ତେଽପି ସ୍ଵାର୍ଥପରା ନୂନଂ ଯଥୈଵ ଵଯମପ୍ଯୁତ । ନାନ୍ତରଂ ଦୈତ୍ଯସୁରଯୋର୍ଭେଦୋଽଯଂ ମୋହସମ୍ଭଵଃ
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆମ ପରି ନିଜ ଲାଭ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ—ଏହି ଭେଦ ମାତ୍ର ମୋହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଧନଦାରାଦିଭୋଗେଷୁ ଵଯଂ ସକ୍ତା ଦିଵାନିଶମ୍ । ତଥୈଵ ଦେଵା ଦେଵେଶି କୋ ଭେଦୋଽସୁରଦେଵଯୋଃ
ଧନ, ଝିଅମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗବିଲାସରେ ଆମେ ଦିନ ରାତି ଲାଗି ରହୁଛୁ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଦେବୀ, ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଣସି ଭିନ୍ନତା ଅଛି କି?
ତେଽପି କଶ୍ଯପଦାଯାଦା ଵଯଂ ତତ୍ସମ୍ଭଵାଃ କିଲ । କୁତୋ ଵିରୋଧସମ୍ଭୂତିର୍ଜାତା ମାତସ୍ତଵାଧୁନା
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କଶ୍ୟପଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠାରୁ ଜନ୍ମିଛୁ। ମା', ଏହି ଶତ୍ରୁତା ଏବେ କିପରି ତୁମ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଲା?
ନ ତଥା ଵିହିତଂ ମାତସ୍ତ୍ଵଯି ସର୍ଵସମୁଦ୍ଭଵେ । ସାମ୍ଯତୈଵ ତ୍ଵଯା ସ୍ଥାପ୍ଯା ଦେଵେଷ୍ଵସ୍ମାସୁ ଚୈଵ ହି
ମା', ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା ତୁମେ ଏପରି ଭେଦ କରିବା ନିୟମ କରିନାହାଁ। ତୁମେ ଦେବତା ଓ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସମତା ରଖିବା ଉଚିତ୍।
ଗୁଣଵ୍ଯତିକରାତ୍ସର୍ଵେ ସମୁତ୍ପନ୍ନାଃ ସୁରାସୁରାଃ । ଗୁଣାନ୍ଵିତା ଭଵେଯୁସ୍ତେ କଥଂ ଦେହଭୃତୋଽମରାଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ଗୁଣମାନଙ୍କ ମିଶ୍ରଣରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି। ଦେହଧାରୀ ଥିବାବେଳେ, ଅମର ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ଗୁଣ ଛାଡ଼ି ରହିପାରିବେ?
କାମଃ କ୍ରୋଧଶ୍ଚ ଲୋଭଶ୍ଚ ସର୍ଵଦେହେଷୁ ସଂସ୍ଥିତାଃ । ଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଵଦା ତସ୍ମାତ୍ କୋଽଵିରୋଧୀ ଭଵେଞ୍ଚନଃ
କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହରେ ଥାଏ। ସେମାନେ ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେଣୁ କିଏ ଏହି ବିରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବ?
ତ୍ଵଯା ମିଥୋ ଵିରୋଧୋଽଯଂ କଲ୍ପିତଃ କିଲ କୌତୁକାତ୍ । ମନ୍ଯାମହେ ଵିଭେଦେନ ନୂନଂ ଯୁଦ୍ଧଦିଦୃକ୍ଷଯା
ମା', ଏହି ପରସ୍ପର ବିରୋଧ ତୁମେ ମଜା ପାଇଁ ଗଠିତ କରିଛ। ଆମେ ଭାବୁଛୁ ତୁମେ ଭେଦ ଦେଖାଇ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଅନ୍ଯଥା ଖଲୁ ଭ୍ରାତୄଣାଂ ଵିରୋଧଃ କୀଦୃଶୋଽନଘେ । ତ୍ଵଂ ଚେନ୍ନେଚ୍ଛସି ଚାମୁଣ୍ଡେ ଵୀକ୍ଷିତୁଂ କଲହଂ କିଲ
ଅନ୍ୟଥା, ଭଉଣୀଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ବିରୋଧ ହେବ? ଚାମୁଣ୍ଡେ, ଯଦି ତୁମେ ବିବାଦ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନଥାନ୍ତି, ଏପରି କିଛି ହେବ ନଥାନ୍ତା।
ଜାନାମି ଧର୍ମଂ ଧର୍ମଜ୍ଞେ ଵେଦ୍ମି ଚାହଂ ଶତକ୍ରତୁମ୍ । ତଥାପି କଲହୋଽସ୍ମାକଂ ଭୋଗାର୍ଥଂ ଦେଵି ସର୍ଵଦା
ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଜାଣେ, ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଦେବୀ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ। ତଥାପି, ମା', ଭୋଗ ପାଇଁ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସବୁବେଳେ ବିବାଦ ହୁଏ।
ଏକଃ କୋଽପି ନ ଶାସ୍ତାସ୍ତି ସଂସାରେ ତ୍ଵାଂ ଵିନାମ୍ବିକେ । ସ୍ପୃହାଵତସ୍ତୁ କଃ କର୍ତୁଂ କ୍ଷମତେ ଵଚନଂ ବୁଧଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଶାସନ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଅମ୍ବିକେ। ଯିଏ ଆଶାରେ ଭରିଥାଏ, ସେ କିପରି ଅନ୍ୟର କଥା ଶୁଣିବ?
ଦେଵାସୁରୈରଯଂ ସିନ୍ଧୁର୍ମଥିତଃ ସମଯେ କ୍ଵଚିତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁନା ଵିହିତୋ ଭେଦଃ ସୁଧାରତ୍ନଚ୍ଛଲେନ ଵୈ
ଏକଥର ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଏକାଠି ମହାସାଗର ମଥନ କରିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଚତୁରାଇରେ ଅମୃତ ଓ ମଣିର ଉପଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ତ୍ଵଯାସୌ କଲ୍ପିତଃ ଶୌରିଃ ପାଲକତ୍ଵେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁଃ । ତେନ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସ୍ଵଯଂ ଲୋଭାଦ୍ ଗୃହୀତାମରସୁନ୍ଦରୀ
ମା', ତୁମେ ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକ ବାନ୍ଧିଥିଲ। ସେ ଲୋଭରେ ଅମରସୁନ୍ଦରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ନିଜେ ନେଇଥିଲେ।
ଐରାଵତସ୍ତଥେନ୍ଦ୍ରେଣ ପାରିଜାତୋଽଥ କାମଧୁକ୍ । ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵାଃ ସୁରୈଃ ସର୍ଵଂ ଗୃହୀତଂ ଵୈଷ୍ଣଵେଚ୍ଛଯା
ଇନ୍ଦ୍ର ଏଇରାବତକୁ ନେଇଥିଲେ, ପାରିଜାତ ଗଛ ଓ କାମଧେନୁ ଗାଈ ମଧ୍ୟ। ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନେଇଥିଲେ।
ଅନଯଂ ତାଦୃଶଂ କୃତ୍ଵା ଜାତା ଦେଵାସ୍ତୁ ସାଧଵଃ । (ଅନ୍ଯାଯିନଃ ସୁରା ନୂନଂ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଲକ୍ଷଣମ୍ ।)
ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କରି ଦେବତାମାନେ ସାଧୁ ହେଲେ। (ମା', ଦେଖ, ଦେବତାମାନେ କିପରି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲେ—ଏହି ହେଉଛି ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ।)
ନୂନଂ ଦୈତ୍ଯାଃ ପରାଭୂଵନ୍ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଲକ୍ଷଣମ୍ । କ୍ଵ ଧର୍ମଃ କୀଦୃଶୋ ଧର୍ମଃ କ୍ଵ କାର୍ଯଂ କ୍ଵ ଚ ସାଧୁତା
ନିଶ୍ଚୟ ଦାନବମାନେ ହାରିଗଲେ—ତୁମେ ଦେଖ, ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ କେଉଁଠି ଅଛି? ଏହି ଧର୍ମ କଣ? କେଉଁଠି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, କେଉଁଠି ଭଲମନୋଭାବ?
କଥଯାମି ଚ କସ୍ଯାଗ୍ରେ ସିଦ୍ଧଂ ମୈମାଂସିକଂ ମତମ୍ । ତାର୍କିକା ଯୁକ୍ତିଵାଦଜ୍ଞା ଵିଧିଜ୍ଞା ଵେଦଵାଦକାଃ
ମୁଁ ଏହି ମୈମାଂସିକ ମତ କାହା ସମ୍ମୁଖରେ ରଖିବି? ତର୍କ କରୁଥିବା, ଯୁକ୍ତି ଜାଣିଥିବା, ବିଧି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ—
ଉକ୍ତାଃ ସକର୍ତୃକଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଵଦନ୍ତେ ଜଡାତ୍ମକାଃ । କର୍ତା ଭଵତି ଚେଦସ୍ମିନ୍ସଂସାରେ ଵିତତେ କିଲ
ଏମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସଂସାର କୃତ୍ରିମ ଏବଂ କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏମାନେ ନିଜେ ମୂଢ଼ ହୋଇ ଆପସରେ ତର୍କ କରନ୍ତି। ଏହି ବିଶାଳ ସଂସାରରେ ଯଦି କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ଅଛି—
ଵିରୋଧଃ କୀଦୃଶସ୍ତତ୍ର ଚୈକକର୍ମଣି ଵୈ ମିଥଃ । ଵେଦେ ନୈକମତିଃ କସ୍ମାଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରେଷ୍ଵପି ତଥା ପୁନଃ
ତେବେ ଏକ କାମରେ କେମିତି ଏମିତି ବିରୋଧ ହେଉଛି? ବେଦରେ କିଏଁ ଏକ ମତ ନାହିଁ, ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କାହିଁକି?
ନୈକଵାକ୍ଯଂ ଵଚସ୍ତେଷାମପି ଵେଦଵିଦାଂ ପୁନଃ । ଯତଃ ସ୍ଵାର୍ଥପରଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମତରେ ନୁହଁନ୍ତି; କାରଣ ସାରା ସଂସାର, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ସବୁ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଲାଗିରହିଛି।
ନିଃସ୍ପୃହଃ କୋଽପି ସଂସାରେ ନ ଭଵେନ୍ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଶଶିନାଥ ଗୁରୋର୍ଭାର୍ଯା ହୃତା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବଲାଦପି
ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ନିର୍ଲୋଭ ଥିଲେ ନାହିଁ, ହେବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ର ଗୁରୁଙ୍କର ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ଜାଣିସାରି ଜୋର କରି ନେଇଥିଲେ।
ଗୌତମସ୍ଯ ତଥେନ୍ଦ୍ରେଣ ଜାନତା ଧର୍ମନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଗୁରୁଣାନୁଜଭାର୍ଯା ଚ ଭୁକ୍ତା ଗର୍ଭଵତୀ ବଲାତ୍
ଗୌତମଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର, ଧର୍ମକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୋର କରି ନେଇଥିଲେ; ଗୁରୁଙ୍କ ଭାଉଁଝିକୁ ମଧ୍ୟ ବଳବାନ୍ତ ଭାବରେ ଭୋଗ କରି ଗର୍ଭବତୀ କରାଯାଇଥିଲା।
ଶପ୍ତୋ ଗର୍ଭଗତୋ ବାଲଃ କୃତଶ୍ଚାନ୍ଧସ୍ତଥା ପୁନଃ । ଵିଷ୍ଣୁନା ଚ ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ରାହୋଶ୍ଚକ୍ରେଣ ଵୈ ବଲାତ୍
ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁକୁ ଶାପ ଦେଇ ଅନ୍ଧ କରାଯାଇଥିଲା; ଏବଂ ବଳବାନ୍ତ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ରାହୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଇଥିଲେ।
ଅପରାଧଂ ଵିନା କାମଂ ତଦା ସତ୍ତ୍ଵଵତାମ୍ବିକେ । ପୌତ୍ରୋ ଧର୍ମଵତାଂ ଶୂରଃ ସତ୍ଯଵ୍ରତପରାଯଣଃ
ମା ଅମ୍ବିକେ, କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଏପରି କାମ କରିଥିଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାନ ନାୟକ, ସତ୍ୟବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ—
ଯଜ୍ଵା ଦାନପତିଃ ଶାନ୍ତଃ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵପୂଜକଃ । କୃତ୍ଵାଥ ଵାମନଂ ରୂପଂ ହରିଣା ଛଲଵେଦିନା
ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଦାନର ମାଲିକ, ଶାନ୍ତ, ସବୁ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା—ହରି ଚଳ କରି ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—
ଵଞ୍ଚିତୋଽସୌ ବଲିଃ ସର୍ଵଂ ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ପୁରା କିଲ । ତଥାପି ଦେଵାନ୍ଧର୍ମସ୍ଥାନ୍ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ପୂର୍ବେ ବାଲିଙ୍କୁ ଠକେଇ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ନେଇନେଲେ; ତଥାପି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେବତାମାନେକୁ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଵଦନ୍ତି ଚାଟୁଵାଦାଂଶ୍ଚ ଧର୍ମଵାଦାଜ୍ଜଯଂ ଗତାଃ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜଗନ୍ମାତର୍ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ଯେଉଁମାନେ ଚତୁର୍ ଭାଷଣ ଦ୍ୱାରା ଜିତିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ କଥା କହୁଥିବା ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି; ଏହିପରି ଜାଣି, ହେ ଜଗତ୍ଜନନୀ, ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି କର।
ଶରଣା ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ଜହି ଵା ରକ୍ଷ ଵା ପୁନଃ । ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ସର୍ଵେ ଗଚ୍ଛତ ପାତାଲଂ ତତ୍ର ଵାସଂ ଯଥେପ୍ସିତମ୍
ସମସ୍ତ ଦାନବ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି—ମାରିଦିଅ କିମ୍ବା ରକ୍ଷା କର, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା। (ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ:) ସମସ୍ତେ ପାତାଳକୁ ଯାଅ, ସେଠାରେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ବାସ କର।
କୁରୁଧ୍ଵଂ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ନିର୍ଭଯା ଗତମନ୍ଯଵଃ । କାଲଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯୋ ଯୁଷ୍ମାଭିଃ କାରଣଂ ସ ଶୁଭେଽଶୁଭେ
ସମସ୍ତ ଦାନବ ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ି ସେଠାରେ ନିର୍ଭୟ ରୁହ; ତୁମେ ସମୟ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର, କାରଣ ଏହି ସମୟ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପର କାରଣ।
ସୁନିର୍ଵେଦପରାଣାଂ ହି ସୁଖଂ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯ ଚ ରାଜ୍ଯେଽପି ନ ସୁଖଂ ଲୋଭଚେତସାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରକ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଠି ଏବଂ ସବୁବେଳେ ସୁଖ ଅନୁଭବନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଲୋଭୀ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ।
କୃତେଽପି ନ ସୁଖଂ ପୂର୍ଣଂ ସସ୍ପୃହାଣାଂ ଫଲୈରପି । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହୀମେତାଂ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଵଦ୍ଯ ମହୀତଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଆଶା ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଫଳ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡ଼ି, ଏବେ ତଳଭୂମିକୁ ଯାଅ।