିଏ ସ୍ୱାଧୀନ ହୋଇପାରିବ?
ପଶ୍ଚାତ୍କାଲଵଶାତ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ସ୍ଵର୍ଗୋ ମେ ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହ । ପରତନ୍ତ୍ରସ୍ଯ କା ଵାର୍ତା ଵକ୍ତଵ୍ଯା ଵିବୁଧେନ ଵୈ
ପରେ କାଳର ଚଳାଚଳରେ ମୁଁ ଭାଇମାନେ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲି; ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର ଥିବା ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କଣ କହିବେ?
ପରତନ୍ତ୍ରୋଽତ୍ମ୍ଯହଂ ନୂନଂ ପଦ୍ମଯୋନେ ନିଶାମଯ । ତଥା ତ୍ଵମପି ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଚାନ୍ଯେ ସୁରୋତ୍ତମାଃ
ହେ ପଦ୍ମଯୋନି, ଦେଖ, ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଅନ୍ୟଠାରୁ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହିପରି ତୁମେ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛନ୍ତି।
ଦେଵାନ୍ ପ୍ରତି ଦେଵୀଵାକ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୁନରାହ ପ୍ରଜାପତିମ୍ । ଯନ୍ମାଯାମୋହିତଃ ସର୍ଵସ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ଜାନାତି ନୋ ଜନଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପୁଣି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ମୋହିତ, କେହିଁଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।'
ଵଯଂ ମାଯାଵୃତାଃ କାମଂ ନ ସ୍ମରାମୋ ଜଗଦ୍ଗୁରୁମ୍ । ପରମଂ ପୁରୁଷଂ ଶାନ୍ତଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦମଵ୍ଯଯମ୍
ମାୟାରେ ଢାକାଯାଇ, ଆମେ ଏହି ସଂସାରର ଗୁରୁ, ଶାନ୍ତ, ସତ୍ୟ, ଚିତ୍, ଆନନ୍ଦ ଓ ଅବିନାଶୀ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମନେ ପକାନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଅହଂ ଵିଷ୍ଣୁରହଂ ବ୍ରହ୍ମା ଶିଵୋଽହମିତି ମୋହିତାଃ । ନ ଜାନୀମୋ ଵଯଂ ଧାତଃ ପରଂ ଵସ୍ତୁ ସନାତନମ୍
ମୋହରେ ଆମେ 'ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଁ ଶିବ' ବୋଲି ଭାବୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆମେ ସେଇ ପରମ, ଶାଶ୍ୱତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣୁନାହିଁ।