ତ୍ରେତାଯୁଗେ ରଘୋର୍ଵଂଶେ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ । ନରନାରାଯଣାଂଶୌ ଦ୍ଵୌ ଜାତୌ ଭୁଵି ମହାବଲୌ
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ରଘୁବଂଶରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ସେ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇ, ଦୁଇଝଣେ, ନର ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ ଥିଲେ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ।
ଅଷ୍ଟାଵିଂଶେ ଯୁଗେ ଶସ୍ତୌ ଦ୍ଵାପରେଽର୍ଜୁନଶୌରିଣୌ । ଧରାଭାରାଵତାରାର୍ଥଂ ଜାତୌ କୃଷ୍ଣାର୍ଜୁନୌ ଭୁଵି
ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ଯୁଗରେ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ, ଅର୍ଜୁନ ଓ କୃଷ୍ଣ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଧରାର ଭାର ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ।
କୃତଵନ୍ତୌ ମହାଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେଽତିଦାରୁଣମ୍ । ଏଵଂ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ରାଜନ୍ନଵତାରା ହରେଃ କିଲ
ସେମାନେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ । ଏଭଳି, ରାଜା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ହରିଙ୍କ ଅବତାର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଭଵନ୍ତି ବହଵଃ କାମଂ ପ୍ରକୃତେରନୁରୂପତଃ । ପ୍ରକୃତେରଖିଲଂ ସର୍ଵଂ ଵଶମେତଜ୍ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ପ୍ରକୃତିର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଏପରି ଅନେକ ଅବତାର ହୁଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ତିନିଭାଗ ଜଗତ ପ୍ରକୃତିର ଅଧୀନରେ ଅଛି ।
ଯଥେଚ୍ଛତି ତଥୈଵେଯଂ ଭ୍ରାମଯତ୍ଯନିଶଂ ଜଗତ୍ । ପୁରୁଷସ୍ଯ ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ସା ରଚଯତ୍ଯଖିଲଂ ଜଗତ୍
ପ୍ରକୃତି ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହିପରି ସେ ନିରନ୍ତର ଏହି ଜଗତକୁ ଘୁଞ୍ଚାଏ । ପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରିୟାର୍ଥରେ ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରା ହି ଭଗଵାଞ୍ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ । ସର୍ଵାଦିଃ ସର୍ଵଗଶ୍ଚାସୌ ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଃ ପରମୋଽଵ୍ଯଯଃ
ଭଗବାନ୍ ପୂର୍ବେ ଚରାଚର ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମସ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ଅତି ଦୁର୍ବୋଧ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅବିନାଶୀ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି ।
ନିରାଲମ୍ବୋ ନିରାକାରୋ ନିଃସ୍ପୃହଶ୍ଚ ପରାତ୍ପରଃ । ଉପାଧିତସ୍ତ୍ରିଧା ଭାତି ଯସ୍ଯାଃ ସା ପ୍ରକୃତିଃ ପରା
ସେ ନିରାଧାର, ନିରାକାର, ନିର୍ଲୋଭ ଓ ସର୍ବୋପରି । କିନ୍ତୁ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ତିନି ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ପରମ ପ୍ରକୃତି ।
ଉତ୍ପତ୍ତିକାଲଯୋଗାତ୍ସା ଭିନ୍ନା ଭାତି ଶିଵା ତଦା । ସା ଵିଶ୍ଵଂ କୁରୁତେ କାମଂ ସା ପାଲଯତି କାମଦା
ସୃଷ୍ଟିର ସମୟରେ କାରଣ ଯୋଗରେ ସେ ଅଲଗା ଓ ଶୁଭ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି । ସେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି ଓ ପାଳନ କରନ୍ତି ।
କଲ୍ପାନ୍ତେ ସଂହରତ୍ଯେଵ ତ୍ରିରୂପା ଵିଶ୍ଵମୋହିନୀ । ତଯା ଯୁକ୍ତୋଽସୃଜ ଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାତି ତଯାନ୍ଵିତଃ
କଳ୍ପର ଶେଷରେ ସେ ତିନି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରି, ସବୁକିଛି ଲୟ କରନ୍ତି । ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପାଳନ କରନ୍ତି ।
ରୁଦ୍ରଃ ସଂହରତେ କାମଂ ତଯା ସମ୍ମିଲିତଃ ଶିଵଃ । ସା ଚୈଵୋତ୍ପାଦ୍ଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ପୁରା ଵୈ ନୃପସତ୍ତମମ୍
ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଇଚ୍ଛାମତେ ସଂହାର କରନ୍ତି । ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ ।
କୁତ୍ରଚିତ୍ସ୍ଥାପଯାମାସ ଦାନଵାନାଂ ଜଯାଯ ଚ । ଏଵମସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସଂସାରେ ସୁଖଦୁଃଖାନ୍ଵିତାଃ କିଲ
ସେ ତାଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଦାନବମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ବସାଇଥିଲେ । ଏଭଳି, ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଜଡିତ ଅଛନ୍ତି ।
ଭଵନ୍ତି ପ୍ରାଣିନଃ ସର୍ଵେ ଵିଧିତନ୍ତ୍ରନିଯନ୍ତ୍ରିତାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବିଧିର ନିୟମରେ ଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି ।
ନାରାଯଣଵରଦାନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ଵାରାଙ୍ଗନାସ୍ତ୍ଵଯାଖ୍ଯାତା ନରନାରାଯଣାଶ୍ରମେ । ଏକଂ ନାରାଯଣଂ ଶାନ୍ତଂ କାମଯାନା ସ୍ମରାତୁରାଃ
ଜନମେଜୟ କହିଲେ: ମହାମୁନି, ଆପଣ ନର ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅରଣ୍ୟର ଜନମାନେ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ । ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କରି, କାମ ଓ ମୋହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଶପ୍ତୁକାମସ୍ତଦା ଜାତୋ ମୁନିର୍ନାରାଯଣଶ୍ଚ ତାଃ । ନିଵାରିତୋ ନରେଣାଥ ଭ୍ରାତ୍ରା ଧର୍ମଵିଦା ନୃପ
ସେତିବେଳେ ମୁନି ନାରାୟଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଧର୍ମଜ୍ଞ ନର ତାଙ୍କୁ ବାଞ୍ଚିଲେ ।
କିଂ କୃତଂ ମୁନିନା ତେନ ଵ୍ଯସନେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । ତାଭିଃ ସଂକଲ୍ପିତେନାଥ କାମାର୍ଥାଭିର୍ଭୃଶଂ ମୁନେ
ମୁନି ସେତିବେଳେ କଣ କଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଜନମାନେ କାମବଶ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଥିଲେ ?
ଶକ୍ରେଣୋତ୍ପାଦିତାଭିଶ୍ଚ ବହୁପ୍ରାର୍ଥନଯା ପୁନଃ । ଯାଚିତେନ ଵିଵାହାର୍ଥଂ କିଂ କୃତଂ ତେନ ଜିଷ୍ଣୁନା
ପୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଏବଂ ବହୁ ବିନତି ପରେ, ବିବାହ ପାଇଁ ସେମାନେ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ସେମାନଙ୍କୁ ଚାହିଲେ, ତେବେ ସେ କଣ କଲେ ?
ଇତ୍ଯେତଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଚରିତଂ ତସ୍ଯ ମୋକ୍ଷଦମ୍ । ନାରାଯଣସ୍ଯ ମେ ବ୍ରୂହି ଵିସ୍ତରେଣ ପିତାମହ
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା, ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର, ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି । ପିତାମହ, ନାରାୟଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଧର୍ମପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦାମି ତେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କର, ଧର୍ମପୁତ୍ରଙ୍କ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି ।
ଶପ୍ତୁକାମସ୍ତୁ ସଂଦୃଷ୍ଟୋ ନରେଣାଥ ଯଦା ହରିଃ । ଵାରିତୋଽସୌ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ମୁନିର୍ନାରାଯଣସ୍ତଦା
ହରି ଶାପ ଦେବାକୁ ଯେତେବେଳେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେଇ ସମୟରେ ଏକ ମଣିଷ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲା, ସେତେବେଳେ ମହାମୁନି ନାରାୟଣ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତ କରିଲେ।
ଶାନ୍ତକୋପସ୍ତଦୋଵାଚ ତାସ୍ତପସ୍ଵୀ ମହାମୁନିଃ । ସ୍ମିତପୂର୍ଵମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରଂ ଧର୍ମନନ୍ଦନଃ
ତାପରେ ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ମୁନି, ଯାହାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ହସି ହସି ମଧୁର କଥା କହିଲେ, ଧର୍ମର ଆନନ୍ଦ ତୁମେ।
ଅସ୍ମିଞ୍ଜନ୍ମନି ଚାର୍ଵଂଗ୍ଯଃ କୃତସଂକଲ୍ପଵାନହମ୍ । ଆଵାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ଦାରସଂଗ୍ରହଃ
ଏହି ଜନ୍ମରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ, ମୁଁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କରିଛି; ଆମେ ଦୁଇଜଣେ କେବେ ବି ଏହି ଜୀବନରେ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ତ୍ରିଦିଵଂ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମମୋପରି । ଧର୍ମଜ୍ଞା ନ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ଵ୍ରତଭଙ୍ଗଂ ପରସ୍ଯ ଵୈ
ତେଣୁ ମୋପରି କୃପା କରି, ତମେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଯାଅ; ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବାମାନେ କେବେ ବି ଅନ୍ୟର ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଶୃଙ୍ଗାରେଽସ୍ମିନ୍ ରସେ ନୂନଂ ସ୍ଥାଯୀଭାଵୋ ରତିଃ ସ୍ମୃତଃ । କଥଂ କରୋମି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ତଦଭାଵେ ସୁଲୋଚନାଃ
ପ୍ରେମର ଏହି ରସରେ ମୂଳ ଭାବ ହେଉଛି ରତି; ଏହା ନଥିଲେ, ହେ ସୁନ୍ଦର ନୟନବତୀମାନେ, କିପରି ମୁଁ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ିପାରିବି?
କାରଣେନ ଵିନା କାର୍ଯଂ ନ ଭଵେଦିତି ନିଶ୍ଚଯଃ । କଵିଭିଃ କଥିତଂ ଶାସ୍ତ୍ରେ ସ୍ଥାଯୀଭାଵୋ ରସଃ କିଲ
କୌଣସି କାରଣ ଛଡ଼ି କୌଣସି କାମ ହୁଏନାହିଁ—ଏହି ନିଶ୍ଚୟ; କବିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ମୂଳ ଭାବଟିଏ ହେଉଛି ରସ।
ଧନ୍ଯଃ ସୁଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ସଭାଗ୍ଯୋଽହଂ ଧରାତଲେ । ପ୍ରୀତିପାତ୍ରଂ ଯତୋ ଜାତୋ ଭଵତୀନାମକୃତ୍ରିମମ୍
ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ତୁମମାନେ ମୋତେ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭାବରେ ପ୍ରେମ କରିଛ।
ଭଵତୀଭିଃ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ରକ୍ଷଣୀଯଂ ଵ୍ରତଂ ମମ । ଭଵିଷ୍ଯାମି ମହାଭାଗାଃ ପତିରପ୍ଯନ୍ଯଜନ୍ମନି
ତୁମମାନେ କୃପା କରି, ମୋର ବ୍ରତକୁ ରକ୍ଷା କର; ଆଉ ଜନ୍ମରେ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀମାନେ, ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କର ପତି ହେବି।
ଅଷ୍ଟାଵିଂଶେ ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯୋ ଦ୍ଵାପରେଽସ୍ମିନ୍ଧରାତଲେ । ଦେଵାନାଂ କାର୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଯାମି ସର୍ଵଥା
ଅଷ୍ଟାବିଂଶତିତମ ଦ୍ୱାପରରେ, ହେ ବିଶାଳନୟନୀମାନେ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ଦେବମାନଙ୍କର କାମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେବି।
ତଦା ଭଵତ୍ଯୋ ମଦ୍ଦାରାଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜନ୍ମ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ । ଭୂପତୀନାଂ ସୁତା ଭୂତ୍ଵା ପଲୀଭାଵଂ ଗମିଷ୍ଯଥ
ସେତେବେଳେ, ତୁମମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ରାଜାମାନଙ୍କର କନ୍ୟା ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇ, ମୋର ଦାରା ହେବ।
ଇତ୍ଯାଶ୍ଵାସ୍ଯ ହରିସ୍ତାସ୍ତୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ପରିଗ୍ରହମ୍ । ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍ସ ଭଗଵାଞ୍ଜଗ୍ମୁଶ୍ଚ ଵିଗତଜ୍ଵରାଃ
ଏଭଳି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ହରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ ଯେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ; ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ଏଵଂ ଵିସର୍ଜିତାସ୍ତେନ ଗତାଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ତଦାଙ୍ଗନାଃ । ଶକ୍ରାଯ କଥଯାମାସୁଃ କାରଣଂ ସକଲଂ ପୁନଃ
ଏଭଳି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ହୋଇ, ସେ ମହିଳାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାରଣଟିଏ ପୁଣିଥରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।