ଦେଵାସୁରୈରଯଂ ସିନ୍ଧୁର୍ମଥିତଃ ସମଯେ କ୍ଵଚିତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁନା ଵିହିତୋ ଭେଦଃ ସୁଧାରତ୍ନଚ୍ଛଲେନ ଵୈ
ଏକଥର ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଏକାଠି ମହାସାଗର ମଥନ କରିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଚତୁରାଇରେ ଅମୃତ ଓ ମଣିର ଉପଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ତ୍ଵଯାସୌ କଲ୍ପିତଃ ଶୌରିଃ ପାଲକତ୍ଵେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁଃ । ତେନ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସ୍ଵଯଂ ଲୋଭାଦ୍ ଗୃହୀତାମରସୁନ୍ଦରୀ
ମା', ତୁମେ ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକ ବାନ୍ଧିଥିଲ। ସେ ଲୋଭରେ ଅମରସୁନ୍ଦରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ନିଜେ ନେଇଥିଲେ।
ଐରାଵତସ୍ତଥେନ୍ଦ୍ରେଣ ପାରିଜାତୋଽଥ କାମଧୁକ୍ । ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵାଃ ସୁରୈଃ ସର୍ଵଂ ଗୃହୀତଂ ଵୈଷ୍ଣଵେଚ୍ଛଯା
ଇନ୍ଦ୍ର ଏଇରାବତକୁ ନେଇଥିଲେ, ପାରିଜାତ ଗଛ ଓ କାମଧେନୁ ଗାଈ ମଧ୍ୟ। ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନେଇଥିଲେ।
ଅନଯଂ ତାଦୃଶଂ କୃତ୍ଵା ଜାତା ଦେଵାସ୍ତୁ ସାଧଵଃ । (ଅନ୍ଯାଯିନଃ ସୁରା ନୂନଂ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଲକ୍ଷଣମ୍ ।)
ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କରି ଦେବତାମାନେ ସାଧୁ ହେଲେ। (ମା', ଦେଖ, ଦେବତାମାନେ କିପରି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲେ—ଏହି ହେଉଛି ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ।)
ନୂନଂ ଦୈତ୍ଯାଃ ପରାଭୂଵନ୍ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଲକ୍ଷଣମ୍ । କ୍ଵ ଧର୍ମଃ କୀଦୃଶୋ ଧର୍ମଃ କ୍ଵ କାର୍ଯଂ କ୍ଵ ଚ ସାଧୁତା
ନିଶ୍ଚୟ ଦାନବମାନେ ହାରିଗଲେ—ତୁମେ ଦେଖ, ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ କେଉଁଠି ଅଛି? ଏହି ଧର୍ମ କଣ? କେଉଁଠି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, କେଉଁଠି ଭଲମନୋଭାବ?
କଥଯାମି ଚ କସ୍ଯାଗ୍ରେ ସିଦ୍ଧଂ ମୈମାଂସିକଂ ମତମ୍ । ତାର୍କିକା ଯୁକ୍ତିଵାଦଜ୍ଞା ଵିଧିଜ୍ଞା ଵେଦଵାଦକାଃ
ମୁଁ ଏହି ମୈମାଂସିକ ମତ କାହା ସମ୍ମୁଖରେ ରଖିବି? ତର୍କ କରୁଥିବା, ଯୁକ୍ତି ଜାଣିଥିବା, ବିଧି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ—
ଉକ୍ତାଃ ସକର୍ତୃକଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଵଦନ୍ତେ ଜଡାତ୍ମକାଃ । କର୍ତା ଭଵତି ଚେଦସ୍ମିନ୍ସଂସାରେ ଵିତତେ କିଲ
ଏମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସଂସାର କୃତ୍ରିମ ଏବଂ କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏମାନେ ନିଜେ ମୂଢ଼ ହୋଇ ଆପସରେ ତର୍କ କରନ୍ତି। ଏହି ବିଶାଳ ସଂସାରରେ ଯଦି କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ଅଛି—
ଵିରୋଧଃ କୀଦୃଶସ୍ତତ୍ର ଚୈକକର୍ମଣି ଵୈ ମିଥଃ । ଵେଦେ ନୈକମତିଃ କସ୍ମାଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରେଷ୍ଵପି ତଥା ପୁନଃ
ତେବେ ଏକ କାମରେ କେମିତି ଏମିତି ବିରୋଧ ହେଉଛି? ବେଦରେ କିଏଁ ଏକ ମତ ନାହିଁ, ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କାହିଁକି?
