ଅଭିଜଗ୍ମୁର୍ଗୃହେ ତସ୍ଯ ମୁଦିତାସ୍ତେ ଦିଦୃକ୍ଷଵଃ । ନାପଶ୍ଯନ୍ ରମମାଣଂ ତେ ଜଯନ୍ତ୍ଯା ସହ ସଂଯୁତମ୍
ସେମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି, ଜୟନ୍ତୀଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ଆନନ୍ଦ କରୁଥିବାରେ।
ତଦା ଵିମନସଃ ସର୍ଵେ ଜାତା ଭଗ୍ନୋଦ୍ଯମାଶ୍ଚ ତେ । ଚିନ୍ତାପରାତିଦୀନାଶ୍ଚ ଵୀକ୍ଷମାଣାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ତେବେ ସମସ୍ତେ ହତାଶ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଚେଷ୍ଟା ବିଫଳ ହେଲା; ଚିନ୍ତାରେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ, ପୁଣିପୁଣି ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଅଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ତୁ ସଂଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରତିଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାଗତମ୍ । ସ୍ଵଗୃହାନ୍ଦୈତ୍ଯଵର୍ଯାସ୍ତେ ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟା ଭଯାତୁରାଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି, ସେ ଲୁଚି ରହିଥିଲେ; ତେଣୁ ସେମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଫେରିଗଲେ। ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାୟତ୍ୟମାନେ ଭୟ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ରମମାଣଂ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶକ୍ରଃ ପ୍ରୋଵାଚ ତଂ ଗୁରୁମ୍ । ବୃହସ୍ପତିଂ ମହାଭାଗ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମିତଃ ପରମ୍
ଏଭଳି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିବାକୁ ଜାଣି, ଶକ୍ର ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏଠାରୁ ପରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍?'
ଗଚ୍ଛାଦ୍ଯ ଦାନଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ମାଯଯା ତ୍ଵଂ ପ୍ରଲୋଭଯ । ଅସ୍ମାକଂ କୁରୁ କାର୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମାନଦ
ଏବେ ତୁମେ ଯାଅ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ମୋହିତ କର। ଆମର କାମ କିପରି ସଫଳ ହେବ, ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ପରେ, ଏହା କର। ଆମକୁ ମାନ ଦେଇଥିବା ତୁମେ, ଏହି କାମ କର।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ କାଵ୍ଯଂ ରମମାଣଂ ସୁସଂଵୃତମ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଦ୍ରୂପମାସ୍ଥାଯ ଦୈତ୍ଯାନ୍ମତି ଯଯୌ ଗୁରୁଃ
ଏହି ମଧୁର ଏବଂ ଗୁପ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ଗୁରୁ ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ, ସେ ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦାନବମାନେଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଗତ୍ଵା ତତ୍ରାତିଭକ୍ତ୍ଯାସୌ ଦାନଵାନ୍ସମୁପାହ୍ଵଯତ୍ । ଆଗତାସ୍ତେଽସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଦଦୃଶୁଃ କାଵ୍ଯମଗ୍ରତଃ
ସେଠାକୁ ବଡ ଭକ୍ତି ସହିତ ପହଞ୍ଚି, ସେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସମସ୍ତ ଅସୁର ଆସି, ସେଠାରେ କାବ୍ୟଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵେ କାଵ୍ଯଂ ମତ୍ଵାତିମୋହିତାଃ । ନ ଵିଦୁସ୍ତେ ଗୁରୋର୍ମାଯାଂ କାଵ୍ଯରୂପଵିଭାଵିନୀମ୍
ସମସ୍ତେ କାବ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ଏବଂ ବହୁତ ଭାବେ ମୋହିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ ଯେ ଏହି କାବ୍ୟ ରୂପରେ ତାଙ୍କର ଗୁରୁଙ୍କର ମାୟା ଅଛି।
ତାନୁଵାଚ ଗୁରୁଃ କାଵ୍ଯରୂପଃ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନମାଯଯା । ସ୍ଵାଗତଂ ମମ ଯାଜ୍ଯାନାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଽହଂ ଵୋ ହିତାଯ ଵୈ
ଗୁରୁ କାବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏବଂ ମାୟାରେ ଲୁଚି, ସେମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ମୋ ପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ତୁମମାନେଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। ମୁଁ ତୁମର ଭଲ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।'
ଅହଂ ଵୋ ବୋଧଯିଷ୍ଯାମି ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ତାମମାଯଯା । ତପସା ତୋଷିତଃ ଶମ୍ଭୁର୍ଯୁଷ୍ମତ୍କଲ୍ଯାଣହେତଵେ
ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶିଖେଇବି, ଯାହା ମୁଁ ଭଳିଭାବେ ଲାଭ କରିଛି। ମୋର ତପସ୍ୟାରେ ଶିବ ଖୁସି ହୋଇ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ତୁମମାନେଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଦେଇଛନ୍ତି।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରୀତମନସୋ ଜାତାସ୍ତେ ଦାନଵୋତ୍ତମାଃ । କୃତକାର୍ଯଂ ଗୁରୁଂ ମତ୍ଵା ଜହୃଷୁସ୍ତେ ଵିମୋହିତାଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବମାନେ ଅନେକ ଖୁସି ହେଲେ। ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର କାମ ସଫଳ ହେଲା ବୋଲି ଭାବି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଯଦିଓ ମୋହିତ ଥିଲେ।
ପ୍ରଣେମୁସ୍ତେ ମୁଦା ଯୁକ୍ତା ନିରାତଙ୍କା ଗତଵ୍ଯଥାଃ । ଦେଵେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଭଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତସ୍ଥୁଃ ସର୍ଵେ ନିରାମଯାଃ
ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି, ନିର୍ଭୟ ଏବଂ ନିରାମୟ ହୋଇ ରହିଲେ। ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ନେଇ ଭୟ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତିରେ ରହିଲେ।
ଶୁକ୍ରରୂପେଣ ଗୁରୁଣା ଦୈତ୍ଯଵଞ୍ଚନାଵର୍ଣନମ୍ ରାଜୋଵାଚ କିଂ କୃତଂ ଗୁରୁଣା ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୃଗୁରୂପେଣ ଵର୍ତତା । ଛଲେନୈଵ ହି ଦୈତ୍ଯାନାଂ ପୌରୋହିତ୍ଯେନ ଧୀମତା
ଶୁକ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଠକାଯିବାର ବିବରଣୀ। ରାଜା ପଚାରିଲେ: ଗୁରୁ ଭୃଗୁ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପରେ କଣ କଲେ? ତିନି ଚତୁର ହୋଇ ଦାନବମାନେଙ୍କର ପୂରୋହିତ ହୋଇ, କେବଳ ଚାଳ କଲେ କିପରି?
ଗୁରୁଃ ସୁରାଣାମନିଶଂ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନିଧିସ୍ତଥା । ସୁତୋଽଙ୍ଗିରସ ଏଵାସୌ ସ କଥଂ ଛଲକୃନ୍ମୁନିଃ
ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଗୁରୁ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାର, ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ପୁଅ। ଏମିତି ଏକ ମହାପୁରୁଷ କିପରି ଠକା କାମ କଲେ?
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସତ୍ଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ କାରଣମ୍ । କଥିତଂ ମୁନିଭିର୍ଯେନ ପରମାତ୍ମାପି ଲଭ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି— ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଧର୍ମର ମୂଳ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ଵାଚସ୍ପତିସ୍ତଥା ମିଥ୍ଯାଵକ୍ତା ଚେଦ୍ଦାନଵାନ୍ପ୍ରତି । କଃ ସତ୍ଯଵକ୍ତା ସଂସାରେ ଭଵିଷ୍ଯତି ଗୃହାଶ୍ରମୀ
ଯଦି ସ୍ୱୟଂ ବୃହସ୍ପତି, ବାଣୀର ଦେବତା, ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ସଂସାରରେ ଘରେ ଘରେ କିଏ ସତ୍ୟ କହିବ?
ଆହାରାଦଧିକଂ ଭୋଜ୍ଯଂ ଜ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଵିଭଵେଽପି ନ । ତଦର୍ଥଂ ମୁନଯୋ ମିଥ୍ଯା ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ କଥଂ ମୁନେ
ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ କେବଳ ଯେତେ ଖାଇବାକୁ ହୁଏ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ। ତେବେ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଲାଗି ମୁନିମାନେ କିପରି ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି?
ଶବ୍ଦପ୍ରମାଣମୁଚ୍ଛେଦଂ ଶିଷ୍ଟାଭାଵେ ଗତଂ ନ କିମ୍ । ଛଲକର୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଵାଵିଗୀତତ୍ଵଂ ଗୁରୌ କଥମ୍
ଶିଷ୍ଟମାନେ ନଥିଲେ ଶବ୍ଦର ପ୍ରମାଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏନି କି? ତେବେ ଗୁରୁ ଯଦି ଚାଳ କାମ କରନ୍ତି, ସେ କିପରି ଅପବାଦରୁ ଦୂରେ ରହିପାରିବେ?
ଦେଵାଃ ସତ୍ତ୍ଵସମୁଦ୍ଭୂତା ରାଜସା ମାନଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତିର୍ଯଞ୍ଚସ୍ତାମସାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଉତ୍ପତ୍ତୌ ମୁନିଭିଃ କିଲ
ଦେବତାମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ରଜ ଗୁଣରୁ, ଓ ପଶୁମାନେ ତମ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ— ଏହିପରି ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଅମରାଣାଂ ଗୁରୁଃ ସାକ୍ଷାନ୍ମିଥ୍ଯାଵାଦୀ ସ୍ଵଯଂ ଯଦି । ତଦା କଃ ସତ୍ଯଵକ୍ତା ସ୍ଯାଦ୍ରାଜସସ୍ତାମସଃ ପୁନଃ
ଯଦି ଅମରମାନେଙ୍କର ଗୁରୁ ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି, ତେବେ ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କିଏ ସତ୍ୟ କହିବେ?
କ୍ଵ ସ୍ଥିତିସ୍ତସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମମାତ୍ମନଃ । କା ଗତିଃ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ମିଥ୍ଯାଭୂତେ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଧର୍ମ କେଉଁଠି ଦଢ଼ ରହିଛି? ଏହା ମୋର ସନ୍ଦେହ। ତିନି ଜଗତରେ ଯଦି ମିଥ୍ୟା ବ୍ୟାପିଯାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଗତି କଣ ହେବ?
ହରିର୍ବ୍ରହ୍ମା ଶଚୀକାନ୍ତସ୍ତଥାନ୍ଯେ ସୁରସତ୍ତମାଃ । ସର୍ଵେ ଛଲଵିଧୌ ଦକ୍ଷା ମନୁଷ୍ଯାଣାଞ୍ଚ କା କଥା
ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ଶଚୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଓ ଅନ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତାମାନେ— ସମସ୍ତେ ଚାଳ ଦେଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବିଷୟରେ କଣ କୁହିବା?
କାମକ୍ରୋଧାଭିସନ୍ତପ୍ତା ଲୋଭୋପହତଚେତସଃ । ଛଲେ ଦକ୍ଷାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ମୁନଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧରେ ପିଡିତ, ଲୋଭରେ ମନ ହରାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଚତୁର ଚାଳିକାରେ ପ୍ରବୀଣ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଗୁରୁସ୍ତଥା । ଏତେ ପାପରତାଃ କାତ୍ର ଗତିର୍ଧର୍ମସ୍ଯ ମାନଦ
ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଗୁରୁମାନେ ଏଠାରେ ଅଧର୍ମରେ ଲିନ; ମାନଦାତା, ଏହିପରି ସ୍ଥିତିରେ ଧର୍ମ ପାଇଁ କେଉଁ ପଥ ରହିଛି?
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽଗ୍ନିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଵେଧାଃ ପରଦାରାଭିଲମ୍ପଟାଃ । ଆର୍ଯତ୍ଵଂ ଭୁଵନେଷ୍ଵେଷୁ ସ୍ଥିତଂ କୁତ୍ର ମୁନେ ଵଦ
ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ୟର ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି; ମୁନି, କହ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କେଉଁଠି ଉଚ୍ଚତା ଅଛି?
ଵଚନଂ କସ୍ଯ ମନ୍ତଵ୍ଯମୁପଦେଶଧିଯାନଘ । ସର୍ଵେ ଲୋଭାଭିଭୂତାସ୍ତେ ଦେଵାଶ୍ଚ ମୁନଯସ୍ତଦା
ଅପରାଧ ନଥିବା, ଶିକ୍ଷା ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ କାହାର କଥାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବେ? ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ତେବେ ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କିଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ କିଂ ଶିଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ମଘଵା କିଂ ବୃହସ୍ପତିଃ । ଦେହଵାନ୍ ପ୍ରଭଵତ୍ଯେଵ ଵିକାରୈଃ ସଂଯୁତସ୍ତଦା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା, ମଘବାନ୍, ବୃହସ୍ପତି—ଏମାନେ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ସବୁବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପଡନ୍ତି।
ରାଗୀ ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶିଵୋ ରାଗୀ ବ୍ରହ୍ମାପି ରାଗସଂଯୁତଃ । (ରାଗଵାନ୍କିମକୃତ୍ଯଂ ଵୈ ନ କରୋତି ନରାଧିପ)
ବିଷ୍ଣୁ ରାଗୀ, ଶିବ ରାଗୀ, ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ରାଗରେ ଲିନ; ରାଗରେ ରହିଥିବା ରାଜା କ'ଣ କରିନଥାଏ?
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସଂକଟେ ସୋଽପି ଗୁଣୈଃ ସମ୍ବାଧ୍ଯତେ କିଲ । କାରଣାଦ୍ରହିତଂ କାର୍ଯଂ କଥଂ ଭଵିତୁମର୍ହତି
ବିପଦ ଆସିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି; କାରଣ ଛଡ଼ା କ'ଣ କାମ ସମ୍ଭବ?
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଗୁଣା ଏଵ ହି କାରଣମ୍ । ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତା ଦେହାସ୍ତେଷାଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁଣମାନେ ମୂଳ କାରଣ; ସେମାନଙ୍କର ଶରୀର ପଚିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।