ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରସ୍ତ୍ରଯୋଽମୀ ଦେଵସତ୍ତମାଃ । ପୁତ୍ରତ୍ଵମଗମନ୍ଦେଵାସ୍ତସ୍ଯାତ୍ରେର୍ଭାର୍ଯଯା ଵୃତାଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର—ଏହି ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ଅତ୍ରିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ।
ଅନସୂଯାତ୍ରିପତ୍ନୀ ଚ ସତୀନାମୁତ୍ତମା ସତୀ । ଯଯା ସମ୍ପ୍ରାର୍ଥିତା ଦେଵାଃ ପୁତ୍ରତ୍ଵମଗମଂସ୍ତ୍ରଯଃ
ଅନସୂୟା, ଅତ୍ରିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସତୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଏହି ତିନି ଦେବତା ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଭୂତ୍ସୋମରୂପସ୍ତୁ ଦତ୍ତାତ୍ରେଯୋ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଦୁର୍ଵାସା ରୁଦ୍ରରୂପୋଽସୌ ପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ତେ ପ୍ରପେଦିରେ
ବ୍ରହ୍ମା ସୋମ ରୂପ ନେଲେ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ସ୍ୱୟଂ ହରି ଥିଲେ, ଦୁର୍ବାସା ରୁଦ୍ର ରୂପ ନେଲେ—ଏହିଭଳି ସେମାନେ ପୁଅ ହେବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଲେ।
ନୃସିଂହସ୍ଯାଵତାରସ୍ତୁ ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ଚତୁର୍ଥେ ତୁ ଯୁଗେ ଜାତୋ ଦ୍ଵିଧାରୂପୋ ମନୋହରଃ
ଦେବତାଙ୍କ କାମ ସାଧନ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଥ ଯୁଗରେ ନୃସିଂହଙ୍କ ଅବତାର ହୋଇଥିଲା। ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵଧାଯ ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ । ଚକ୍ରେ ରୂପଂ ନାରସିଂହଂ ଦେଵାନାଂ ଵିସ୍ମଯପ୍ରଦମ୍
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭଳି ମାରିବା ପାଇଁ, ଭଗବାନ୍ ହରି ନୃସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଯାହା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
ବଲେର୍ନିଯମନାର୍ଥାଯ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତଥା । ଚକାର ରୂପଂ ଭଗଵାନ୍ ଵାମନଂ କଶ୍ଯପାନ୍ମୁନେଃ
ବଳିଙ୍କୁ ବଶ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ, ଭଗବାନ୍ କଶ୍ୟପ ଋଷିଙ୍କ ଘରେ ବାମନ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଛଲଯିତ୍ଵା ମଖେ ଭୂପଂ ରାଜ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଜହାର ହ । ପାତାଲେ ସ୍ଥାପଯାମାସ ବଲିଂ ଵାମନରୂପଧୃକ୍
ଯଜ୍ଞରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ନେଇନେଲେ ଓ ବଳିଙ୍କୁ ପାତାଳରେ ରଖିଲେ, ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରି।
ଯୁଗେ ଚୈକୋନଵିଂଶେଽଥ ତ୍ରେତାଖ୍ଯେ ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ । ଜମଦଗ୍ନିସୁତୋ ଜାତୋ ରାମୋ ନାମ ମହାବଲଃ
ଏହାପରେ ଏକୋନବିଂଶତିତମ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ, ଭଗବାନ୍ ହରି ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ରାମ ନାମରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ତକରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସତ୍ଯଵାଦୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଦତ୍ତଵାନ୍ମେଦିନୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ କଶ୍ଯପାଯ ମହାତ୍ମନେ
ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ କଶ୍ୟପ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ।
ଯୋ ଵୈ ପରଶୁରାମାଖ୍ଯୋ ହରେରଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ । ଅଵତାରସ୍ତୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କଥିତଃ ପାପନାଶନଃ
ଯିଏ ପରଶୁରାମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ହରିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟର ଅବତାର, ଏହି ପାପ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା କଥା ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମକୁ କହାଯାଇଛି।
ତ୍ରେତାଯୁଗେ ରଘୋର୍ଵଂଶେ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ । ନରନାରାଯଣାଂଶୌ ଦ୍ଵୌ ଜାତୌ ଭୁଵି ମହାବଲୌ
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ରଘୁବଂଶରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ସେ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇ, ଦୁଇଝଣେ, ନର ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ ଥିଲେ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ।
ଅଷ୍ଟାଵିଂଶେ ଯୁଗେ ଶସ୍ତୌ ଦ୍ଵାପରେଽର୍ଜୁନଶୌରିଣୌ । ଧରାଭାରାଵତାରାର୍ଥଂ ଜାତୌ କୃଷ୍ଣାର୍ଜୁନୌ ଭୁଵି
ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ଯୁଗରେ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ, ଅର୍ଜୁନ ଓ କୃଷ୍ଣ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଧରାର ଭାର ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ।
କୃତଵନ୍ତୌ ମହାଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେଽତିଦାରୁଣମ୍ । ଏଵଂ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ରାଜନ୍ନଵତାରା ହରେଃ କିଲ
ସେମାନେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ । ଏଭଳି, ରାଜା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ହରିଙ୍କ ଅବତାର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଭଵନ୍ତି ବହଵଃ କାମଂ ପ୍ରକୃତେରନୁରୂପତଃ । ପ୍ରକୃତେରଖିଲଂ ସର୍ଵଂ ଵଶମେତଜ୍ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ପ୍ରକୃତିର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଏପରି ଅନେକ ଅବତାର ହୁଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ତିନିଭାଗ ଜଗତ ପ୍ରକୃତିର ଅଧୀନରେ ଅଛି ।
ଯଥେଚ୍ଛତି ତଥୈଵେଯଂ ଭ୍ରାମଯତ୍ଯନିଶଂ ଜଗତ୍ । ପୁରୁଷସ୍ଯ ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ସା ରଚଯତ୍ଯଖିଲଂ ଜଗତ୍
ପ୍ରକୃତି ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହିପରି ସେ ନିରନ୍ତର ଏହି ଜଗତକୁ ଘୁଞ୍ଚାଏ । ପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରିୟାର୍ଥରେ ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରା ହି ଭଗଵାଞ୍ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ । ସର୍ଵାଦିଃ ସର୍ଵଗଶ୍ଚାସୌ ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଃ ପରମୋଽଵ୍ଯଯଃ
ଭଗବାନ୍ ପୂର୍ବେ ଚରାଚର ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମସ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ଅତି ଦୁର୍ବୋଧ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅବିନାଶୀ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି ।
ନିରାଲମ୍ବୋ ନିରାକାରୋ ନିଃସ୍ପୃହଶ୍ଚ ପରାତ୍ପରଃ । ଉପାଧିତସ୍ତ୍ରିଧା ଭାତି ଯସ୍ଯାଃ ସା ପ୍ରକୃତିଃ ପରା
ସେ ନିରାଧାର, ନିରାକାର, ନିର୍ଲୋଭ ଓ ସର୍ବୋପରି । କିନ୍ତୁ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ତିନି ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ପରମ ପ୍ରକୃତି ।
ଉତ୍ପତ୍ତିକାଲଯୋଗାତ୍ସା ଭିନ୍ନା ଭାତି ଶିଵା ତଦା । ସା ଵିଶ୍ଵଂ କୁରୁତେ କାମଂ ସା ପାଲଯତି କାମଦା
ସୃଷ୍ଟିର ସମୟରେ କାରଣ ଯୋଗରେ ସେ ଅଲଗା ଓ ଶୁଭ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି । ସେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି ଓ ପାଳନ କରନ୍ତି ।
କଲ୍ପାନ୍ତେ ସଂହରତ୍ଯେଵ ତ୍ରିରୂପା ଵିଶ୍ଵମୋହିନୀ । ତଯା ଯୁକ୍ତୋଽସୃଜ ଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାତି ତଯାନ୍ଵିତଃ
କଳ୍ପର ଶେଷରେ ସେ ତିନି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରି, ସବୁକିଛି ଲୟ କରନ୍ତି । ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପାଳନ କରନ୍ତି ।
ରୁଦ୍ରଃ ସଂହରତେ କାମଂ ତଯା ସମ୍ମିଲିତଃ ଶିଵଃ । ସା ଚୈଵୋତ୍ପାଦ୍ଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ପୁରା ଵୈ ନୃପସତ୍ତମମ୍
ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଇଚ୍ଛାମତେ ସଂହାର କରନ୍ତି । ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ ।
କୁତ୍ରଚିତ୍ସ୍ଥାପଯାମାସ ଦାନଵାନାଂ ଜଯାଯ ଚ । ଏଵମସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସଂସାରେ ସୁଖଦୁଃଖାନ୍ଵିତାଃ କିଲ
ସେ ତାଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଦାନବମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ବସାଇଥିଲେ । ଏଭଳି, ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଜଡିତ ଅଛନ୍ତି ।
ଭଵନ୍ତି ପ୍ରାଣିନଃ ସର୍ଵେ ଵିଧିତନ୍ତ୍ରନିଯନ୍ତ୍ରିତାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବିଧିର ନିୟମରେ ଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି ।
ନାରାଯଣଵରଦାନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ଵାରାଙ୍ଗନାସ୍ତ୍ଵଯାଖ୍ଯାତା ନରନାରାଯଣାଶ୍ରମେ । ଏକଂ ନାରାଯଣଂ ଶାନ୍ତଂ କାମଯାନା ସ୍ମରାତୁରାଃ
ଜନମେଜୟ କହିଲେ: ମହାମୁନି, ଆପଣ ନର ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅରଣ୍ୟର ଜନମାନେ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ । ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କରି, କାମ ଓ ମୋହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଶପ୍ତୁକାମସ୍ତଦା ଜାତୋ ମୁନିର୍ନାରାଯଣଶ୍ଚ ତାଃ । ନିଵାରିତୋ ନରେଣାଥ ଭ୍ରାତ୍ରା ଧର୍ମଵିଦା ନୃପ
ସେତିବେଳେ ମୁନି ନାରାୟଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଧର୍ମଜ୍ଞ ନର ତାଙ୍କୁ ବାଞ୍ଚିଲେ ।
କିଂ କୃତଂ ମୁନିନା ତେନ ଵ୍ଯସନେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । ତାଭିଃ ସଂକଲ୍ପିତେନାଥ କାମାର୍ଥାଭିର୍ଭୃଶଂ ମୁନେ
ମୁନି ସେତିବେଳେ କଣ କଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଜନମାନେ କାମବଶ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଥିଲେ ?
ଶକ୍ରେଣୋତ୍ପାଦିତାଭିଶ୍ଚ ବହୁପ୍ରାର୍ଥନଯା ପୁନଃ । ଯାଚିତେନ ଵିଵାହାର୍ଥଂ କିଂ କୃତଂ ତେନ ଜିଷ୍ଣୁନା
ପୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଏବଂ ବହୁ ବିନତି ପରେ, ବିବାହ ପାଇଁ ସେମାନେ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ସେମାନଙ୍କୁ ଚାହିଲେ, ତେବେ ସେ କଣ କଲେ ?
ଇତ୍ଯେତଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଚରିତଂ ତସ୍ଯ ମୋକ୍ଷଦମ୍ । ନାରାଯଣସ୍ଯ ମେ ବ୍ରୂହି ଵିସ୍ତରେଣ ପିତାମହ
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା, ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର, ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି । ପିତାମହ, ନାରାୟଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଧର୍ମପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦାମି ତେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କର, ଧର୍ମପୁତ୍ରଙ୍କ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି ।
ଶପ୍ତୁକାମସ୍ତୁ ସଂଦୃଷ୍ଟୋ ନରେଣାଥ ଯଦା ହରିଃ । ଵାରିତୋଽସୌ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ମୁନିର୍ନାରାଯଣସ୍ତଦା
ହରି ଶାପ ଦେବାକୁ ଯେତେବେଳେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେଇ ସମୟରେ ଏକ ମଣିଷ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲା, ସେତେବେଳେ ମହାମୁନି ନାରାୟଣ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତ କରିଲେ।
ଶାନ୍ତକୋପସ୍ତଦୋଵାଚ ତାସ୍ତପସ୍ଵୀ ମହାମୁନିଃ । ସ୍ମିତପୂର୍ଵମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରଂ ଧର୍ମନନ୍ଦନଃ
ତାପରେ ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ମୁନି, ଯାହାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ହସି ହସି ମଧୁର କଥା କହିଲେ, ଧର୍ମର ଆନନ୍ଦ ତୁମେ।