ନୈକଵାକ୍ଯଂ ଵଚସ୍ତେଷାମପି ଵେଦଵିଦାଂ ପୁନଃ । ଯତଃ ସ୍ଵାର୍ଥପରଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମତରେ ନୁହଁନ୍ତି; କାରଣ ସାରା ସଂସାର, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ସବୁ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଲାଗିରହିଛି।
ନିଃସ୍ପୃହଃ କୋଽପି ସଂସାରେ ନ ଭଵେନ୍ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଶଶିନାଥ ଗୁରୋର୍ଭାର୍ଯା ହୃତା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବଲାଦପି
ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ନିର୍ଲୋଭ ଥିଲେ ନାହିଁ, ହେବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ର ଗୁରୁଙ୍କର ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ଜାଣିସାରି ଜୋର କରି ନେଇଥିଲେ।
ଗୌତମସ୍ଯ ତଥେନ୍ଦ୍ରେଣ ଜାନତା ଧର୍ମନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଗୁରୁଣାନୁଜଭାର୍ଯା ଚ ଭୁକ୍ତା ଗର୍ଭଵତୀ ବଲାତ୍
ଗୌତମଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର, ଧର୍ମକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୋର କରି ନେଇଥିଲେ; ଗୁରୁଙ୍କ ଭାଉଁଝିକୁ ମଧ୍ୟ ବଳବାନ୍ତ ଭାବରେ ଭୋଗ କରି ଗର୍ଭବତୀ କରାଯାଇଥିଲା।
ଶପ୍ତୋ ଗର୍ଭଗତୋ ବାଲଃ କୃତଶ୍ଚାନ୍ଧସ୍ତଥା ପୁନଃ । ଵିଷ୍ଣୁନା ଚ ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ରାହୋଶ୍ଚକ୍ରେଣ ଵୈ ବଲାତ୍
ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁକୁ ଶାପ ଦେଇ ଅନ୍ଧ କରାଯାଇଥିଲା; ଏବଂ ବଳବାନ୍ତ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ରାହୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଇଥିଲେ।
ଅପରାଧଂ ଵିନା କାମଂ ତଦା ସତ୍ତ୍ଵଵତାମ୍ବିକେ । ପୌତ୍ରୋ ଧର୍ମଵତାଂ ଶୂରଃ ସତ୍ଯଵ୍ରତପରାଯଣଃ
ମା ଅମ୍ବିକେ, କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଏପରି କାମ କରିଥିଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାନ ନାୟକ, ସତ୍ୟବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ—
ଯଜ୍ଵା ଦାନପତିଃ ଶାନ୍ତଃ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵପୂଜକଃ । କୃତ୍ଵାଥ ଵାମନଂ ରୂପଂ ହରିଣା ଛଲଵେଦିନା
ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଦାନର ମାଲିକ, ଶାନ୍ତ, ସବୁ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା—ହରି ଚଳ କରି ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—
ଵଞ୍ଚିତୋଽସୌ ବଲିଃ ସର୍ଵଂ ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ପୁରା କିଲ । ତଥାପି ଦେଵାନ୍ଧର୍ମସ୍ଥାନ୍ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ପୂର୍ବେ ବାଲିଙ୍କୁ ଠକେଇ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ନେଇନେଲେ; ତଥାପି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେବତାମାନେକୁ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଵଦନ୍ତି ଚାଟୁଵାଦାଂଶ୍ଚ ଧର୍ମଵାଦାଜ୍ଜଯଂ ଗତାଃ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜଗନ୍ମାତର୍ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ଯେଉଁମାନେ ଚତୁର୍ ଭାଷଣ ଦ୍ୱାରା ଜିତିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ କଥା କହୁଥିବା ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି; ଏହିପରି ଜାଣି, ହେ ଜଗତ୍ଜନନୀ, ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି କର।
ଶରଣା ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ଜହି ଵା ରକ୍ଷ ଵା ପୁନଃ । ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ସର୍ଵେ ଗଚ୍ଛତ ପାତାଲଂ ତତ୍ର ଵାସଂ ଯଥେପ୍ସିତମ୍
ସମସ୍ତ ଦାନବ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି—ମାରିଦିଅ କିମ୍ବା ରକ୍ଷା କର, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା। (ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ:) ସମସ୍ତେ ପାତାଳକୁ ଯାଅ, ସେଠାରେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ବାସ କର।
କୁରୁଧ୍ଵଂ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ନିର୍ଭଯା ଗତମନ୍ଯଵଃ । କାଲଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯୋ ଯୁଷ୍ମାଭିଃ କାରଣଂ ସ ଶୁଭେଽଶୁଭେ
ସମସ୍ତ ଦାନବ ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ି ସେଠାରେ ନିର୍ଭୟ ରୁହ; ତୁମେ ସମୟ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର, କାରଣ ଏହି ସମୟ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପର କାରଣ।
ସୁନିର୍ଵେଦପରାଣାଂ ହି ସୁଖଂ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯ ଚ ରାଜ୍ଯେଽପି ନ ସୁଖଂ ଲୋଭଚେତସାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରକ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଠି ଏବଂ ସବୁବେଳେ ସୁଖ ଅନୁଭବନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଲୋଭୀ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ।
