ଗୌତମସ୍ଯ ତଥେନ୍ଦ୍ରେଣ ଜାନତା ଧର୍ମନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଗୁରୁଣାନୁଜଭାର୍ଯା ଚ ଭୁକ୍ତା ଗର୍ଭଵତୀ ବଲାତ୍
ଗୌତମଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର, ଧର୍ମକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୋର କରି ନେଇଥିଲେ; ଗୁରୁଙ୍କ ଭାଉଁଝିକୁ ମଧ୍ୟ ବଳବାନ୍ତ ଭାବରେ ଭୋଗ କରି ଗର୍ଭବତୀ କରାଯାଇଥିଲା।
ଶପ୍ତୋ ଗର୍ଭଗତୋ ବାଲଃ କୃତଶ୍ଚାନ୍ଧସ୍ତଥା ପୁନଃ । ଵିଷ୍ଣୁନା ଚ ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ରାହୋଶ୍ଚକ୍ରେଣ ଵୈ ବଲାତ୍
ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁକୁ ଶାପ ଦେଇ ଅନ୍ଧ କରାଯାଇଥିଲା; ଏବଂ ବଳବାନ୍ତ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ରାହୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଇଥିଲେ।
ଅପରାଧଂ ଵିନା କାମଂ ତଦା ସତ୍ତ୍ଵଵତାମ୍ବିକେ । ପୌତ୍ରୋ ଧର୍ମଵତାଂ ଶୂରଃ ସତ୍ଯଵ୍ରତପରାଯଣଃ
ମା ଅମ୍ବିକେ, କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଏପରି କାମ କରିଥିଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାନ ନାୟକ, ସତ୍ୟବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ—
ଯଜ୍ଵା ଦାନପତିଃ ଶାନ୍ତଃ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵପୂଜକଃ । କୃତ୍ଵାଥ ଵାମନଂ ରୂପଂ ହରିଣା ଛଲଵେଦିନା
ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଦାନର ମାଲିକ, ଶାନ୍ତ, ସବୁ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା—ହରି ଚଳ କରି ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—
ଵଞ୍ଚିତୋଽସୌ ବଲିଃ ସର୍ଵଂ ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ପୁରା କିଲ । ତଥାପି ଦେଵାନ୍ଧର୍ମସ୍ଥାନ୍ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ପୂର୍ବେ ବାଲିଙ୍କୁ ଠକେଇ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ନେଇନେଲେ; ତଥାପି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେବତାମାନେକୁ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଵଦନ୍ତି ଚାଟୁଵାଦାଂଶ୍ଚ ଧର୍ମଵାଦାଜ୍ଜଯଂ ଗତାଃ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜଗନ୍ମାତର୍ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ଯେଉଁମାନେ ଚତୁର୍ ଭାଷଣ ଦ୍ୱାରା ଜିତିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ କଥା କହୁଥିବା ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି; ଏହିପରି ଜାଣି, ହେ ଜଗତ୍ଜନନୀ, ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି କର।
ଶରଣା ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ଜହି ଵା ରକ୍ଷ ଵା ପୁନଃ । ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ସର୍ଵେ ଗଚ୍ଛତ ପାତାଲଂ ତତ୍ର ଵାସଂ ଯଥେପ୍ସିତମ୍
ସମସ୍ତ ଦାନବ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି—ମାରିଦିଅ କିମ୍ବା ରକ୍ଷା କର, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା। (ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ:) ସମସ୍ତେ ପାତାଳକୁ ଯାଅ, ସେଠାରେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ବାସ କର।
କୁରୁଧ୍ଵଂ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ନିର୍ଭଯା ଗତମନ୍ଯଵଃ । କାଲଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯୋ ଯୁଷ୍ମାଭିଃ କାରଣଂ ସ ଶୁଭେଽଶୁଭେ
ସମସ୍ତ ଦାନବ ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ି ସେଠାରେ ନିର୍ଭୟ ରୁହ; ତୁମେ ସମୟ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର, କାରଣ ଏହି ସମୟ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପର କାରଣ।
ସୁନିର୍ଵେଦପରାଣାଂ ହି ସୁଖଂ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯ ଚ ରାଜ୍ଯେଽପି ନ ସୁଖଂ ଲୋଭଚେତସାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରକ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଠି ଏବଂ ସବୁବେଳେ ସୁଖ ଅନୁଭବନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଲୋଭୀ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ।
କୃତେଽପି ନ ସୁଖଂ ପୂର୍ଣଂ ସସ୍ପୃହାଣାଂ ଫଲୈରପି । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହୀମେତାଂ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଵଦ୍ଯ ମହୀତଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଆଶା ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଫଳ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡ଼ି, ଏବେ ତଳଭୂମିକୁ ଯାଅ।
ମମାଜ୍ଞାଂ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵେ ଵିଗତକଲ୍ମଷାଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦେଵ୍ଯାସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରସାତଲମ୍
ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ଆଗରେ ରଖି, ସମସ୍ତେ ପାପ ଛାଡ଼ିଦିଅ— (ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି:) ଦେବୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ସେମାନେ ରସାତଳକୁ ଗଲେ—
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ଗତାଃ ଶକ୍ତ୍ଯାଭିରକ୍ଷିତାଃ । ଅନ୍ତର୍ଦଧେ ତତୋ ଦେଵୀ ଦେଵାଃ ସ୍ଵଭୁଵନଂ ଗତାଃ
ବନ୍ଦନା କରି, ସମସ୍ତ ଦାନବ ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ; ତାପରେ ଦେବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵୈରଂ ସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵେ ତେ ତଦା ଦେଵଦାନଵାଃ । ଏତଦାଖ୍ଯାନମଖିଲଂ ଯଃ ଶୃଣୋତି ଵଦତ୍ଯଥ
ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାକୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା କହନ୍ତି—
ସର୍ଵଦୁଃଖଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ପ୍ରଯାତି ପଦମୁତ୍ତମମ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ହରେର୍ନାନାଵତାରଵର୍ଣନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ଭୃଗୁଶାପାନ୍ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରେରଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ । ଅଵତାରାଃ କଥଂ ଜାତାଃ କସ୍ମିନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରେ ଵିଭୋ
ଜନମେଜୟ କହିଲେ: ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପରେ, ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ହରି କିପରି ଅବତାର ନେଲେ, ଏବଂ କେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହା ଘଟିଲା, ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵଦ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଅଵତାରକଥା ହରେଃ । ପାପନାଶକରୀଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଛ୍ରୁତାଂ ସର୍ଵସୁଖାଵହାମ୍
ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହରିଙ୍କ ଅବତାର କଥା ସବୁବେଳେ ଶୁଣିଲେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ସୁଖ ମିଳେ—ଏହି କଥାକୁ ଏକେକ୍ ଭଳି ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଵତାରାନ୍ ହରେର୍ଯଥା । ଯସ୍ମିନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରେ ଜାତା ଯୁଗେ ଯସ୍ମିନ୍ନରାଧିପ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜନ୍, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ହରିଙ୍କ ଅବତାର କଥା କହିବି—କେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ କେଉଁ ଯୁଗରେ ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଯେନ ରୂପେଣ ଯତ୍କାର୍ଯଂ କୃତଂ ନାରାଯଣେନ ଵୈ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନୃପ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଂକ୍ଷେପେଣ ତଵାଧୁନା
ନାରାୟଣ କେଉଁ ରୂପ ନେଇ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କ’ଣ କଲେ, ଏହି ସବୁ କଥାକୁ ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କହିବି, ରାଜନ୍।
ଧର୍ମସ୍ଯୈଵାଵତାରୋଽଭୂଚ୍ଚାକ୍ଷୁଷେ ମନୁସମ୍ଭଵେ । ନରନାରାଯଣୌ ଧର୍ମପୁତ୍ରୌ ଖ୍ଯାତୌ ମହୀତଲେ
ଚକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଧର୍ମର ଅବତାର ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ନର ଓ ନାରାୟଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ଅଥ ଵୈଵସ୍ଵତାଖ୍ଯେଽସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିତୀଯେ ତୁ ଯୁଗେ ପୁନଃ । ଦତ୍ତାତ୍ରେଯାଵତାରୋଽତ୍ରେଃ ପୁତ୍ରତ୍ଵମଗମଦ୍ଧରିଃ
ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଯୁଗ, ଯାହାକୁ ବୈବସ୍ବତ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ହରି ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରସ୍ତ୍ରଯୋଽମୀ ଦେଵସତ୍ତମାଃ । ପୁତ୍ରତ୍ଵମଗମନ୍ଦେଵାସ୍ତସ୍ଯାତ୍ରେର୍ଭାର୍ଯଯା ଵୃତାଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର—ଏହି ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ଅତ୍ରିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ।
ଅନସୂଯାତ୍ରିପତ୍ନୀ ଚ ସତୀନାମୁତ୍ତମା ସତୀ । ଯଯା ସମ୍ପ୍ରାର୍ଥିତା ଦେଵାଃ ପୁତ୍ରତ୍ଵମଗମଂସ୍ତ୍ରଯଃ
ଅନସୂୟା, ଅତ୍ରିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସତୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଏହି ତିନି ଦେବତା ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଭୂତ୍ସୋମରୂପସ୍ତୁ ଦତ୍ତାତ୍ରେଯୋ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଦୁର୍ଵାସା ରୁଦ୍ରରୂପୋଽସୌ ପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ତେ ପ୍ରପେଦିରେ
ବ୍ରହ୍ମା ସୋମ ରୂପ ନେଲେ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ସ୍ୱୟଂ ହରି ଥିଲେ, ଦୁର୍ବାସା ରୁଦ୍ର ରୂପ ନେଲେ—ଏହିଭଳି ସେମାନେ ପୁଅ ହେବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଲେ।
ନୃସିଂହସ୍ଯାଵତାରସ୍ତୁ ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ଚତୁର୍ଥେ ତୁ ଯୁଗେ ଜାତୋ ଦ୍ଵିଧାରୂପୋ ମନୋହରଃ
ଦେବତାଙ୍କ କାମ ସାଧନ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଥ ଯୁଗରେ ନୃସିଂହଙ୍କ ଅବତାର ହୋଇଥିଲା। ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵଧାଯ ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ । ଚକ୍ରେ ରୂପଂ ନାରସିଂହଂ ଦେଵାନାଂ ଵିସ୍ମଯପ୍ରଦମ୍
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭଳି ମାରିବା ପାଇଁ, ଭଗବାନ୍ ହରି ନୃସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଯାହା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
ବଲେର୍ନିଯମନାର୍ଥାଯ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତଥା । ଚକାର ରୂପଂ ଭଗଵାନ୍ ଵାମନଂ କଶ୍ଯପାନ୍ମୁନେଃ
ବଳିଙ୍କୁ ବଶ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ, ଭଗବାନ୍ କଶ୍ୟପ ଋଷିଙ୍କ ଘରେ ବାମନ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଛଲଯିତ୍ଵା ମଖେ ଭୂପଂ ରାଜ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଜହାର ହ । ପାତାଲେ ସ୍ଥାପଯାମାସ ବଲିଂ ଵାମନରୂପଧୃକ୍
ଯଜ୍ଞରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ନେଇନେଲେ ଓ ବଳିଙ୍କୁ ପାତାଳରେ ରଖିଲେ, ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରି।
ଯୁଗେ ଚୈକୋନଵିଂଶେଽଥ ତ୍ରେତାଖ୍ଯେ ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ । ଜମଦଗ୍ନିସୁତୋ ଜାତୋ ରାମୋ ନାମ ମହାବଲଃ
ଏହାପରେ ଏକୋନବିଂଶତିତମ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ, ଭଗବାନ୍ ହରି ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ରାମ ନାମରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ତକରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସତ୍ଯଵାଦୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଦତ୍ତଵାନ୍ମେଦିନୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ କଶ୍ଯପାଯ ମହାତ୍ମନେ
ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ କଶ୍ୟପ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ।
ଯୋ ଵୈ ପରଶୁରାମାଖ୍ଯୋ ହରେରଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ । ଅଵତାରସ୍ତୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କଥିତଃ ପାପନାଶନଃ
ଯିଏ ପରଶୁରାମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ହରିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟର ଅବତାର, ଏହି ପାପ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା କଥା ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମକୁ କହାଯାଇଛି।