କାଲେ ମରଣଧର୍ମାସ୍ତେ ସନ୍ଦେହଃ କୋଽତ୍ର ତେ ନୃପ । ପରୋପଦେଶେ ଵିସ୍ପଷ୍ଟଂ ଶିଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵେ ଭଵନ୍ତି ଚ
ସମୟ ଆସିଲେ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି; ଏଥିରେ କ'ଣ ସନ୍ଦେହ, ରାଜା? ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ସମସ୍ତ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଵିପ୍ଲୁତିର୍ହ୍ଯଵିଶେଷେଣ ସ୍ଵକାର୍ଯେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭଦ୍ରୋହାହଙ୍କାରମତ୍ସରାଃ
ନିଜ କାମ ଆସିଲେ ଭ୍ରମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ସମାନ ଭାବେ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେ; ଏଠି ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଦ୍ୱେଷ, ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ରହେ।
ଦେହଵାନ୍କଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତୁମୀଶୋ ଭଵତି ତାନ୍ପୁନଃ । ସଂସାରୋଽଯଂ ମହାରାଜ ସଦୈଵୈଵଂଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ
ଶରୀର ଥିବା କିଏ ପୁଣି ଏମାନେକୁ ଛାଡିପାରିବ? ଏହି ସଂସାର, ମହାରାଜା, ସଦା ଏଭଳି ଭାବରେ ମନେ ପକାଯାଏ।
ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରଭଵତ୍ଯେଵ ଶୁଭାଶୁଭମଯଃ କିଲ । କଦାଚିଦ୍ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତପଶ୍ଚରତି ଦାରୁଣମ୍
ଏହା କେବେ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଚାଲେ ନାହିଁ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; କେବେ କେବେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି।
କଦାଚିଦ୍ଵିଵିଧାନ୍ଯଜ୍ଞାନ୍ଵିତନୋତି ସୁରାଧିପଃ । କଦାଚିତ୍ତୁ ରମାରଙ୍ଗରଞ୍ଜିତଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ
କେବେ କେବେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଖେଳରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପରମେଶ୍ୱର ରମଣ କରନ୍ତି।
ରମତେ କିଲ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ତଦ୍ଵଶସ୍ତରୁଣୋ ଵିଭୁଃ । କଦାଚିଦ୍ଦାନଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ପରମଦାରୁଣମ୍
ସେ ବାସ୍ତବରେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଧୀନ ଯୁବକ ଭାବରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି।
କରୋତି କରୁଣାସିନ୍ଧୁସ୍ତଦ୍ବାଣାପୀଡିତୋ ଭୃଶମ୍ । କଦାଚିଜ୍ଜଯମାପ୍ନୋତି ଦୈଵାତ୍ସୋଽପି ପରାଜଯମ୍
କରୁଣାର ସାଗର ଦାନବମାନଙ୍କ ବାଣରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଭାଗ୍ୟରେ ଜୟ ମିଳେ, କେବେ କେବେ ପରାଜୟ।
ସୁଖଦୁଃଖାଭିଭୂତୋଽସୌ ଭଵତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଶେଷେ ଶେତେ କଦାଚିଦ୍ଵୈ ଯୋଗନିଦ୍ରାସମାଵୃତଃ
ସେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କେବେ କେବେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଢାକି ଶେଷେ ଶୋଇ ରହନ୍ତି।
କାଲେ ଜାଗର୍ତି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ସ୍ଵଭାଵପ୍ରତିବୋଧିତଃ । ଶର୍ଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ହରିଶ୍ଚେତି ଇନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯା ଯେ ସୁରାସ୍ତଥା
ଯଥାସମୟରେ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ; ଶର୍ବ, ବ୍ରହ୍ମା, ହରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ।
ମୁନଯଶ୍ଚ ଵିନିର୍ମାଣୈଃ ସ୍ଵାଯୁଷୋ ଵିଚରନ୍ତି ହି । ନିଶାଵସାନେ ସଞ୍ଜାତେ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଯାନ୍ତି; ରାତି ଶେଷ ହେଲେ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ମ୍ରିଯତେ ନାତ୍ର ସନ୍ଦେହୋ ନୃପ କିଞ୍ଚିତ୍କଦାପି ଚ । ସ୍ଵାଯୁଷୋଽନ୍ତେ ପଦ୍ଯଜାଦ୍ଯାଃ କ୍ଷଯମୃଚ୍ଛନ୍ତି ପାର୍ଥିଵ
ହେ ରାଜା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଯେଉଁମାନେ ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସେମାନେ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟର ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରଭଵନ୍ତି ପୁନର୍ଵିଷ୍ଣୁହରଶକ୍ରାଦଯଃ ସୁରାଃ । ତସ୍ମାତ୍କାମାଦିକାନ୍ଭାଵାନ୍ଦେହଵାନ୍ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ପୁଣିଥରେ ବିଷ୍ଣୁ, ହର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଦେହଧାରୀ ମନୁଷ୍ୟ ଆସା, ରୋଷ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ନାତ୍ର ତେ ଵିସ୍ମଯଃ କାର୍ଯଃ କଦାଚିଦପି ପାର୍ଥିଵ । ସଂସାରୋଽଯଂ ତୁ ସନ୍ଦିଗ୍ଧଃ କାମକ୍ରୋଧାଦିଭିର୍ନୃପ
ହେ ରାଜା, ଏଥିରେ କେବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାର ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ଆସା, କ୍ରୋଧ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଘେରାଯାଇଛି।
ଦୁର୍ଲଭସ୍ତଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ପୁରୁଷଃ ପରମାର୍ଥଵିତ୍ । ଯୋ ବିଭେତୀହ ସଂସାରେ ସ ଦାରାନ୍ନ କରୋତ୍ଯପି
ଏହି ସବୁ ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ; ଯିଏ ଏହି ସଂସାରକୁ ଭୟ କରେ, ସେ ବିବାହ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ।
ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵସଙ୍ଗେଭ୍ଯୋ ଵିଚରତ୍ଯଵିଶଙ୍କିତଃ । ତସ୍ମାଦ୍ବୃହସ୍ପତେର୍ଭାର୍ଯା ଶଶିନା ଲମ୍ଭିତା ପୁନଃ
ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ-ସେଠା ଚାଲିଥାଏ; ଏହିପରି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ପୁଣି ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା।
ଗୁରୂଣା ଲମ୍ଭିତା ଭାର୍ଯା ତଥା ଭ୍ରାତୁର୍ଯଵୀଯସଃ । ଏଵଂ ସଂସାରଚକ୍ରେଽସ୍ମିନ୍ ରାଗଲୋଭାଦିଭିର୍ଵୃତଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଏବଂ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲେ; ଏଭଳି, ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ମନୁଷ୍ୟ ରାଗ, ଲୋଭ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଘେରାଯାଇଥାଏ।
ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଞ୍ଚ ସମାସ୍ଥାଯ କଥଂ ମୁକ୍ତୋ ଭଵେନ୍ନରଃ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ହିତ୍ଵା ସଂସାରସାରତାମ୍
ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରି, କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ? ତେଣୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ସଂସାର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ଆରାଧଯେନ୍ମହେଶାନୀଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍ । ତନ୍ମାଯାଗୁଣତଶ୍ଛନ୍ନଂ ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍
ସେ ମହେଶାନୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ସତ୍, ଚିତ୍, ଆନନ୍ଦ; ସେ ତାଙ୍କର ମାୟା ଓ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ଢାକି ରଖିଛନ୍ତି।
ଭ୍ରମତ୍ଯୁନ୍ମତ୍ତଵତ୍ସର୍ଵଂ ମଦିରାମତ୍ତଵନ୍ନୃପ । ତସ୍ଯା ଆରାଧନେନୈଵ ଗୁଣାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିମୃଦ୍ଯ ଚ
ସମସ୍ତେ ମଦମାତ୍ତ ମନ୍ଦିରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ମଦିରା ପିଇ ମତିହାରା ହୋଇଥିବା ପରି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଉପରେ ଜୟ ଲଭିହେବ।
ମୁକ୍ତିଂ ଭଜେତ ମତିମାନ୍ନାନ୍ଯଃ ପନ୍ଥାସ୍ତ୍ଵିତଃ ପରଃ । ଆରାଧିତା ମହେଶାନୀ ନ ଯାଵତ୍କୁରୁତେ କୃପାମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହେଶାନୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ ନାହିଁ ଓ ସେ ଦୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ,
ତାଵଦ୍ଭଵେତ୍ସୁଖଂ କସ୍ମାତ୍କୋଽନ୍ଯୋଽସ୍ତି ଦଯଯା ଯୁତଃ । କରୁଣାସାଗରାମେତାଂ ଭଜେତ୍ତସ୍ମାଦମାଯଯା
ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେଉଁଠୁ ସୁଖ ମିଳିବ? କାହା ପାଖରେ ଏମିତି ଦୟା ଅଛି? ତେଣୁ, ଏହି କରୁଣାର ସାଗରଙ୍କୁ ନିଷ୍କଳୁଷ ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।
ଯସ୍ଯାସ୍ତୁ ଭଜନେନୈଵ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତ୍ଵମଶ୍ନୁତେ । ମାନୁଷ୍ଯଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସେଵିତା ନ ମହେଶ୍ଵରୀ
ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଲା ପରେ ଯଦି ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ସେବା କରାଯାଏ ନାହିଁ,
ନିଃଶ୍ରେଣିକାଗ୍ରାତ୍ପତିତା ଅଧ ଇତ୍ଯେଵ ଵିଦ୍ମହେ । ଅହଙ୍କାରାଵୃତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଗୁଣତ୍ରଯସମନ୍ଵିତମ୍
ତେବେ ଶ୍ରେଣୀର ଶୀର୍ଷରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ—ଏହିପରି ଆମେ ଜାଣୁ; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅହଂକାରରେ ଢାକାଯାଇଛି ଓ ତିନି ଗୁଣରେ ଭରିଯାଇଛି।
ଅସତ୍ଯେନାପି ସମ୍ବଦ୍ଧଂ ମୁଚ୍ଯତେ କଥମନ୍ଯଥା । ହିତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ତତଃ ସର୍ଵେଃ ସଂସେଵ୍ଯା ଭୁଵନେଶ୍ଵରୀ
ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ? ତେଣୁ, ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ଏହି ଭୂବନେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
ରାଜୋଵାଚ କିଂ କୃତଂ ଗୁରୂଣା ତତ୍ର କାଵ୍ଯରୂପଧରେଣ ଚ । କଦା ଶୁକ୍ରଃ ସମାଯାତସ୍ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ପିତାମହ
ରାଜା ପଚାରିଲେ—ଗୁରୁ କାବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେଠାରେ କଣ କରିଥିଲେ? ଶୁକ୍ର କେବେ ଆସିଥିଲେ? ଏହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ପିତାମହ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯତ୍କୃତଂ ଗୁରୁଣା ତଦା । କୃତ୍ଵା କାଵ୍ଯସ୍ଵରୂପଞ୍ଚ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନେନ ମହାତ୍ମନା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ରାଜା, ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ କହିବି ଗୁରୁ ସେତେବେଳେ କଣ କରିଥିଲେ; ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଗୁପ୍ତ ଭାବେ କାବ୍ୟ ରୂପ ଓ ସ୍ୱର ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଗୁରୁଣା ବୋଧିତା ଦୈତ୍ଯା ମତ୍ଵା କାଵ୍ଯଂ ସ୍ଵକଂ ଗୁରୁମ୍ । ଵିଶ୍ଵାସଂ ପରମଂ କୃତ୍ଵା ବଭୂଵୁସ୍ତନ୍ମଯାସ୍ତଦା
ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ଦାନବମାନେ, କାବ୍ୟଙ୍କୁ ନିଜ ଗୁରୁ ବୋଲି ଭାବି, ଅତ୍ୟଧିକ ଭରସା କରି, ସେ ସମୟରେ ସେମାନେ ସେଠି ସେହିପରି ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଵିଦ୍ଯାର୍ଥଂ ଶରଣଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଭୃଗୁଂ ମତ୍ଵାତିମୋହିତାଃ । ଗୁରୁଣା ଵିପ୍ରଲବ୍ଧାସ୍ତେ ଲୋଭାତ୍କୋ ଵା ନ ମୁହ୍ଯତି
ବିଦ୍ୟା ପାଇଁ ସେମାନେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଅତି ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ; ଗୁରୁଙ୍କ ଲୋଭରେ ଠକାଯାଇଥିଲେ—ଲୋଭରେ କିଏ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ?
ଦଶଵର୍ଷାତ୍ମକେ କାଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣସମଯେ ତଦା । ଜଯନ୍ତ୍ଯା ସହ କ୍ରୀଡିତ୍ଵା କାଵ୍ଯୋ ଯାଜ୍ଯାନଚିନ୍ତଯତ୍
ଦଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, କାବ୍ୟ ଜୟନ୍ତୀ ସହ ଖେଳିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଆଶଯା ମମ ମାର୍ଗଂ ତେ ପଶ୍ଯନ୍ତଃ ସଂସ୍ଥିତାଃ କିଲ । ଗତ୍ଵା ତାନ୍ଵୈ ପ୍ରପଶ୍ଯେଽହଂ ଯାଜ୍ଯାନତିଭଯାତୁରାନ୍
ମୋତେ ଆଶା ଯେ, ସେମାନେ ମୋ ପଥ ଦେଖୁଥିବେ ଏବଂ ଆମ୍ଭେ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବେ। ଏହିଭଳି ଭୟରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଯଜ୍ଞକାରୀମାନେକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଯିବି।