ଦେଵା ଊଚୁଃ ଭଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରେଷିତଃ କାଵ୍ଯୋ ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥଂ କୁହକେନ ଚ । ତପୋ ଜ୍ଞାତଂ ହି ଯୁଷ୍ମାକଂ ତେନ ଯୁଧ୍ଯାମ ଏଵ ହି
ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: କାବ୍ୟକୁ ଆପଣମାନେ ଠକେଇ ମନ୍ତ୍ର ଆଣିବାକୁ ପଠାଇଥିଲେ; ଆପଣମାନେର ତପସ୍ୟା ଆମେ ଜାଣୁଛୁ, ତେଣୁ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛୁ ।
ସଜ୍ଜା ଭଵନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧାଯ ସଂରବ୍ଧାଃ ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯଃ । ଶତ୍ରୁଶ୍ଛିଦ୍ରେଣ ହନ୍ତଵ୍ଯ ଏଷ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ
ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉନ୍ତୁ, ଅସ୍ତ୍ର ହାତରେ ଧରି ଉତ୍ସାହିତ ହେଉନ୍ତୁ; ଶତ୍ରୁର ଦୁର୍ବଳ ସ୍ଥାନରେ ଆଘାତ କରିବା ହିଁ ସନାତନ ଧର୍ମ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦୈତ୍ଯା ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । ପଲାଯନପରାଃ ସର୍ଵେ ନିର୍ଗତା ଭଯଵିହ୍ଵଲାଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ଦାନବମାନେ ଆପସରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଭୟରେ ଅତି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ପଳାଇଗଲେ।
ଶରଣଂ ଦାନଵା ଜଗ୍ମୁର୍ଭୀତାସ୍ତେ କାଵ୍ଯମାତରମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାନତିସନ୍ତପ୍ତାନଭଯଂ ଚ ଦଦାଵଥ
ଭୟଭୀତ ଦାନବମାନେ କାବ୍ୟଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ପାଖକୁ ଶରଣ ନେଲେ। ସେମାନେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କୁ ନିରାପଦ କଲେ।
କାଵ୍ଯମାତୋଵାଚ ନ ଭେତଵ୍ଯଂ ନ ଭେତଵ୍ଯଂ ଭଯଂ ତ୍ଯଜତ ଦାନଵାଃ । ମତ୍ସନ୍ନିଧୌ ଵର୍ତମାନାନ୍ନ ଭୀର୍ଭଵିତୁମର୍ହତି
କାବ୍ୟଙ୍କ ମାଆ କହିଲେ — 'ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଭୟ ଛାଡ଼, ଦାନବମାନେ। ତୁମେ ମୋର ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ, କେବେ ଭୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦୈତ୍ଯାଃ ସ୍ଥିତାସ୍ତତ୍ର ଗତଵ୍ଯଥାଃ । ନିରାଯୁଧା ହ୍ଯସଂଭ୍ରାନ୍ତାସ୍ତତ୍ରାଶ୍ରମଵରେଽସୁରାଃ
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦାନବମାନେ ସେଠାରେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ରହିଗଲେ। ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଓ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲେ।
ଦେଵାସ୍ତାନ୍ଵିଦ୍ରୁତାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦାନଵାସ୍ତେ ପଦାନୁଗାଃ । ଅଭିଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରସହ୍ଯୈତାନଵିଚାର୍ଯ ବଲାବଲମ୍
ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କ ପଛୁଆ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି, ନିଜେ ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଭାବି, ସେମାନଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ତତ୍ରାଗତାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ହନ୍ତୁଂ ଦୈତ୍ଯାନ୍ସମୁଦ୍ଯତାଃ । ଵାରିତାଃ କାଵ୍ଯମାତ୍ରାପି ଜଘ୍ନୁସ୍ତାନାଶ୍ରମସ୍ଥିତାନ୍
ସେଠାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆସି, ଦାନବମାନେକୁ ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। କାବ୍ୟଙ୍କ ମାଆ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ଦାନବମାନେକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ହନ୍ଯମାନାନ୍ସୁରୈର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଵ୍ଯମାତାତିଵେପିତା । ଉଵାଚ ସର୍ଵାନ୍ସନିଦ୍ରାଂସ୍ତପସା ଵୈ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେକୁ ମାରୁଥିବା ଦେଖି, କାବ୍ୟଙ୍କ ମାଆ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୁଁ ମୋର ତପସ୍ୟାରେ ତୁମମାନେକୁ ନିଦ୍ରାରେ ପକାଇଦେବି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରେରିତା ନିଦ୍ରା ତାନାଗତ୍ଯ ପପାତ ଚ । ସେନ୍ଦ୍ରା ନିଦ୍ରାଵଶଂ ଯାତା ଦେଵା ମୂକଵଦାସ୍ଥିତାଃ
ଏଭଳି କହି, ସେ ନିଦ୍ରାକୁ ପଠାଇଲେ। ନିଦ୍ରା ଆସି, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଦ୍ରାରେ ଆବୃତ ହେଲେ ଏବଂ ମୂକ ଭଳି ଦଢ଼ି ରହିଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଂ ନିଦ୍ରାଜିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନଂ ଵିଷ୍ଣୁରଭାଷତ । ମାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵିଶ ଭଦ୍ରଂ ତେ ନଯେ ତ୍ଵାଂ ଚ ସୁରୋତ୍ତମ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାରେ ଜିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ — 'ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରବେଶ କର, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ମୁଁ ତୁମକୁ ନେଇଯିବି, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରନ୍ଦରଃ । ନିର୍ଭଯୋ ଗତନିଦ୍ରଶ୍ଚ ବଭୂଵ ହରିରକ୍ଷିତଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ପୁରନ୍ଦର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ହରିଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ, ସେ ନିଦ୍ରା ଓ ଭୟ ଛାଡ଼ି ନିର୍ଭୟ ହେଲେ।
ରକ୍ଷିତଂ ହରିଣା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶକ୍ରଂ ତତ୍ର ଗତଵ୍ଯଥମ୍ । କାଵ୍ଯମାତା ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରକ୍ଷିତ ଓ ସେଠାରେ ଆସିଥିବା ଦେଖି, କାବ୍ୟଙ୍କ ମାଆ ଖୁବ୍ ରାଗିଗଲେ ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ମଘଵଂସ୍ତ୍ଵାଂ ଭକ୍ଷଯାମି ସଵିଷ୍ଣୁଂ ଵୈ ତପୋବଲାତ୍ । ପଶ୍ଯତାଂ ସର୍ଵଦେଵାନାମୀଦୃଶଂ ମେ ତପୋବଲମ୍
'ମଘବନ, ମୁଁ ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏକାସାଥିରେ ଖାଇଦେବି। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେଖନ୍ତୁ, ମୋର ଏହି ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି କେମିତି।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୌ ତୁ ତଯା ଦେଵୌ ଵିଷ୍ଣ୍ଵିନ୍ଦ୍ରୌ ଯୋଗଵିଦ୍ଯଯା । ଅଭିଭୂତୌ ମହାତ୍ମାନୌ ସ୍ତବ୍ଧୌ ତୌ ସମ୍ବଭୂଵତୁଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ସେ ଭଳି କଥା କହିବା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଅଧୀନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ମହାପୁରୁଷ ଅଚଳ ହୋଇଗଲେ।
ଵିସ୍ମିତାସ୍ତୁ ତଦା ଦେଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଵତିବାଧିତୌ । ଚକ୍ରୁଃ କିଲକିଲାଶବ୍ଦଂ ତତସ୍ତେ ଦୀନମାନସାଃ
ସେମାନେ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେମାନେ ଚୁପ୍ଚାପ ଗୁଞ୍ଜନ କରିଲେ ଏବଂ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
କ୍ରୋଶମାନାନ୍ସୁରାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରାହ ଶଚୀପତିଃ । ଵିଶେଷେଣାଭିଭୂତୋଽସ୍ମି ତ୍ଵତ୍ତୋଽହଂ ମଧୁସୂଦନ
ଦେବତାମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୁଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ତୁମ ପାଖରୁ ଅଧୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ମଧୁସୂଦନ।'
ଜହ୍ଯେନାଂ ତରସା ଵିଷ୍ଣୋ ଯାଵନ୍ନୌ ନ ଦହେତ୍ପ୍ରଭୋ । ତପସା ଦର୍ପିତାଂ ଦୁଷ୍ଟାଂ ମା ଵିଚାରଯ ମାଧଵ
'ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ କର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଆମକୁ ପୋଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ। ସେ ତପସ୍ୟାରେ ମତ୍ତ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ — ମଧବ, ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶକ୍ରେଣ ପ୍ରଥିତେନ ଚ । ଚକ୍ରଂ ସସ୍ମାର ତରସା ଘୃଣାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଥ ମାଧଵଃ
ଏଭଳି ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଶକ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ରୁତ ଚକ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଦୟା ଛାଡ଼ି ମଧବ ତାହା କଲେ।
ସ୍ମୃତମାତ୍ରଂ ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଚକ୍ରଂ ଵିଷ୍ଣୁଵଶାନୁଗମ୍ । ଦଧାର ଚ କରେ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵଧାର୍ଥଂ ଶକ୍ରନୋଦିତଃ
ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଚକ୍ର ଆସିଗଲା। ଶକ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, କ୍ରୋଧିତ ବିଷ୍ଣୁ ହାତରେ ଚକ୍ର ଧରି, ମାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ତତ୍କରେ ଚକ୍ରଂ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ରଂହସା । ହତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତାଂ ଶକ୍ରୋ ମୁଦିତଶ୍ଚାଭଵତ୍ତଦା
ସେ ତାଙ୍କର ହାତରେ ଚକ୍ର ଧରି, ବେଗରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଖୁସିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଦେଵାଶ୍ଚାତୀଵ ସନ୍ତୁଷ୍ଟା ହରିଂ ଜଯ ଜଯେତି ଚ । ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ମୁଦିତାଃ ସର୍ଵେ ସଞ୍ଜାତା ଵିଗତଜ୍ଵରାଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ, ଦୁଃଖ ହୀନ ହୋଇ, 'ଜୟ ହେଉ, ଜୟ ହେଉ' ବୋଲି ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଵିଷ୍ଣୂ ତୁ ସଞ୍ଜାତୌ ତତ୍କ୍ଷଣାଦ୍ଧୃଦଯଵ୍ଯଥୌ । ସ୍ତ୍ରୀଵଧାଚ୍ଛଂକମାନୌ ତୁ ଭୃଗୋଃ ଶାପଂ ଦୁରତ୍ଯଯମ୍
କିନ୍ତୁ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆସିଗଲା, କାରଣ ସ୍ତ୍ରୀ ହତ୍ୟା ପାଇଁ ଭୃଗୁଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶାପକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ।
ଜଯନ୍ତ୍ଯା ଶୁକ୍ରସହଵାସଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ଵଧଂ ଘୋରଂ ଚୁକ୍ରୋଧ ଭଗଵାନ୍ଭୃଗୁଃ । ଵେପମାନୋଽତିଦୁଃଖାର୍ତଃ ପ୍ରୋଵାଚ ମଧୁସୂଦନମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେଇ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟା ଦେଖି, ଭଗବାନ୍ ଭୃଗୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; କମ୍ପିତ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତଳମଳ କରୁଥିବା, ସେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭୃଗୁରୁଵାଚ ଅକୃତ୍ଯଂ ତେ କୃତଂ ଵିଷ୍ଣୋ ଜାନନ୍ପାପଂ ମହାମତେ । ଵଧୋଽଯଂ ଵିପ୍ରଜାତାଯା ମନସା କର୍ତୁମକ୍ଷମଃ
ଭୃଗୁ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ଜାଣିସାରି ଅପରାଧ କରିଛ, ଏହା ଅନୁଚିତ କାମ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ହତ୍ୟା କେବେ ମନରେ ଆଣିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ।
ଆଖ୍ଯାତସ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣଃ ସ୍ମୃତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ରାଜସଃ । ତଥାସୌ ତାମସଃ ଶମ୍ଭୁର୍ଵିପରୀତଂ କଥଂ ସ୍ମୃତମ୍
ତୁମେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ, ବ୍ରହ୍ମା ରଜୋ ଗୁଣର, ଶିବ ତମୋ ଗୁଣର ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା। ତେବେ, ଏହି କ୍ରମ କିପରି ବିପରୀତ ହେଲା?
ତାମସସ୍ତ୍ଵଂ କଥଂ ଜାତଃ କୃତଂ କର୍ମାତିନିନ୍ଦିତମ୍ । ଅଵଧ୍ଯା ସ୍ତ୍ରୀ ତ୍ଵଯା ଵିଷ୍ଣୋ ହତା କସ୍ମାନ୍ନିରାଗସା
ତୁମେ କିପରି ତମୋଗୁଣୀ ହେଲା? ଏଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦନୀୟ କାମ କେମିତି କଲା? ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ହତ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ ନଥିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ କାହିଁକି ହତ୍ୟା କଲା?
ଶପାମି ତ୍ଵାଂ ଦୁରାଚାରଂ କିମନ୍ଯତ୍ପ୍ରକରୋମି ତେ । ଵିଧୁରୋଽହଂ କୃତଃ ପାପ ତ୍ଵଯାହଂ ଶକ୍ରକାରଣାତ୍
ହେ ଦୁଷ୍ଟଚରିତ୍ର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଉଛି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କରିବି? ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ପାପୀ।
ନ ଶପେଽହଂ ତଥା ଶକ୍ରଂ ଶପେ ତ୍ଵାଂ ମଧୁସୂଦନ । ସଦା ଛଲପରୋଽସି ତ୍ଵଂ କୀଟଯୋନିର୍ଦୁରାଶଯଃ
ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ସେଇପରି ଶାପ ଦେଉନି; ମୁଁ ତୁମକୁ, ମଧୁସୂଦନ, ଶାପ ଦେଉଛି। ତୁମେ ସଦା ଚଳକ, ଖରାପ ମନସ୍କ, କୀଟର ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ।
ଯେ ଚ ତ୍ଵାଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତେ ମୂର୍ଖା ମୁନଯଃ କିଲ । ତାମସସ୍ତ୍ଵଂ ଦୁରାଚାରଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ମେ ଜନାର୍ଦନ
ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ତୁମକୁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂର୍ଖ; ତୁମେ ତମୋଗୁଣୀ, ଦୁଷ୍ଟଚରିତ୍ର, ଏହା ମୋ ପାଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ।