ମମାଜ୍ଞାଂ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵେ ଵିଗତକଲ୍ମଷାଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦେଵ୍ଯାସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରସାତଲମ୍
ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ଆଗରେ ରଖି, ସମସ୍ତେ ପାପ ଛାଡ଼ିଦିଅ— (ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି:) ଦେବୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ସେମାନେ ରସାତଳକୁ ଗଲେ—
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ଗତାଃ ଶକ୍ତ୍ଯାଭିରକ୍ଷିତାଃ । ଅନ୍ତର୍ଦଧେ ତତୋ ଦେଵୀ ଦେଵାଃ ସ୍ଵଭୁଵନଂ ଗତାଃ
ବନ୍ଦନା କରି, ସମସ୍ତ ଦାନବ ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ; ତାପରେ ଦେବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵୈରଂ ସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵେ ତେ ତଦା ଦେଵଦାନଵାଃ । ଏତଦାଖ୍ଯାନମଖିଲଂ ଯଃ ଶୃଣୋତି ଵଦତ୍ଯଥ
ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାକୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା କହନ୍ତି—
ସର୍ଵଦୁଃଖଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ପ୍ରଯାତି ପଦମୁତ୍ତମମ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ହରେର୍ନାନାଵତାରଵର୍ଣନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ଭୃଗୁଶାପାନ୍ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରେରଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ । ଅଵତାରାଃ କଥଂ ଜାତାଃ କସ୍ମିନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରେ ଵିଭୋ
ଜନମେଜୟ କହିଲେ: ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପରେ, ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ହରି କିପରି ଅବତାର ନେଲେ, ଏବଂ କେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହା ଘଟିଲା, ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵଦ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଅଵତାରକଥା ହରେଃ । ପାପନାଶକରୀଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଛ୍ରୁତାଂ ସର୍ଵସୁଖାଵହାମ୍
ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହରିଙ୍କ ଅବତାର କଥା ସବୁବେଳେ ଶୁଣିଲେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ସୁଖ ମିଳେ—ଏହି କଥାକୁ ଏକେକ୍ ଭଳି ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଵତାରାନ୍ ହରେର୍ଯଥା । ଯସ୍ମିନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରେ ଜାତା ଯୁଗେ ଯସ୍ମିନ୍ନରାଧିପ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜନ୍, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ହରିଙ୍କ ଅବତାର କଥା କହିବି—କେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ କେଉଁ ଯୁଗରେ ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଯେନ ରୂପେଣ ଯତ୍କାର୍ଯଂ କୃତଂ ନାରାଯଣେନ ଵୈ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନୃପ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଂକ୍ଷେପେଣ ତଵାଧୁନା
ନାରାୟଣ କେଉଁ ରୂପ ନେଇ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କ’ଣ କଲେ, ଏହି ସବୁ କଥାକୁ ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କହିବି, ରାଜନ୍।
ଧର୍ମସ୍ଯୈଵାଵତାରୋଽଭୂଚ୍ଚାକ୍ଷୁଷେ ମନୁସମ୍ଭଵେ । ନରନାରାଯଣୌ ଧର୍ମପୁତ୍ରୌ ଖ୍ଯାତୌ ମହୀତଲେ
ଚକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଧର୍ମର ଅବତାର ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ନର ଓ ନାରାୟଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ଅଥ ଵୈଵସ୍ଵତାଖ୍ଯେଽସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିତୀଯେ ତୁ ଯୁଗେ ପୁନଃ । ଦତ୍ତାତ୍ରେଯାଵତାରୋଽତ୍ରେଃ ପୁତ୍ରତ୍ଵମଗମଦ୍ଧରିଃ
ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଯୁଗ, ଯାହାକୁ ବୈବସ୍ବତ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ହରି ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରସ୍ତ୍ରଯୋଽମୀ ଦେଵସତ୍ତମାଃ । ପୁତ୍ରତ୍ଵମଗମନ୍ଦେଵାସ୍ତସ୍ଯାତ୍ରେର୍ଭାର୍ଯଯା ଵୃତାଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର—ଏହି ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ଅତ୍ରିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ।
ଅନସୂଯାତ୍ରିପତ୍ନୀ ଚ ସତୀନାମୁତ୍ତମା ସତୀ । ଯଯା ସମ୍ପ୍ରାର୍ଥିତା ଦେଵାଃ ପୁତ୍ରତ୍ଵମଗମଂସ୍ତ୍ରଯଃ
ଅନସୂୟା, ଅତ୍ରିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସତୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଏହି ତିନି ଦେବତା ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଭୂତ୍ସୋମରୂପସ୍ତୁ ଦତ୍ତାତ୍ରେଯୋ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଦୁର୍ଵାସା ରୁଦ୍ରରୂପୋଽସୌ ପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ତେ ପ୍ରପେଦିରେ
ବ୍ରହ୍ମା ସୋମ ରୂପ ନେଲେ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ସ୍ୱୟଂ ହରି ଥିଲେ, ଦୁର୍ବାସା ରୁଦ୍ର ରୂପ ନେଲେ—ଏହିଭଳି ସେମାନେ ପୁଅ ହେବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଲେ।
ନୃସିଂହସ୍ଯାଵତାରସ୍ତୁ ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ଚତୁର୍ଥେ ତୁ ଯୁଗେ ଜାତୋ ଦ୍ଵିଧାରୂପୋ ମନୋହରଃ
ଦେବତାଙ୍କ କାମ ସାଧନ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଥ ଯୁଗରେ ନୃସିଂହଙ୍କ ଅବତାର ହୋଇଥିଲା। ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵଧାଯ ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ । ଚକ୍ରେ ରୂପଂ ନାରସିଂହଂ ଦେଵାନାଂ ଵିସ୍ମଯପ୍ରଦମ୍
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭଳି ମାରିବା ପାଇଁ, ଭଗବାନ୍ ହରି ନୃସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଯାହା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
ବଲେର୍ନିଯମନାର୍ଥାଯ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତଥା । ଚକାର ରୂପଂ ଭଗଵାନ୍ ଵାମନଂ କଶ୍ଯପାନ୍ମୁନେଃ
ବଳିଙ୍କୁ ବଶ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ, ଭଗବାନ୍ କଶ୍ୟପ ଋଷିଙ୍କ ଘରେ ବାମନ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଛଲଯିତ୍ଵା ମଖେ ଭୂପଂ ରାଜ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଜହାର ହ । ପାତାଲେ ସ୍ଥାପଯାମାସ ବଲିଂ ଵାମନରୂପଧୃକ୍
ଯଜ୍ଞରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ନେଇନେଲେ ଓ ବଳିଙ୍କୁ ପାତାଳରେ ରଖିଲେ, ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରି।
ଯୁଗେ ଚୈକୋନଵିଂଶେଽଥ ତ୍ରେତାଖ୍ଯେ ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ । ଜମଦଗ୍ନିସୁତୋ ଜାତୋ ରାମୋ ନାମ ମହାବଲଃ
ଏହାପରେ ଏକୋନବିଂଶତିତମ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ, ଭଗବାନ୍ ହରି ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ରାମ ନାମରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ତକରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସତ୍ଯଵାଦୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଦତ୍ତଵାନ୍ମେଦିନୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ କଶ୍ଯପାଯ ମହାତ୍ମନେ
ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ କଶ୍ୟପ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ।
ଯୋ ଵୈ ପରଶୁରାମାଖ୍ଯୋ ହରେରଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ । ଅଵତାରସ୍ତୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କଥିତଃ ପାପନାଶନଃ
ଯିଏ ପରଶୁରାମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ହରିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟର ଅବତାର, ଏହି ପାପ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା କଥା ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମକୁ କହାଯାଇଛି।
ତ୍ରେତାଯୁଗେ ରଘୋର୍ଵଂଶେ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ । ନରନାରାଯଣାଂଶୌ ଦ୍ଵୌ ଜାତୌ ଭୁଵି ମହାବଲୌ
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ରଘୁବଂଶରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ସେ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇ, ଦୁଇଝଣେ, ନର ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ ଥିଲେ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ।
ଅଷ୍ଟାଵିଂଶେ ଯୁଗେ ଶସ୍ତୌ ଦ୍ଵାପରେଽର୍ଜୁନଶୌରିଣୌ । ଧରାଭାରାଵତାରାର୍ଥଂ ଜାତୌ କୃଷ୍ଣାର୍ଜୁନୌ ଭୁଵି
ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ଯୁଗରେ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ, ଅର୍ଜୁନ ଓ କୃଷ୍ଣ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଧରାର ଭାର ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ।
କୃତଵନ୍ତୌ ମହାଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେଽତିଦାରୁଣମ୍ । ଏଵଂ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ରାଜନ୍ନଵତାରା ହରେଃ କିଲ
ସେମାନେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ । ଏଭଳି, ରାଜା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ହରିଙ୍କ ଅବତାର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଭଵନ୍ତି ବହଵଃ କାମଂ ପ୍ରକୃତେରନୁରୂପତଃ । ପ୍ରକୃତେରଖିଲଂ ସର୍ଵଂ ଵଶମେତଜ୍ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ପ୍ରକୃତିର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଏପରି ଅନେକ ଅବତାର ହୁଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ତିନିଭାଗ ଜଗତ ପ୍ରକୃତିର ଅଧୀନରେ ଅଛି ।
ଯଥେଚ୍ଛତି ତଥୈଵେଯଂ ଭ୍ରାମଯତ୍ଯନିଶଂ ଜଗତ୍ । ପୁରୁଷସ୍ଯ ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ସା ରଚଯତ୍ଯଖିଲଂ ଜଗତ୍
ପ୍ରକୃତି ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହିପରି ସେ ନିରନ୍ତର ଏହି ଜଗତକୁ ଘୁଞ୍ଚାଏ । ପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରିୟାର୍ଥରେ ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରା ହି ଭଗଵାଞ୍ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ । ସର୍ଵାଦିଃ ସର୍ଵଗଶ୍ଚାସୌ ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଃ ପରମୋଽଵ୍ଯଯଃ
ଭଗବାନ୍ ପୂର୍ବେ ଚରାଚର ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମସ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ଅତି ଦୁର୍ବୋଧ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅବିନାଶୀ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି ।
ନିରାଲମ୍ବୋ ନିରାକାରୋ ନିଃସ୍ପୃହଶ୍ଚ ପରାତ୍ପରଃ । ଉପାଧିତସ୍ତ୍ରିଧା ଭାତି ଯସ୍ଯାଃ ସା ପ୍ରକୃତିଃ ପରା
ସେ ନିରାଧାର, ନିରାକାର, ନିର୍ଲୋଭ ଓ ସର୍ବୋପରି । କିନ୍ତୁ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ତିନି ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ପରମ ପ୍ରକୃତି ।
ଉତ୍ପତ୍ତିକାଲଯୋଗାତ୍ସା ଭିନ୍ନା ଭାତି ଶିଵା ତଦା । ସା ଵିଶ୍ଵଂ କୁରୁତେ କାମଂ ସା ପାଲଯତି କାମଦା
ସୃଷ୍ଟିର ସମୟରେ କାରଣ ଯୋଗରେ ସେ ଅଲଗା ଓ ଶୁଭ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି । ସେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି ଓ ପାଳନ କରନ୍ତି ।
କଲ୍ପାନ୍ତେ ସଂହରତ୍ଯେଵ ତ୍ରିରୂପା ଵିଶ୍ଵମୋହିନୀ । ତଯା ଯୁକ୍ତୋଽସୃଜ ଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାତି ତଯାନ୍ଵିତଃ
କଳ୍ପର ଶେଷରେ ସେ ତିନି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରି, ସବୁକିଛି ଲୟ କରନ୍ତି । ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପାଳନ କରନ୍ତି ।
ରୁଦ୍ରଃ ସଂହରତେ କାମଂ ତଯା ସମ୍ମିଲିତଃ ଶିଵଃ । ସା ଚୈଵୋତ୍ପାଦ୍ଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ପୁରା ଵୈ ନୃପସତ୍ତମମ୍
ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଇଚ୍ଛାମତେ ସଂହାର କରନ୍ତି । ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ ।