ତତ୍ର ଗଚ୍ଛ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯତ୍ର ଦେଵୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵେଦକର୍ତାସୌ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ସୁରାଂଶ୍ଚ ଗାମ୍
ସୁରମଣି, ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ବସୁଛନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି କହି, ବେଦର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ।
ଜଗାମ ଵିଷ୍ଣୁସଦନଂ ହଂସାରୂଢଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ । ତୁଷ୍ଟାଵ ଵେଦଵାକ୍ଯୈଶ୍ଚ ଭକ୍ତିପ୍ରଵଣମାନସଃ
ଚାରିମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ହଂସ ଉପରେ ଚଢ଼ି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ଭକ୍ତିଭାବରେ ମନ ରଖି, ବେଦର ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷାସ୍ତ୍ଵମସି ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍ । ତ୍ଵଂ ଵେଦପୁରୁଷଃ ପୂର୍ଵଂ ଦେଵଦେଵଃ ସନାତନଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ଆପଣ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ ଥିବା ଜଣେ। ଆପଣ ପ୍ରାଚୀନ ବେଦମୂର୍ତ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଦେବ, ଚିରନ୍ତନ।
ଭୂତପୂର୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ଚ ଵର୍ତମାନଂ ଚ ଯଦ୍ଵିଭୋ । ଅମରତ୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତମସ୍ମାକଂ ଚ ରମାପତେ
ହେ ମହାଶକ୍ତି, ଆପଣ ଗତକାଲି, ଆସନ୍ତାକାଲି ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ — ସମସ୍ତ ଦିନର ଅଛନ୍ତି। ହେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି, ଆମକୁ ଅମରତ୍ୱ ଆପଣ ଦେଇଛନ୍ତି।
ଏତାଵାନ୍ମହିମା ତେଽସ୍ତି କୋ ନ ଵେତ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ତ୍ଵଂ କର୍ତାପ୍ଯଵିତା ହନ୍ତା ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଗତିରୀଶ୍ଵରଃ
ଆପଣଙ୍କର ଏତେ ମହିମା, ଏହି ତିନି ଜଗତରେ କିଏ ଜାଣେ ନାହିଁ? ଆପଣ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ସଂହାରକ; ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଈଶ୍ୱର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତୀଡିତଃ ପ୍ରଭୁର୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଗରୁଡଧ୍ଵଜଃ । ଦର୍ଶନଞ୍ଚ ଦଦୌ ତେଭ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମାଦିଭ୍ଯୋଽମଲାଶଯଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିଜ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ପବିତ୍ର ଥିଲା।
ପପ୍ରଚ୍ଛ ସ୍ଵାଗତଂ ଦେଵାନ୍ପ୍ରସନ୍ନଵଦନୋ ହରିଃ । ତତସ୍ତ୍ଵାଗମନେ ତେଷାଂ କାରଣଞ୍ଚ ସଵିସ୍ତରମ୍
ହରି ହସମୁଖେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଆସିବାର କାରଣ ସବୁ ବିସ୍ତାରରେ ପଚାରିଲେ।
ତମୁଵାଚାବ୍ଜଜୋ ନତ୍ଵା ଧରାଦୁଃଖଞ୍ଚ ସଂସ୍ମରନ୍ । ଭାରାଵତରଣଂ ଵିଷ୍ଣୋ କର୍ତଵ୍ଯଂ ତେ ଜନାର୍ଦନ
ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ଶିର ନମାଇ ଓ ପୃଥିବୀର ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ — ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଆପଣ ମାଟିର ଭାର କମାଇବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ।
ଭୁଵି ଧୃତ୍ଵାଵତାରଂ ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵାପରାନ୍ତେ ସମାଗତେ । ହତ୍ଵା ଦୁଷ୍ଟାନ୍ନୃପାନୁର୍ଵ୍ଯା ହର ଭାରଂ ଦଯାନିଧେ
ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଶେଷରେ ଆପଣ ଭୂମିରେ ଅବତାର ନେଇ, ଦୟାର ସାଗର, ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରି, ପୃଥିବୀର ଭାର ହରନ୍ତୁ।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ ନାହଂ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଏଵାତ୍ର ନ ବ୍ରହ୍ମା ନ ଶିଵସ୍ତଥା । ନେନ୍ଦ୍ରୋଽଗ୍ନିର୍ନ ଯମସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ନ ସୂର୍ଯୋ ଵରୁଣସ୍ତଥା
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ — ଏଠାରେ ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଯମ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ — କେହି ମଧ୍ୟ ନୁହନ୍ତି।
ଯୋଗମାଯାଵଶେ ସର୍ଵମିଦଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ଗ୍ରଥିତଂ ଗୁଣସୂତ୍ରତଃ
ଯୋଗମାୟାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗୋଟିଏ ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଗୁଣର ଡୋରରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।
ଯଥା ସା ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ପୂର୍ଵଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛତି ସୁଵ୍ରତ । ତଥା କରୋତି ସୁହିତା ଵଯଂ ସର୍ଵେଽପି ତଦ୍ଵଶାଃ
ସେ ଯୋଗମାୟା ଯେପରି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାମ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେପରି କରନ୍ତି; ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଆଞ୍ଚଳରେ ଅଛୁ।
ଯଦ୍ଯହଂ ସ୍ଯାଂ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରୋ ଵୈ ଚିନ୍ତଯନ୍ତୁ ଧିଯା କିଲ । କୁତୋଽଭଵଂ ମତ୍ସ୍ଯଵପୁଃ କଚ୍ଛପୋ ଵା ମହାର୍ଣଵେ
ଯଦି ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ହେଉଥାଏ, ତେବେ ମନେ କରନ୍ତୁ — ମୁଁ କିପରି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ମାଛ କିମ୍ବା କଛୁଆ ହେଇଥିଲି?
ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଷୁ କୋ ଭୋଗଃ କା କୀର୍ତିଃ କିଂ ସୁଖଂ ପୁନଃ । କିଂ ପୁଣ୍ଯଂ କିଂ ଫଲଂ ତତ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ରଯୋନିଗତସ୍ଯ ମେ
ପଶୁପକ୍ଷୀ ଜନ୍ମରେ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଭୋଗ, କଣ ମହିମା, କଣ ସୁଖ, କଣ ପୁଣ୍ୟ, କଣ ଫଳ ଅଛି?
କୋଲୋ ଵାଥ ନୃସିଂହୋ ଵା ଵାମନୋ ଵାଭଵଂ କୁତଃ । ଜମଦଗ୍ନିସୁତଃ କସ୍ମାତ୍ସମ୍ଭଵେଯଂ ପିତାମହ
ମୁଁ କିପରି ବରାହ, ନୃସିଂହ, ବାମନ ହେଲି? ପିତାମହ, କିପରି ମୁଁ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ହେଇ ଜନ୍ମ ନେଲି?
ନୃଶଂସଂ ଵା କଥଂ କର୍ମ କୃତଵାନସ୍ମି ଭୂତଲେ । କ୍ଷତଜୈସ୍ତୁ ହ୍ରଦାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପୂରଯେଯଂ କଥଂ ପୁନଃ
ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ କିପରି ଏମିତି କ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟ କଲି? ପୁଣି କିପରି ରକ୍ତରେ ସମସ୍ତ ପୋଖରୀ ପୂରିଦେଲି?
ତତ୍କଥଂ ଜମଦଗ୍ନେଶ୍ଚ ପୁତ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ହତଵାନାଜୌ ନିର୍ଦଯୋ ଗର୍ଭଗାନପି
ତେବେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଭାବେ ମାରିଦେଲି, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଥିବାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ।
ରାମୋ ଭୂତ୍ଵାଥ ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଦଣ୍ଡକଂ ଵନମ୍ । ପଦାତିଶ୍ଚୀରଵାସାଶ୍ଚ ଜଟାଵଲ୍କଲଵାନ୍ପୁନଃ
ପରେ ମୁଁ ଦେବମାନେଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ର ରାମ ହୋଇ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଦେପଦେ ଚାଲିଗଲି, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଓ ଜଟା ଧାରଣ କଲି।
ଅସହାଯୋ ହ୍ଯପାଥେଯୋ ଭୀଷଣେ ନିର୍ଜନେ ଵନେ । କୁର୍ଵନ୍ନାଖେଟକଂ ତତ୍ର ଵ୍ଯଚରଂ ଵିଗତତ୍ରପଃ
ମୁଁ ଏକାକି ଏବଂ କୌଣସି ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ବିନା, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଜଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟରେ ଏକାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବରେ ଶିକାର କରି ଘୁରୁଥିଲି।
ନ ଜ୍ଞାତଵାନ୍ମୃଗଂ ହୈମଂ ମାଯଯା ପିହିତସ୍ତଦା । ଉଟଜେ ଜାନକୀଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଗତସ୍ତତ୍ପଦାନୁଗଃ
ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ମାୟାରେ ଢାକା ଥିବା ସୁନା ହରିଣକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲିନି; ଉଟେରେ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ତାହାର ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ବାହାରିଗଲି।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽପି ଚ ତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଗତୋ ମତ୍ପଦାନୁଗଃ । ଵାରିତୋଽପି ମଯାତ୍ଯର୍ଥଂ ମୋହିତଃ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଗୁଣୈଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ମୋର ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ବାହାରିଗଲେ; ମୁଁ ବହୁତ ଅନୁରୋଧ କଲି ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରାକୃତିକ ଗୁଣରେ ମୋହିତ ହୋଇ ମୋ କଥା ଶୁଣିଲେନି।
ଭିକ୍ଷୁରୂପଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ରାଵଣଃ କପଟାକୃତିଃ । ଜହାର ତରସା ରକ୍ଷୋ ଜାନକୀଂ ଶୋକକର୍ଶିତାମ୍
ତାପରେ ରାବଣ ଭିକ୍ଷୁର ରୂପ ଧରି, ଠକେଇ ଚାଳ କରି, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଜୋରକରି ଅପହରଣ କଲା।
ଦୁଃଖାର୍ତେନ ମଯା ତତ୍ର ରୁଦିତଞ୍ଚ ଵନେ ଵନେ । ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ଚ ମିତ୍ରତ୍ଵଂ କୃତଂ କାର୍ଯଵଶାନ୍ମଯା
ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଳରେ ଜଙ୍ଗଳରେ କାନ୍ଦିଲି; ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକତାବଶତଃ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିଲି।
ଅନ୍ଯାଯେନ ହତୋ ଵାଲୀ ଶାପାଚ୍ଚୈଵ ନିଵାରିତଃ । ସହାଯାନ୍ଵାନରାନ୍ କୃତ୍ଵା ଲଙ୍କାଯାଂ ଚଲିତଃ ପୁନଃ
ବାଲୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ଏବଂ ଶାପରେ ବାଧା ପାଇଲେ; ମୁଁ ବାନରମାନେଙ୍କୁ ସହଯୋଗୀ କରି, ପୁଣି ଲଙ୍କାକୁ ଯାତ୍ରା କଲି।
ବଦ୍ଧୋଽହଂ ନାଗପାଶୈଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମମାନୁଜଃ । ଵିସଂଜ୍ଞୌ ପତିତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରା ଵିସ୍ମଯଂ ଗତାଃ
ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ଭାଉଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସର୍ପବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲୁ; ଆମେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବାକୁ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
ଗରୁଡେନ ତଦାଽଽଗତ୍ଯ ମୋଚିତୌ ଭ୍ରାତରୌ କିଲ । ଚିନ୍ତା ମେ ମହତୀ ଜାତା ଦୈଵଂ କିଂ ଵା କରିଷ୍ଯତି
ତାପରେ ଗରୁଡ଼ ଆସି, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ; ମୋ ମନରେ ବଡ଼ ଚିନ୍ତା ଜନ୍ମିଲା—ଦେବତା ଏବେ କଣ କରିବେ?
ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଵନେ ଵାସୋ ମୃତସ୍ତାତଃ ପ୍ରିଯା ହୃତା । ଯୁଦ୍ଧଂ କଷ୍ଟଂ ଦଦାତ୍ଯେଵମଗ୍ରେ କିଂ ଵା କରିଷ୍ଯତି
ରାଜ୍ୟ ହରାଗଲା, ମୁଁ ଜଙ୍ଗଳରେ ରହିଲି, ପିତା ଚଳିଗଲେ, ପ୍ରିୟା ଅପହୃତ ହେଲେ; ଏପରି କଷ୍ଟଦାୟକ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା—ପରେ ଭାଗ୍ୟ କଣ କରିବ?
ପ୍ରଥମଂ ତୁ ମହଦ୍ଦୁଃଖମରାଜ୍ଯସ୍ଯ ଵନାଶ୍ରଯମ୍ । ରାଜପୁତ୍ର୍ଯାନ୍ଵିତସ୍ଯୈଵ ଧନହୀନସ୍ଯ ମେ ସୁରାଃ
ପ୍ରଥମେ ମୋର ପାଇଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହେଲା ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଜଙ୍ଗଳକୁ ଯିବା; ରାଜକୁମାରୀ ସହିତ ଧନ ବିନା ମୁଁ ଚାଲିଗଲି, ହେ ଦେବମାନେ।
ଵରାଟିକାପି ପିତ୍ରା ମେ ନ ଦତ୍ତା ଵନନିର୍ଗମେ । ପଦାତିରସହାଯୋଽହଂ ଧନହୀନଶ୍ଚ ନିର୍ଗତଃ
ଜଙ୍ଗଳକୁ ଯିବାବେଳେ ମୋ ପିତା ମୋତେ ଏକଟି ମୁଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଦେଲେନି; ମୁଁ ପଦେପଦେ ଏକାକି ଧନ ବିନା ବାହାରିଗଲି।
ଚତୁର୍ଦଶୈଵ ଵର୍ଷାଣି ନୀତାନି ଚ ତଦା ମଯା । କ୍ଷାତ୍ରଂ ଧର୍ମଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵ୍ଯାଧଵୃତ୍ତ୍ଯା ମହାଵନେ
ସେତେବେଳେ ଚଉଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଳରେ କାଟିଲି, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି, ଶିକାରୀ ଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କଲି।