କୃତେଽପି ନ ସୁଖଂ ପୂର୍ଣଂ ସସ୍ପୃହାଣାଂ ଫଲୈରପି । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହୀମେତାଂ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଵଦ୍ଯ ମହୀତଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଆଶା ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଫଳ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡ଼ି, ଏବେ ତଳଭୂମିକୁ ଯାଅ।
ମମାଜ୍ଞାଂ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵେ ଵିଗତକଲ୍ମଷାଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦେଵ୍ଯାସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରସାତଲମ୍
ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ଆଗରେ ରଖି, ସମସ୍ତେ ପାପ ଛାଡ଼ିଦିଅ— (ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି:) ଦେବୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ସେମାନେ ରସାତଳକୁ ଗଲେ—
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ଗତାଃ ଶକ୍ତ୍ଯାଭିରକ୍ଷିତାଃ । ଅନ୍ତର୍ଦଧେ ତତୋ ଦେଵୀ ଦେଵାଃ ସ୍ଵଭୁଵନଂ ଗତାଃ
ବନ୍ଦନା କରି, ସମସ୍ତ ଦାନବ ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ; ତାପରେ ଦେବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵୈରଂ ସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵେ ତେ ତଦା ଦେଵଦାନଵାଃ । ଏତଦାଖ୍ଯାନମଖିଲଂ ଯଃ ଶୃଣୋତି ଵଦତ୍ଯଥ
ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାକୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା କହନ୍ତି—
ସର୍ଵଦୁଃଖଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ପ୍ରଯାତି ପଦମୁତ୍ତମମ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ହରେର୍ନାନାଵତାରଵର୍ଣନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ଭୃଗୁଶାପାନ୍ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରେରଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ । ଅଵତାରାଃ କଥଂ ଜାତାଃ କସ୍ମିନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରେ ଵିଭୋ
ଜନମେଜୟ କହିଲେ: ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପରେ, ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ହରି କିପରି ଅବତାର ନେଲେ, ଏବଂ କେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହା ଘଟିଲା, ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵଦ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଅଵତାରକଥା ହରେଃ । ପାପନାଶକରୀଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଛ୍ରୁତାଂ ସର୍ଵସୁଖାଵହାମ୍
ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହରିଙ୍କ ଅବତାର କଥା ସବୁବେଳେ ଶୁଣିଲେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ସୁଖ ମିଳେ—ଏହି କଥାକୁ ଏକେକ୍ ଭଳି ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅଵତାରାନ୍ ହରେର୍ଯଥା । ଯସ୍ମିନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରେ ଜାତା ଯୁଗେ ଯସ୍ମିନ୍ନରାଧିପ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜନ୍, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ହରିଙ୍କ ଅବତାର କଥା କହିବି—କେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ କେଉଁ ଯୁଗରେ ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଯେନ ରୂପେଣ ଯତ୍କାର୍ଯଂ କୃତଂ ନାରାଯଣେନ ଵୈ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନୃପ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଂକ୍ଷେପେଣ ତଵାଧୁନା
ନାରାୟଣ କେଉଁ ରୂପ ନେଇ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କ’ଣ କଲେ, ଏହି ସବୁ କଥାକୁ ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କହିବି, ରାଜନ୍।
ଧର୍ମସ୍ଯୈଵାଵତାରୋଽଭୂଚ୍ଚାକ୍ଷୁଷେ ମନୁସମ୍ଭଵେ । ନରନାରାଯଣୌ ଧର୍ମପୁତ୍ରୌ ଖ୍ଯାତୌ ମହୀତଲେ
ଚକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଧର୍ମର ଅବତାର ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ନର ଓ ନାରାୟଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ଅଥ ଵୈଵସ୍ଵତାଖ୍ଯେଽସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିତୀଯେ ତୁ ଯୁଗେ ପୁନଃ । ଦତ୍ତାତ୍ରେଯାଵତାରୋଽତ୍ରେଃ ପୁତ୍ରତ୍ଵମଗମଦ୍ଧରିଃ
ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଯୁଗ, ଯାହାକୁ ବୈବସ୍ବତ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ହରି ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।