ଇନ୍ଦ୍ରଂ ନିଦ୍ରାଜିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନଂ ଵିଷ୍ଣୁରଭାଷତ । ମାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵିଶ ଭଦ୍ରଂ ତେ ନଯେ ତ୍ଵାଂ ଚ ସୁରୋତ୍ତମ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାରେ ଜିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ — 'ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରବେଶ କର, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ମୁଁ ତୁମକୁ ନେଇଯିବି, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରନ୍ଦରଃ । ନିର୍ଭଯୋ ଗତନିଦ୍ରଶ୍ଚ ବଭୂଵ ହରିରକ୍ଷିତଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ପୁରନ୍ଦର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ହରିଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ, ସେ ନିଦ୍ରା ଓ ଭୟ ଛାଡ଼ି ନିର୍ଭୟ ହେଲେ।
ରକ୍ଷିତଂ ହରିଣା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶକ୍ରଂ ତତ୍ର ଗତଵ୍ଯଥମ୍ । କାଵ୍ଯମାତା ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରକ୍ଷିତ ଓ ସେଠାରେ ଆସିଥିବା ଦେଖି, କାବ୍ୟଙ୍କ ମାଆ ଖୁବ୍ ରାଗିଗଲେ ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ମଘଵଂସ୍ତ୍ଵାଂ ଭକ୍ଷଯାମି ସଵିଷ୍ଣୁଂ ଵୈ ତପୋବଲାତ୍ । ପଶ୍ଯତାଂ ସର୍ଵଦେଵାନାମୀଦୃଶଂ ମେ ତପୋବଲମ୍
'ମଘବନ, ମୁଁ ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏକାସାଥିରେ ଖାଇଦେବି। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେଖନ୍ତୁ, ମୋର ଏହି ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି କେମିତି।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୌ ତୁ ତଯା ଦେଵୌ ଵିଷ୍ଣ୍ଵିନ୍ଦ୍ରୌ ଯୋଗଵିଦ୍ଯଯା । ଅଭିଭୂତୌ ମହାତ୍ମାନୌ ସ୍ତବ୍ଧୌ ତୌ ସମ୍ବଭୂଵତୁଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ସେ ଭଳି କଥା କହିବା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଅଧୀନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ମହାପୁରୁଷ ଅଚଳ ହୋଇଗଲେ।
ଵିସ୍ମିତାସ୍ତୁ ତଦା ଦେଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଵତିବାଧିତୌ । ଚକ୍ରୁଃ କିଲକିଲାଶବ୍ଦଂ ତତସ୍ତେ ଦୀନମାନସାଃ
ସେମାନେ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେମାନେ ଚୁପ୍ଚାପ ଗୁଞ୍ଜନ କରିଲେ ଏବଂ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
କ୍ରୋଶମାନାନ୍ସୁରାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରାହ ଶଚୀପତିଃ । ଵିଶେଷେଣାଭିଭୂତୋଽସ୍ମି ତ୍ଵତ୍ତୋଽହଂ ମଧୁସୂଦନ
ଦେବତାମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୁଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ତୁମ ପାଖରୁ ଅଧୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ମଧୁସୂଦନ।'
ଜହ୍ଯେନାଂ ତରସା ଵିଷ୍ଣୋ ଯାଵନ୍ନୌ ନ ଦହେତ୍ପ୍ରଭୋ । ତପସା ଦର୍ପିତାଂ ଦୁଷ୍ଟାଂ ମା ଵିଚାରଯ ମାଧଵ
'ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ କର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଆମକୁ ପୋଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ। ସେ ତପସ୍ୟାରେ ମତ୍ତ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ — ମଧବ, ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶକ୍ରେଣ ପ୍ରଥିତେନ ଚ । ଚକ୍ରଂ ସସ୍ମାର ତରସା ଘୃଣାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଥ ମାଧଵଃ
ଏଭଳି ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଶକ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ରୁତ ଚକ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଦୟା ଛାଡ଼ି ମଧବ ତାହା କଲେ।
ସ୍ମୃତମାତ୍ରଂ ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଚକ୍ରଂ ଵିଷ୍ଣୁଵଶାନୁଗମ୍ । ଦଧାର ଚ କରେ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵଧାର୍ଥଂ ଶକ୍ରନୋଦିତଃ
ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଚକ୍ର ଆସିଗଲା। ଶକ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, କ୍ରୋଧିତ ବିଷ୍ଣୁ ହାତରେ ଚକ୍ର ଧରି, ମାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ତତ୍କରେ ଚକ୍ରଂ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ରଂହସା । ହତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତାଂ ଶକ୍ରୋ ମୁଦିତଶ୍ଚାଭଵତ୍ତଦା
ସେ ତାଙ୍କର ହାତରେ ଚକ୍ର ଧରି, ବେଗରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଖୁସିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଦେଵାଶ୍ଚାତୀଵ ସନ୍ତୁଷ୍ଟା ହରିଂ ଜଯ ଜଯେତି ଚ । ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ମୁଦିତାଃ ସର୍ଵେ ସଞ୍ଜାତା ଵିଗତଜ୍ଵରାଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ, ଦୁଃଖ ହୀନ ହୋଇ, 'ଜୟ ହେଉ, ଜୟ ହେଉ' ବୋଲି ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଵିଷ୍ଣୂ ତୁ ସଞ୍ଜାତୌ ତତ୍କ୍ଷଣାଦ୍ଧୃଦଯଵ୍ଯଥୌ । ସ୍ତ୍ରୀଵଧାଚ୍ଛଂକମାନୌ ତୁ ଭୃଗୋଃ ଶାପଂ ଦୁରତ୍ଯଯମ୍
କିନ୍ତୁ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆସିଗଲା, କାରଣ ସ୍ତ୍ରୀ ହତ୍ୟା ପାଇଁ ଭୃଗୁଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶାପକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ।
ଜଯନ୍ତ୍ଯା ଶୁକ୍ରସହଵାସଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ଵଧଂ ଘୋରଂ ଚୁକ୍ରୋଧ ଭଗଵାନ୍ଭୃଗୁଃ । ଵେପମାନୋଽତିଦୁଃଖାର୍ତଃ ପ୍ରୋଵାଚ ମଧୁସୂଦନମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେଇ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟା ଦେଖି, ଭଗବାନ୍ ଭୃଗୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; କମ୍ପିତ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତଳମଳ କରୁଥିବା, ସେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭୃଗୁରୁଵାଚ ଅକୃତ୍ଯଂ ତେ କୃତଂ ଵିଷ୍ଣୋ ଜାନନ୍ପାପଂ ମହାମତେ । ଵଧୋଽଯଂ ଵିପ୍ରଜାତାଯା ମନସା କର୍ତୁମକ୍ଷମଃ
ଭୃଗୁ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ଜାଣିସାରି ଅପରାଧ କରିଛ, ଏହା ଅନୁଚିତ କାମ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ହତ୍ୟା କେବେ ମନରେ ଆଣିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ।
ଆଖ୍ଯାତସ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣଃ ସ୍ମୃତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ରାଜସଃ । ତଥାସୌ ତାମସଃ ଶମ୍ଭୁର୍ଵିପରୀତଂ କଥଂ ସ୍ମୃତମ୍
ତୁମେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ, ବ୍ରହ୍ମା ରଜୋ ଗୁଣର, ଶିବ ତମୋ ଗୁଣର ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା। ତେବେ, ଏହି କ୍ରମ କିପରି ବିପରୀତ ହେଲା?
ତାମସସ୍ତ୍ଵଂ କଥଂ ଜାତଃ କୃତଂ କର୍ମାତିନିନ୍ଦିତମ୍ । ଅଵଧ୍ଯା ସ୍ତ୍ରୀ ତ୍ଵଯା ଵିଷ୍ଣୋ ହତା କସ୍ମାନ୍ନିରାଗସା
ତୁମେ କିପରି ତମୋଗୁଣୀ ହେଲା? ଏଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦନୀୟ କାମ କେମିତି କଲା? ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ହତ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ ନଥିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ କାହିଁକି ହତ୍ୟା କଲା?
ଶପାମି ତ୍ଵାଂ ଦୁରାଚାରଂ କିମନ୍ଯତ୍ପ୍ରକରୋମି ତେ । ଵିଧୁରୋଽହଂ କୃତଃ ପାପ ତ୍ଵଯାହଂ ଶକ୍ରକାରଣାତ୍
ହେ ଦୁଷ୍ଟଚରିତ୍ର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଉଛି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କରିବି? ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ପାପୀ।
ନ ଶପେଽହଂ ତଥା ଶକ୍ରଂ ଶପେ ତ୍ଵାଂ ମଧୁସୂଦନ । ସଦା ଛଲପରୋଽସି ତ୍ଵଂ କୀଟଯୋନିର୍ଦୁରାଶଯଃ
ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ସେଇପରି ଶାପ ଦେଉନି; ମୁଁ ତୁମକୁ, ମଧୁସୂଦନ, ଶାପ ଦେଉଛି। ତୁମେ ସଦା ଚଳକ, ଖରାପ ମନସ୍କ, କୀଟର ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ।
ଯେ ଚ ତ୍ଵାଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତେ ମୂର୍ଖା ମୁନଯଃ କିଲ । ତାମସସ୍ତ୍ଵଂ ଦୁରାଚାରଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ମେ ଜନାର୍ଦନ
ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ତୁମକୁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂର୍ଖ; ତୁମେ ତମୋଗୁଣୀ, ଦୁଷ୍ଟଚରିତ୍ର, ଏହା ମୋ ପାଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ।
ଅଵତାରା ମୃତ୍ଯୁଲୋକେ ସନ୍ତୁ ମଚ୍ଛାପସମ୍ଭଵାଃ । ପ୍ରାଯୋ ଗର୍ଭଭଵଂ ଦୁଃଖଂ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ପାପାଜ୍ଜନାର୍ଦନ
ମୋ ଶାପରେ ତୁମର ଅବତାରମାନେ ଏହି ମୃତ୍ୟୁଲୋକରେ ହେଉ; ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଗର୍ଭର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କର, ଏହି ପାପ ପାଇଁ, ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତତସ୍ତେନାଥ ଶାପେନ ନଷ୍ଟେ ଧର୍ମେ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଲୋକସ୍ଯ ଚ ହିତାର୍ଥାଯ ଜାଯତେ ମାନୁଷେଷ୍ଵିହ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହିପରି ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ବାରମ୍ବାର ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସେ ଏଠାରେ ମଣିଷ ମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ରାଜୋଵାଚ ଭୂଗୁଭାର୍ଯା ହତା ତତ୍ର ଚକ୍ରେଣାମିତତେଜସା । ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଞ୍ଚ ପୁନସ୍ତସ୍ଯ କଥଂ ଜାତଂ ମହାତ୍ମନଃ
ରାଜା ପଚାରିଲେ: ସେଠାରେ, ଭୃଗୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚକ୍ରରେ ହତ୍ୟା ହେଲେ; ସେ ମହାତ୍ମା ପୁନି କିପରି ଗୃହସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଶପ୍ତ୍ଵା ହରିଂ ରୋଷାତ୍ତଦାଦାଯ ଶିରସ୍ତ୍ଵରନ୍ । କାଯେ ସଂଯୋଜ୍ଯ ତରସା ଭୃଗୁଃ ପ୍ରୋଵାଚ କାର୍ଯଵିତ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି କ୍ରୋଧରେ ହରିଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ, ଭୃଗୁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇ, ଶରୀର ସହିତ ଜୋଡିଦେଲେ ଓ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ ଜାଣି, ତାହା କଲେ।
ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵାଂ ଵିଷ୍ଣୁନା ଦେଵି ହତାଂ ସଞ୍ଜୀଵଯାମ୍ଯହମ୍ । ଯଦି କୃତ୍ସ୍ନୋ ମଯା ଧର୍ମୋ ଜ୍ଞାଯତେ ଚରିତୋଽପି ଵା
ଆଜି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁନି ଜୀବନ୍ତ କରିବି, ଦେବୀ। ଯଦି ମୋର ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜଣାଶିବା କିମ୍ବା ଅଛି।
ତେନ ସତ୍ଯେନ ଜୀଵେତ ଯଦି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ । ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵା ମମ ତେଜୋବଲଂ ମହତ୍
ସେଇ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଯଦି ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ସେ ଜୀବନ୍ତ ହେଉ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମୋର ଶକ୍ତି ଓ ପୌରୁଷ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ।
ଅଦ୍ଭିସ୍ତ୍ଵାଂ ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ଶୀତାଭିର୍ଜୀଵଯାମି ତପୋବଲାତ୍ । ସତ୍ଯଂ ଶୌଚଂ ତଥା ଵେଦା ଯଦି ମେ ତପସୋ ବଲମ୍
ଢିଳା ଜଳରେ ତୁମକୁ ସିଞ୍ଚି, ମୁଁ ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ଜୀବନ୍ତ କରୁଛି। ଯଦି ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା ଓ ବେଦ ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅଦ୍ଭିଃ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ଷିତା ଦେଵୀ ସଦ୍ଯଃ ସଞ୍ଜୀଵିତା ତଦା । ଉତ୍ଥିତା ପରମପ୍ରୀତା ଭୃଗୋର୍ଭାର୍ଯା ଶୁଚିସ୍ମିତା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଜଳରେ ସିଞ୍ଚିତ ହେବା ପରେ, ଦେବୀ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ସହସା ଜୀବନ୍ତ ହେଲେ; ଭୃଗୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପବିତ୍ର ହସ ସହିତ, ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଉଠିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତତସ୍ତାଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁପ୍ତୋତ୍ଥିତାମିଵ । ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ତଂ ତାଂ ତୁ ତୁଷ୍ଟୁଵୁଃ ସର୍ଵତୋ ଦିଶମ୍
ତାପରେ ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘୁମୁଠୁ ଜାଗିଥିବା ପରି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ 'ବାହ! ବାହ!' ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରିଲେ।
ଏଵଂ ସଞ୍ଚୀଵିତା ତେନ ଭୃଗୁଣା ଵରଵର୍ଣିନୀ । ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଦେଵାଃ ସେନ୍ଦ୍ରା ଵିଲୋକ୍ଯ ତତ୍
ଏଭଳି ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଜୀବନ ପାଇଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।