ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରୀତମନସୋ ଜାତାସ୍ତେ ଦାନଵୋତ୍ତମାଃ । କୃତକାର୍ଯଂ ଗୁରୁଂ ମତ୍ଵା ଜହୃଷୁସ୍ତେ ଵିମୋହିତାଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବମାନେ ଅନେକ ଖୁସି ହେଲେ। ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର କାମ ସଫଳ ହେଲା ବୋଲି ଭାବି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଯଦିଓ ମୋହିତ ଥିଲେ।
ପ୍ରଣେମୁସ୍ତେ ମୁଦା ଯୁକ୍ତା ନିରାତଙ୍କା ଗତଵ୍ଯଥାଃ । ଦେଵେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଭଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତସ୍ଥୁଃ ସର୍ଵେ ନିରାମଯାଃ
ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି, ନିର୍ଭୟ ଏବଂ ନିରାମୟ ହୋଇ ରହିଲେ। ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ନେଇ ଭୟ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତିରେ ରହିଲେ।
ଶୁକ୍ରରୂପେଣ ଗୁରୁଣା ଦୈତ୍ଯଵଞ୍ଚନାଵର୍ଣନମ୍ ରାଜୋଵାଚ କିଂ କୃତଂ ଗୁରୁଣା ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୃଗୁରୂପେଣ ଵର୍ତତା । ଛଲେନୈଵ ହି ଦୈତ୍ଯାନାଂ ପୌରୋହିତ୍ଯେନ ଧୀମତା
ଶୁକ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଠକାଯିବାର ବିବରଣୀ। ରାଜା ପଚାରିଲେ: ଗୁରୁ ଭୃଗୁ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପରେ କଣ କଲେ? ତିନି ଚତୁର ହୋଇ ଦାନବମାନେଙ୍କର ପୂରୋହିତ ହୋଇ, କେବଳ ଚାଳ କଲେ କିପରି?
ଗୁରୁଃ ସୁରାଣାମନିଶଂ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନିଧିସ୍ତଥା । ସୁତୋଽଙ୍ଗିରସ ଏଵାସୌ ସ କଥଂ ଛଲକୃନ୍ମୁନିଃ
ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଗୁରୁ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାର, ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ପୁଅ। ଏମିତି ଏକ ମହାପୁରୁଷ କିପରି ଠକା କାମ କଲେ?
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସତ୍ଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ କାରଣମ୍ । କଥିତଂ ମୁନିଭିର୍ଯେନ ପରମାତ୍ମାପି ଲଭ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି— ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଧର୍ମର ମୂଳ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ଵାଚସ୍ପତିସ୍ତଥା ମିଥ୍ଯାଵକ୍ତା ଚେଦ୍ଦାନଵାନ୍ପ୍ରତି । କଃ ସତ୍ଯଵକ୍ତା ସଂସାରେ ଭଵିଷ୍ଯତି ଗୃହାଶ୍ରମୀ
ଯଦି ସ୍ୱୟଂ ବୃହସ୍ପତି, ବାଣୀର ଦେବତା, ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ସଂସାରରେ ଘରେ ଘରେ କିଏ ସତ୍ୟ କହିବ?
ଆହାରାଦଧିକଂ ଭୋଜ୍ଯଂ ଜ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଵିଭଵେଽପି ନ । ତଦର୍ଥଂ ମୁନଯୋ ମିଥ୍ଯା ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ କଥଂ ମୁନେ
ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ କେବଳ ଯେତେ ଖାଇବାକୁ ହୁଏ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ। ତେବେ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଲାଗି ମୁନିମାନେ କିପରି ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି?
ଶବ୍ଦପ୍ରମାଣମୁଚ୍ଛେଦଂ ଶିଷ୍ଟାଭାଵେ ଗତଂ ନ କିମ୍ । ଛଲକର୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଵାଵିଗୀତତ୍ଵଂ ଗୁରୌ କଥମ୍
ଶିଷ୍ଟମାନେ ନଥିଲେ ଶବ୍ଦର ପ୍ରମାଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏନି କି? ତେବେ ଗୁରୁ ଯଦି ଚାଳ କାମ କରନ୍ତି, ସେ କିପରି ଅପବାଦରୁ ଦୂରେ ରହିପାରିବେ?
ଦେଵାଃ ସତ୍ତ୍ଵସମୁଦ୍ଭୂତା ରାଜସା ମାନଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତିର୍ଯଞ୍ଚସ୍ତାମସାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଉତ୍ପତ୍ତୌ ମୁନିଭିଃ କିଲ
ଦେବତାମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ରଜ ଗୁଣରୁ, ଓ ପଶୁମାନେ ତମ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ— ଏହିପରି ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଅମରାଣାଂ ଗୁରୁଃ ସାକ୍ଷାନ୍ମିଥ୍ଯାଵାଦୀ ସ୍ଵଯଂ ଯଦି । ତଦା କଃ ସତ୍ଯଵକ୍ତା ସ୍ଯାଦ୍ରାଜସସ୍ତାମସଃ ପୁନଃ
ଯଦି ଅମରମାନେଙ୍କର ଗୁରୁ ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି, ତେବେ ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କିଏ ସତ୍ୟ କହିବେ?
କ୍ଵ ସ୍ଥିତିସ୍ତସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମମାତ୍ମନଃ । କା ଗତିଃ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ମିଥ୍ଯାଭୂତେ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଧର୍ମ କେଉଁଠି ଦଢ଼ ରହିଛି? ଏହା ମୋର ସନ୍ଦେହ। ତିନି ଜଗତରେ ଯଦି ମିଥ୍ୟା ବ୍ୟାପିଯାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଗତି କଣ ହେବ?
ହରିର୍ବ୍ରହ୍ମା ଶଚୀକାନ୍ତସ୍ତଥାନ୍ଯେ ସୁରସତ୍ତମାଃ । ସର୍ଵେ ଛଲଵିଧୌ ଦକ୍ଷା ମନୁଷ୍ଯାଣାଞ୍ଚ କା କଥା
ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ଶଚୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଓ ଅନ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତାମାନେ— ସମସ୍ତେ ଚାଳ ଦେଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବିଷୟରେ କଣ କୁହିବା?
କାମକ୍ରୋଧାଭିସନ୍ତପ୍ତା ଲୋଭୋପହତଚେତସଃ । ଛଲେ ଦକ୍ଷାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ମୁନଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧରେ ପିଡିତ, ଲୋଭରେ ମନ ହରାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଚତୁର ଚାଳିକାରେ ପ୍ରବୀଣ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଗୁରୁସ୍ତଥା । ଏତେ ପାପରତାଃ କାତ୍ର ଗତିର୍ଧର୍ମସ୍ଯ ମାନଦ
ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଗୁରୁମାନେ ଏଠାରେ ଅଧର୍ମରେ ଲିନ; ମାନଦାତା, ଏହିପରି ସ୍ଥିତିରେ ଧର୍ମ ପାଇଁ କେଉଁ ପଥ ରହିଛି?
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽଗ୍ନିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଵେଧାଃ ପରଦାରାଭିଲମ୍ପଟାଃ । ଆର୍ଯତ୍ଵଂ ଭୁଵନେଷ୍ଵେଷୁ ସ୍ଥିତଂ କୁତ୍ର ମୁନେ ଵଦ
ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ୟର ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି; ମୁନି, କହ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କେଉଁଠି ଉଚ୍ଚତା ଅଛି?
ଵଚନଂ କସ୍ଯ ମନ୍ତଵ୍ଯମୁପଦେଶଧିଯାନଘ । ସର୍ଵେ ଲୋଭାଭିଭୂତାସ୍ତେ ଦେଵାଶ୍ଚ ମୁନଯସ୍ତଦା
ଅପରାଧ ନଥିବା, ଶିକ୍ଷା ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ କାହାର କଥାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବେ? ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ତେବେ ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କିଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ କିଂ ଶିଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ମଘଵା କିଂ ବୃହସ୍ପତିଃ । ଦେହଵାନ୍ ପ୍ରଭଵତ୍ଯେଵ ଵିକାରୈଃ ସଂଯୁତସ୍ତଦା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା, ମଘବାନ୍, ବୃହସ୍ପତି—ଏମାନେ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ସବୁବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପଡନ୍ତି।
ରାଗୀ ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶିଵୋ ରାଗୀ ବ୍ରହ୍ମାପି ରାଗସଂଯୁତଃ । (ରାଗଵାନ୍କିମକୃତ୍ଯଂ ଵୈ ନ କରୋତି ନରାଧିପ)
ବିଷ୍ଣୁ ରାଗୀ, ଶିବ ରାଗୀ, ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ରାଗରେ ଲିନ; ରାଗରେ ରହିଥିବା ରାଜା କ'ଣ କରିନଥାଏ?
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସଂକଟେ ସୋଽପି ଗୁଣୈଃ ସମ୍ବାଧ୍ଯତେ କିଲ । କାରଣାଦ୍ରହିତଂ କାର୍ଯଂ କଥଂ ଭଵିତୁମର୍ହତି
ବିପଦ ଆସିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି; କାରଣ ଛଡ଼ା କ'ଣ କାମ ସମ୍ଭବ?
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଗୁଣା ଏଵ ହି କାରଣମ୍ । ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତା ଦେହାସ୍ତେଷାଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁଣମାନେ ମୂଳ କାରଣ; ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର ପଚିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
କାଲେ ମରଣଧର୍ମାସ୍ତେ ସନ୍ଦେହଃ କୋଽତ୍ର ତେ ନୃପ । ପରୋପଦେଶେ ଵିସ୍ପଷ୍ଟଂ ଶିଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵେ ଭଵନ୍ତି ଚ
ସମୟ ଆସିଲେ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି; ଏଥିରେ କ'ଣ ସନ୍ଦେହ, ରାଜା? ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ସମସ୍ତ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଵିପ୍ଲୁତିର୍ହ୍ଯଵିଶେଷେଣ ସ୍ଵକାର୍ଯେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭଦ୍ରୋହାହଙ୍କାରମତ୍ସରାଃ
ନିଜ କାମ ଆସିଲେ ଭ୍ରମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ସମାନ ଭାବେ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେ; ଏଠି ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଦ୍ୱେଷ, ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ରହେ।
ଦେହଵାନ୍କଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତୁମୀଶୋ ଭଵତି ତାନ୍ପୁନଃ । ସଂସାରୋଽଯଂ ମହାରାଜ ସଦୈଵୈଵଂଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ
ଶରୀର ଥିବା କିଏ ପୁଣି ଏମାନେକୁ ଛାଡିପାରିବ? ଏହି ସଂସାର, ମହାରାଜା, ସଦା ଏଭଳି ଭାବରେ ମନେ ପକାଯାଏ।
ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରଭଵତ୍ଯେଵ ଶୁଭାଶୁଭମଯଃ କିଲ । କଦାଚିଦ୍ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତପଶ୍ଚରତି ଦାରୁଣମ୍
ଏହା କେବେ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଚାଲେ ନାହିଁ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; କେବେ କେବେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି।
କଦାଚିଦ୍ଵିଵିଧାନ୍ଯଜ୍ଞାନ୍ଵିତନୋତି ସୁରାଧିପଃ । କଦାଚିତ୍ତୁ ରମାରଙ୍ଗରଞ୍ଜିତଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ
କେବେ କେବେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଖେଳରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପରମେଶ୍ୱର ରମଣ କରନ୍ତି।
ରମତେ କିଲ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ତଦ୍ଵଶସ୍ତରୁଣୋ ଵିଭୁଃ । କଦାଚିଦ୍ଦାନଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ପରମଦାରୁଣମ୍
ସେ ବାସ୍ତବରେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଧୀନ ଯୁବକ ଭାବରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି।
କରୋତି କରୁଣାସିନ୍ଧୁସ୍ତଦ୍ବାଣାପୀଡିତୋ ଭୃଶମ୍ । କଦାଚିଜ୍ଜଯମାପ୍ନୋତି ଦୈଵାତ୍ସୋଽପି ପରାଜଯମ୍
କରୁଣାର ସାଗର ଦାନବମାନଙ୍କ ବାଣରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଭାଗ୍ୟରେ ଜୟ ମିଳେ, କେବେ କେବେ ପରାଜୟ।
ସୁଖଦୁଃଖାଭିଭୂତୋଽସୌ ଭଵତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଶେଷେ ଶେତେ କଦାଚିଦ୍ଵୈ ଯୋଗନିଦ୍ରାସମାଵୃତଃ
ସେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କେବେ କେବେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଢାକି ଶେଷେ ଶୋଇ ରହନ୍ତି।
କାଲେ ଜାଗର୍ତି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ସ୍ଵଭାଵପ୍ରତିବୋଧିତଃ । ଶର୍ଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ହରିଶ୍ଚେତି ଇନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯା ଯେ ସୁରାସ୍ତଥା
ଯଥାସମୟରେ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ; ଶର୍ବ, ବ୍ରହ୍ମା, ହରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ।
ମୁନଯଶ୍ଚ ଵିନିର୍ମାଣୈଃ ସ୍ଵାଯୁଷୋ ଵିଚରନ୍ତି ହି । ନିଶାଵସାନେ ସଞ୍ଜାତେ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଯାନ୍ତି; ରାତି ଶେଷ ହେଲେ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।