କ୍ଵ ସ୍ଥିତିସ୍ତସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମମାତ୍ମନଃ । କା ଗତିଃ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ମିଥ୍ଯାଭୂତେ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଧର୍ମ କେଉଁଠି ଦଢ଼ ରହିଛି? ଏହା ମୋର ସନ୍ଦେହ। ତିନି ଜଗତରେ ଯଦି ମିଥ୍ୟା ବ୍ୟାପିଯାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଗତି କଣ ହେବ?
ହରିର୍ବ୍ରହ୍ମା ଶଚୀକାନ୍ତସ୍ତଥାନ୍ଯେ ସୁରସତ୍ତମାଃ । ସର୍ଵେ ଛଲଵିଧୌ ଦକ୍ଷା ମନୁଷ୍ଯାଣାଞ୍ଚ କା କଥା
ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ଶଚୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଓ ଅନ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତାମାନେ— ସମସ୍ତେ ଚାଳ ଦେଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବିଷୟରେ କଣ କୁହିବା?
କାମକ୍ରୋଧାଭିସନ୍ତପ୍ତା ଲୋଭୋପହତଚେତସଃ । ଛଲେ ଦକ୍ଷାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ମୁନଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧରେ ପିଡିତ, ଲୋଭରେ ମନ ହରାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଚତୁର ଚାଳିକାରେ ପ୍ରବୀଣ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଗୁରୁସ୍ତଥା । ଏତେ ପାପରତାଃ କାତ୍ର ଗତିର୍ଧର୍ମସ୍ଯ ମାନଦ
ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଗୁରୁମାନେ ଏଠାରେ ଅଧର୍ମରେ ଲିନ; ମାନଦାତା, ଏହିପରି ସ୍ଥିତିରେ ଧର୍ମ ପାଇଁ କେଉଁ ପଥ ରହିଛି?
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽଗ୍ନିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଵେଧାଃ ପରଦାରାଭିଲମ୍ପଟାଃ । ଆର୍ଯତ୍ଵଂ ଭୁଵନେଷ୍ଵେଷୁ ସ୍ଥିତଂ କୁତ୍ର ମୁନେ ଵଦ
ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ୟର ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି; ମୁନି, କହ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କେଉଁଠି ଉଚ୍ଚତା ଅଛି?
ଵଚନଂ କସ୍ଯ ମନ୍ତଵ୍ଯମୁପଦେଶଧିଯାନଘ । ସର୍ଵେ ଲୋଭାଭିଭୂତାସ୍ତେ ଦେଵାଶ୍ଚ ମୁନଯସ୍ତଦା
ଅପରାଧ ନଥିବା, ଶିକ୍ଷା ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ କାହାର କଥାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବେ? ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ତେବେ ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କିଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ କିଂ ଶିଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ମଘଵା କିଂ ବୃହସ୍ପତିଃ । ଦେହଵାନ୍ ପ୍ରଭଵତ୍ଯେଵ ଵିକାରୈଃ ସଂଯୁତସ୍ତଦା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା, ମଘବାନ୍, ବୃହସ୍ପତି—ଏମାନେ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ସବୁବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପଡନ୍ତି।
ରାଗୀ ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶିଵୋ ରାଗୀ ବ୍ରହ୍ମାପି ରାଗସଂଯୁତଃ । (ରାଗଵାନ୍କିମକୃତ୍ଯଂ ଵୈ ନ କରୋତି ନରାଧିପ)
ବିଷ୍ଣୁ ରାଗୀ, ଶିବ ରାଗୀ, ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ରାଗରେ ଲିନ; ରାଗରେ ରହିଥିବା ରାଜା କ'ଣ କରିନଥାଏ?
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସଂକଟେ ସୋଽପି ଗୁଣୈଃ ସମ୍ବାଧ୍ଯତେ କିଲ । କାରଣାଦ୍ରହିତଂ କାର୍ଯଂ କଥଂ ଭଵିତୁମର୍ହତି
ବିପଦ ଆସିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି; କାରଣ ଛଡ଼ା କ'ଣ କାମ ସମ୍ଭବ?
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଗୁଣା ଏଵ ହି କାରଣମ୍ । ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତା ଦେହାସ୍ତେଷାଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁଣମାନେ ମୂଳ କାରଣ; ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର ପଚିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
କାଲେ ମରଣଧର୍ମାସ୍ତେ ସନ୍ଦେହଃ କୋଽତ୍ର ତେ ନୃପ । ପରୋପଦେଶେ ଵିସ୍ପଷ୍ଟଂ ଶିଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵେ ଭଵନ୍ତି ଚ
ସମୟ ଆସିଲେ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି; ଏଥିରେ କ'ଣ ସନ୍ଦେହ, ରାଜା? ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ସମସ୍ତ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଵିପ୍ଲୁତିର୍ହ୍ଯଵିଶେଷେଣ ସ୍ଵକାର୍ଯେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭଦ୍ରୋହାହଙ୍କାରମତ୍ସରାଃ
ନିଜ କାମ ଆସିଲେ ଭ୍ରମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ସମାନ ଭାବେ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେ; ଏଠି ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଦ୍ୱେଷ, ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ରହେ।
ଦେହଵାନ୍କଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତୁମୀଶୋ ଭଵତି ତାନ୍ପୁନଃ । ସଂସାରୋଽଯଂ ମହାରାଜ ସଦୈଵୈଵଂଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ
ଶରୀର ଥିବା କିଏ ପୁଣି ଏମାନେକୁ ଛାଡିପାରିବ? ଏହି ସଂସାର, ମହାରାଜା, ସଦା ଏଭଳି ଭାବରେ ମନେ ପକାଯାଏ।
ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରଭଵତ୍ଯେଵ ଶୁଭାଶୁଭମଯଃ କିଲ । କଦାଚିଦ୍ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତପଶ୍ଚରତି ଦାରୁଣମ୍
ଏହା କେବେ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଚାଲେ ନାହିଁ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; କେବେ କେବେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି।
କଦାଚିଦ୍ଵିଵିଧାନ୍ଯଜ୍ଞାନ୍ଵିତନୋତି ସୁରାଧିପଃ । କଦାଚିତ୍ତୁ ରମାରଙ୍ଗରଞ୍ଜିତଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ
କେବେ କେବେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଖେଳରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପରମେଶ୍ୱର ରମଣ କରନ୍ତି।
ରମତେ କିଲ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ତଦ୍ଵଶସ୍ତରୁଣୋ ଵିଭୁଃ । କଦାଚିଦ୍ଦାନଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ପରମଦାରୁଣମ୍
ସେ ବାସ୍ତବରେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଧୀନ ଯୁବକ ଭାବରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି।
କରୋତି କରୁଣାସିନ୍ଧୁସ୍ତଦ୍ବାଣାପୀଡିତୋ ଭୃଶମ୍ । କଦାଚିଜ୍ଜଯମାପ୍ନୋତି ଦୈଵାତ୍ସୋଽପି ପରାଜଯମ୍
କରୁଣାର ସାଗର ଦାନବମାନଙ୍କ ବାଣରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଭାଗ୍ୟରେ ଜୟ ମିଳେ, କେବେ କେବେ ପରାଜୟ।
ସୁଖଦୁଃଖାଭିଭୂତୋଽସୌ ଭଵତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଶେଷେ ଶେତେ କଦାଚିଦ୍ଵୈ ଯୋଗନିଦ୍ରାସମାଵୃତଃ
ସେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କେବେ କେବେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଢାକି ଶେଷେ ଶୋଇ ରହନ୍ତି।
କାଲେ ଜାଗର୍ତି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ସ୍ଵଭାଵପ୍ରତିବୋଧିତଃ । ଶର୍ଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ହରିଶ୍ଚେତି ଇନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯା ଯେ ସୁରାସ୍ତଥା
ଯଥାସମୟରେ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ; ଶର୍ବ, ବ୍ରହ୍ମା, ହରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ।
ମୁନଯଶ୍ଚ ଵିନିର୍ମାଣୈଃ ସ୍ଵାଯୁଷୋ ଵିଚରନ୍ତି ହି । ନିଶାଵସାନେ ସଞ୍ଜାତେ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଯାନ୍ତି; ରାତି ଶେଷ ହେଲେ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ମ୍ରିଯତେ ନାତ୍ର ସନ୍ଦେହୋ ନୃପ କିଞ୍ଚିତ୍କଦାପି ଚ । ସ୍ଵାଯୁଷୋଽନ୍ତେ ପଦ୍ଯଜାଦ୍ଯାଃ କ୍ଷଯମୃଚ୍ଛନ୍ତି ପାର୍ଥିଵ
ହେ ରାଜା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଯେଉଁମାନେ ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସେମାନେ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟର ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରଭଵନ୍ତି ପୁନର୍ଵିଷ୍ଣୁହରଶକ୍ରାଦଯଃ ସୁରାଃ । ତସ୍ମାତ୍କାମାଦିକାନ୍ଭାଵାନ୍ଦେହଵାନ୍ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ପୁଣିଥରେ ବିଷ୍ଣୁ, ହର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଦେହଧାରୀ ମନୁଷ୍ୟ ଆସା, ରୋଷ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ନାତ୍ର ତେ ଵିସ୍ମଯଃ କାର୍ଯଃ କଦାଚିଦପି ପାର୍ଥିଵ । ସଂସାରୋଽଯଂ ତୁ ସନ୍ଦିଗ୍ଧଃ କାମକ୍ରୋଧାଦିଭିର୍ନୃପ
ହେ ରାଜା, ଏଥିରେ କେବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାର ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ଆସା, କ୍ରୋଧ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଘେରାଯାଇଛି।
ଦୁର୍ଲଭସ୍ତଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ପୁରୁଷଃ ପରମାର୍ଥଵିତ୍ । ଯୋ ବିଭେତୀହ ସଂସାରେ ସ ଦାରାନ୍ନ କରୋତ୍ଯପି
ଏହି ସବୁ ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ; ଯିଏ ଏହି ସଂସାରକୁ ଭୟ କରେ, ସେ ବିବାହ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ।
ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵସଙ୍ଗେଭ୍ଯୋ ଵିଚରତ୍ଯଵିଶଙ୍କିତଃ । ତସ୍ମାଦ୍ବୃହସ୍ପତେର୍ଭାର୍ଯା ଶଶିନା ଲମ୍ଭିତା ପୁନଃ
ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ-ସେଠା ଚାଲିଥାଏ; ଏହିପରି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ପୁଣି ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା।
ଗୁରୂଣା ଲମ୍ଭିତା ଭାର୍ଯା ତଥା ଭ୍ରାତୁର୍ଯଵୀଯସଃ । ଏଵଂ ସଂସାରଚକ୍ରେଽସ୍ମିନ୍ ରାଗଲୋଭାଦିଭିର୍ଵୃତଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଏବଂ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲେ; ଏଭଳି, ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ମନୁଷ୍ୟ ରାଗ, ଲୋଭ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଘେରାଯାଇଥାଏ।
ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଞ୍ଚ ସମାସ୍ଥାଯ କଥଂ ମୁକ୍ତୋ ଭଵେନ୍ନରଃ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ହିତ୍ଵା ସଂସାରସାରତାମ୍
ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରି, କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ? ତେଣୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ସଂସାର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ଆରାଧଯେନ୍ମହେଶାନୀଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍ । ତନ୍ମାଯାଗୁଣତଶ୍ଛନ୍ନଂ ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍
ସେ ମହେଶାନୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ସତ୍, ଚିତ୍, ଆନନ୍ଦ; ସେ ତାଙ୍କର ମାୟା ଓ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ଢାକି ରଖିଛନ୍ତି।
ଭ୍ରମତ୍ଯୁନ୍ମତ୍ତଵତ୍ସର୍ଵଂ ମଦିରାମତ୍ତଵନ୍ନୃପ । ତସ୍ଯା ଆରାଧନେନୈଵ ଗୁଣାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିମୃଦ୍ଯ ଚ
ସମସ୍ତେ ମଦମାତ୍ତ ମନ୍ଦିରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ମଦିରା ପିଇ ମତିହାରା ହୋଇଥିବା ପରି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଉପରେ ଜୟ ଲଭିହେବ।
ମୁକ୍ତିଂ ଭଜେତ ମତିମାନ୍ନାନ୍ଯଃ ପନ୍ଥାସ୍ତ୍ଵିତଃ ପରଃ । ଆରାଧିତା ମହେଶାନୀ ନ ଯାଵତ୍କୁରୁତେ କୃପାମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହେଶାନୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ ନାହିଁ ଓ ସେ ଦୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ,