ମ୍ରିଯତେ ନାତ୍ର ସନ୍ଦେହୋ ନୃପ କିଞ୍ଚିତ୍କଦାପି ଚ । ସ୍ଵାଯୁଷୋଽନ୍ତେ ପଦ୍ଯଜାଦ୍ଯାଃ କ୍ଷଯମୃଚ୍ଛନ୍ତି ପାର୍ଥିଵ
ହେ ରାଜା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଯେଉଁମାନେ ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସେମାନେ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟର ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରଭଵନ୍ତି ପୁନର୍ଵିଷ୍ଣୁହରଶକ୍ରାଦଯଃ ସୁରାଃ । ତସ୍ମାତ୍କାମାଦିକାନ୍ଭାଵାନ୍ଦେହଵାନ୍ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ପୁଣିଥରେ ବିଷ୍ଣୁ, ହର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଦେହଧାରୀ ମନୁଷ୍ୟ ଆସା, ରୋଷ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ନାତ୍ର ତେ ଵିସ୍ମଯଃ କାର୍ଯଃ କଦାଚିଦପି ପାର୍ଥିଵ । ସଂସାରୋଽଯଂ ତୁ ସନ୍ଦିଗ୍ଧଃ କାମକ୍ରୋଧାଦିଭିର୍ନୃପ
ହେ ରାଜା, ଏଥିରେ କେବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାର ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ଆସା, କ୍ରୋଧ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଘେରାଯାଇଛି।
ଦୁର୍ଲଭସ୍ତଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ପୁରୁଷଃ ପରମାର୍ଥଵିତ୍ । ଯୋ ବିଭେତୀହ ସଂସାରେ ସ ଦାରାନ୍ନ କରୋତ୍ଯପି
ଏହି ସବୁ ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ; ଯିଏ ଏହି ସଂସାରକୁ ଭୟ କରେ, ସେ ବିବାହ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ।
ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵସଙ୍ଗେଭ୍ଯୋ ଵିଚରତ୍ଯଵିଶଙ୍କିତଃ । ତସ୍ମାଦ୍ବୃହସ୍ପତେର୍ଭାର୍ଯା ଶଶିନା ଲମ୍ଭିତା ପୁନଃ
ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ-ସେଠା ଚାଲିଥାଏ; ଏହିପରି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ପୁଣି ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା।
ଗୁରୂଣା ଲମ୍ଭିତା ଭାର୍ଯା ତଥା ଭ୍ରାତୁର୍ଯଵୀଯସଃ । ଏଵଂ ସଂସାରଚକ୍ରେଽସ୍ମିନ୍ ରାଗଲୋଭାଦିଭିର୍ଵୃତଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଏବଂ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲେ; ଏଭଳି, ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ମନୁଷ୍ୟ ରାଗ, ଲୋଭ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଘେରାଯାଇଥାଏ।
ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଞ୍ଚ ସମାସ୍ଥାଯ କଥଂ ମୁକ୍ତୋ ଭଵେନ୍ନରଃ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ହିତ୍ଵା ସଂସାରସାରତାମ୍
ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରି, କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ? ତେଣୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ସଂସାର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ଆରାଧଯେନ୍ମହେଶାନୀଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍ । ତନ୍ମାଯାଗୁଣତଶ୍ଛନ୍ନଂ ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍
ସେ ମହେଶାନୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ସତ୍, ଚିତ୍, ଆନନ୍ଦ; ସେ ତାଙ୍କର ମାୟା ଓ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ଢାକି ରଖିଛନ୍ତି।
ଭ୍ରମତ୍ଯୁନ୍ମତ୍ତଵତ୍ସର୍ଵଂ ମଦିରାମତ୍ତଵନ୍ନୃପ । ତସ୍ଯା ଆରାଧନେନୈଵ ଗୁଣାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିମୃଦ୍ଯ ଚ
ସମସ୍ତେ ମଦମାତ୍ତ ମନ୍ଦିରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ମଦିରା ପିଇ ମତିହାରା ହୋଇଥିବା ପରି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଉପରେ ଜୟ ଲଭିହେବ।
ମୁକ୍ତିଂ ଭଜେତ ମତିମାନ୍ନାନ୍ଯଃ ପନ୍ଥାସ୍ତ୍ଵିତଃ ପରଃ । ଆରାଧିତା ମହେଶାନୀ ନ ଯାଵତ୍କୁରୁତେ କୃପାମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହେଶାନୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ ନାହିଁ ଓ ସେ ଦୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ,
ତାଵଦ୍ଭଵେତ୍ସୁଖଂ କସ୍ମାତ୍କୋଽନ୍ଯୋଽସ୍ତି ଦଯଯା ଯୁତଃ । କରୁଣାସାଗରାମେତାଂ ଭଜେତ୍ତସ୍ମାଦମାଯଯା
ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେଉଁଠୁ ସୁଖ ମିଳିବ? କାହା ପାଖରେ ଏମିତି ଦୟା ଅଛି? ତେଣୁ, ଏହି କରୁଣାର ସାଗରଙ୍କୁ ନିଷ୍କଳୁଷ ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।
ଯସ୍ଯାସ୍ତୁ ଭଜନେନୈଵ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତ୍ଵମଶ୍ନୁତେ । ମାନୁଷ୍ଯଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସେଵିତା ନ ମହେଶ୍ଵରୀ
ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଲା ପରେ ଯଦି ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ସେବା କରାଯାଏ ନାହିଁ,
ନିଃଶ୍ରେଣିକାଗ୍ରାତ୍ପତିତା ଅଧ ଇତ୍ଯେଵ ଵିଦ୍ମହେ । ଅହଙ୍କାରାଵୃତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଗୁଣତ୍ରଯସମନ୍ଵିତମ୍
ତେବେ ଶ୍ରେଣୀର ଶୀର୍ଷରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ—ଏହିପରି ଆମେ ଜାଣୁ; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅହଂକାରରେ ଢାକାଯାଇଛି ଓ ତିନି ଗୁଣରେ ଭରିଯାଇଛି।
ଅସତ୍ଯେନାପି ସମ୍ବଦ୍ଧଂ ମୁଚ୍ଯତେ କଥମନ୍ଯଥା । ହିତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ତତଃ ସର୍ଵେଃ ସଂସେଵ୍ଯା ଭୁଵନେଶ୍ଵରୀ
ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ? ତେଣୁ, ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ଏହି ଭୂବନେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
ରାଜୋଵାଚ କିଂ କୃତଂ ଗୁରୂଣା ତତ୍ର କାଵ୍ଯରୂପଧରେଣ ଚ । କଦା ଶୁକ୍ରଃ ସମାଯାତସ୍ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ପିତାମହ
ରାଜା ପଚାରିଲେ—ଗୁରୁ କାବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେଠାରେ କଣ କରିଥିଲେ? ଶୁକ୍ର କେବେ ଆସିଥିଲେ? ଏହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ପିତାମହ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯତ୍କୃତଂ ଗୁରୁଣା ତଦା । କୃତ୍ଵା କାଵ୍ଯସ୍ଵରୂପଞ୍ଚ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନେନ ମହାତ୍ମନା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ରାଜା, ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ କହିବି ଗୁରୁ ସେତେବେଳେ କଣ କରିଥିଲେ; ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଗୁପ୍ତ ଭାବେ କାବ୍ୟ ରୂପ ଓ ସ୍ୱର ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଗୁରୁଣା ବୋଧିତା ଦୈତ୍ଯା ମତ୍ଵା କାଵ୍ଯଂ ସ୍ଵକଂ ଗୁରୁମ୍ । ଵିଶ୍ଵାସଂ ପରମଂ କୃତ୍ଵା ବଭୂଵୁସ୍ତନ୍ମଯାସ୍ତଦା
ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ଦାନବମାନେ, କାବ୍ୟଙ୍କୁ ନିଜ ଗୁରୁ ବୋଲି ଭାବି, ଅତ୍ୟଧିକ ଭରସା କରି, ସେ ସମୟରେ ସେମାନେ ସେଠି ସେହିପରି ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଵିଦ୍ଯାର୍ଥଂ ଶରଣଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଭୃଗୁଂ ମତ୍ଵାତିମୋହିତାଃ । ଗୁରୁଣା ଵିପ୍ରଲବ୍ଧାସ୍ତେ ଲୋଭାତ୍କୋ ଵା ନ ମୁହ୍ଯତି
ବିଦ୍ୟା ପାଇଁ ସେମାନେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଅତି ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ; ଗୁରୁଙ୍କ ଲୋଭରେ ଠକାଯାଇଥିଲେ—ଲୋଭରେ କିଏ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ?
ଦଶଵର୍ଷାତ୍ମକେ କାଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣସମଯେ ତଦା । ଜଯନ୍ତ୍ଯା ସହ କ୍ରୀଡିତ୍ଵା କାଵ୍ଯୋ ଯାଜ୍ଯାନଚିନ୍ତଯତ୍
ଦଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, କାବ୍ୟ ଜୟନ୍ତୀ ସହ ଖେଳିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଆଶଯା ମମ ମାର୍ଗଂ ତେ ପଶ୍ଯନ୍ତଃ ସଂସ୍ଥିତାଃ କିଲ । ଗତ୍ଵା ତାନ୍ଵୈ ପ୍ରପଶ୍ଯେଽହଂ ଯାଜ୍ଯାନତିଭଯାତୁରାନ୍
ମୋତେ ଆଶା ଯେ, ସେମାନେ ମୋ ପଥ ଦେଖୁଥିବେ ଏବଂ ଆମ୍ଭେ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବେ। ଏହିଭଳି ଭୟରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଯଜ୍ଞକାରୀମାନେକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଯିବି।
ମା ଦେଵେଭ୍ଯୋ ଭଯଂ ତେଷାଂ ମଦ୍ଭକ୍ତାନାଂ ଭଵେଦିତି । ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିମାସ୍ଥାଯ ଜଯନ୍ତୀଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ
‘ମୋ ଭକ୍ତମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ନ ହେଉନ୍ତୁ’, ଏହିଭଳି ଭାବି, ନିଜେ ଧୀର ହୋଇ, ସେ ଜୟନ୍ତୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦେଵାନେଵୋପସଂଯାନ୍ତି ପୁତ୍ରା ମେ ଚାରୁଲୋଚନେ । ସମଯସ୍ତେଽଦ୍ଯ ସମ୍ପୂର୍ଣୋ ଜାତୋଽଯଂ ଦଶଵାର୍ଷିକଃ
‘ସୁନ୍ଦର ନୟନବତୀ, ଦେବତାମାନେ ଆସୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋର ଦଶ ବର୍ଷର ବ୍ରତ ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।’
ତସ୍ମାଦ୍ ଗଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଦେଵି ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯାଜ୍ଯାନ୍ସୁମଧ୍ଯମେ । ପୁନରେଵାଗମିଷ୍ଯାମି ତଵାନ୍ତିକମନୁଦ୍ରୁତଃ
‘ସେଥିପାଇଁ, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ଯଜ୍ଞକାରୀମାନେକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି। ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ପାଖକୁ ପୁଣି ଫେରିଆସିବି।’
ତଥେତି ତମୁଵାଚାଥ ଜଯନ୍ତୀ ଧର୍ମଵିତ୍ତମା । ଯଥେଷ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛ ଧର୍ମଜ୍ଞ ନ ତେ ଧର୍ମଂ ଵିଲୋପଯେ
ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଜୟନ୍ତୀ କହିଲେ, ‘ଠିକ ଅଛି, ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ଯାଅ। ମୁଁ ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ବାଧା ଦେବି ନାହିଁ।’
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ କାଵ୍ଯୋ ଜଗାମ ତ୍ଵରିତସ୍ତତଃ । ଅପଶ୍ଯଦ୍ଦାନଵାନାଂ ଚ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵାଚସ୍ପତିଂ ତଦା
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, କାବ୍ୟ ସେଠାରୁ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଛଦ୍ମରୂପଧରଂ ସୌମ୍ଯଂ ବୋଧଯନ୍ତଂ ଛଲେନ ତାନ୍ । ଜୈନଂ ଧର୍ମଂ କୃତଂ ସ୍ଵେନ ଯଜ୍ଞନିନ୍ଦାପରଂ ତଥା
ସେ ଦେଖିଲେ, ମୃଦୁ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଚତୁରାଇ ସହ ଦାନବମାନେକୁ ଶିଖାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଜୈନ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଯଜ୍ଞକୁ ବିରୋଧ କରେ।
ଭୋ ଦେଵରିପଵଃ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ଭଵତାଂ ହିତମ୍ । ଅହିଂସା ପରମୋ ଧର୍ମୋଽହନ୍ତଵ୍ଯା ହ୍ଯାତତାଯିନଃ
‘ହେ ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ, ମୁଁ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ଅହିଂସା ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ; କେବଳ ଅପରାଧୀମାନେକୁ ମାରିବା ଉଚିତ।’
ଦ୍ଵିଜୈର୍ଭୋଗରତୈର୍ଵେଦେ ଦର୍ଶିତଂ ହିଂସନଂ ପଶୋଃ । ଜିହ୍ଵାସ୍ଵାଦପରୈଃ କାମମହିଂସୈଵ ପରା ମତା
‘ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ବେଦରେ ପଶୁବଳିକୁ ଦେଖାଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଜିଭର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅହିଂସାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନେ କରନ୍ତି।’
ଏଵଂଵିଧାନି ଵାକ୍ଯାନି ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରପରାଣି ଚ । ବ୍ରୁଵାଣଂ ଗୁରୁମାକର୍ଣ୍ଯ ଵିସ୍ମିତୋଽସୌ ଭୃଗୋଃ ସୁତଃ
ଏଭଳି ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଉଦ୍ଧୃତ କରି ଗୁରୁଙ୍କୁ କଥା କହୁଥିବା ଶୁଣି, ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ମନସା ମମ ଦ୍ଵେଷ୍ଯୋ ଗୁରୁଃ କିଲ । ଵଞ୍ଚିତାଃ କିଲ ଧୂର୍ତେନ ଯାଜ୍ଯା ମେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ସେ ମନେ ଭାବିଲେ, ‘ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ଗୁରୁ ଏବେ ମୋ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ମୋର ଯଜ୍ଞକାରୀମାନେ ଏହି ଠକରେ ଠକାଯାଇଛନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’