ରକ୍ଷଣୀଯା ମଯା ଦେଵା ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଶଙ୍କରଃ । ଦୁଷ୍କରଂ ଵ୍ରତମତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ତମୁଵାଚ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି ବୋଲି ଭାବି, ମହେଶ୍ୱର ଶିବ ତାକୁ ବହୁତ କଠିନ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରତ କଥା କହିଲେ ।
ପୂର୍ଣଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ କଣଧୂମମଵାକ୍ଛିରାଃ । ଯଦି ପାସ୍ଯସି ଭଦ୍ରଂ ତେ ତତୋ ମନ୍ତ୍ରାନଵାପ୍ସ୍ଯସି
ଯଦି ତୁମେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଣ୍ଡ ଉଲ୍ଟା କରି, କେବଳ ଧୂଆଁ ପିଉଛ, ତେବେ ତୁମେ ମନ୍ତ୍ର ପାଇବ । ତୁମର ଭଲ ହେଉ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋଽସୌ ପ୍ରଣମ୍ଯେଶଂ ବାଢମିତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ । ଵ୍ରତଂ ଚରାମ୍ଯହଂ ଦେଵ ତ୍ଵଯାଜ୍ଞପ୍ତଃ ସୁରେଶ୍ଵର
ଏଭଳି କହି, ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, 'ଠିକ୍ ଅଛି, ମୁଁ ଏହି ବ୍ରତ ନିଶ୍ଚୟ ରଖିବି, ହେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଯେପରି ଆଦେଶ କରିଛନ୍ତି,' ବୋଲି କହିଲେ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଶଙ୍କରଂ କାଵ୍ଯଶ୍ଚକାର ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ଧୂମପାନରତଃ ଶାନ୍ତୋ ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥଂ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ଶିବଙ୍କୁ କହି, କାବ୍ୟ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ ଧୂଆଁ ପିଇବାରେ ଲାଗିଲେ, ଶାନ୍ତ ଓ ମନ୍ତ୍ର ପାଇବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ପରିଜ୍ଞାଯ କାଵ୍ଯଂ ଵ୍ରତରତଂ ତଦା । ଦୈତ୍ଯାନ୍ଦମ୍ଭରତାଂଶ୍ଚୈଵ ବଭୂଵୁର୍ମନ୍ତ୍ରତତ୍ପରାଃ
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ବୁଝିଲେ ଯେ କାବ୍ୟ ବ୍ରତରେ ଲାଗିଛନ୍ତି ଏବଂ ଦାନବମାନେ ଚତୁରିରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି । ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ରରେ ମନ ଲଗାଇଲେ ।
ଵିଚାର୍ଯ ମନସା ସର୍ଵେ ସଂଗ୍ରାମାଯୋଦ୍ଯତା ନୃପ । ଯଯୁର୍ଧୃତାଯୁଧାସ୍ତତ୍ର ଯତ୍ର ତେ ଦାନଵୋତ୍ତମାଃ
ସମସ୍ତେ ମନେ ଭାବି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ରାଜା । ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଗଲେ ।
ତାନାଗତାନ୍ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଥ ସାଯୁଧାନ୍ଦଂଶିତାଂସ୍ତଥା । ଆସଂସ୍ତେ ଭଯସଂଵିଗ୍ନା ଦୈତ୍ଯା ଦେଵାନ୍ସମନ୍ତତଃ
ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେବତାମାନେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦାନବମାନେ ଚାରିପଟେ ଦେବତାମାନେ ଦେଖି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।
ଉତ୍ପେତୁଃ ସହସା ତେ ଵୈ ସନ୍ନଦ୍ଧାନ୍ଭଯକର୍ଶିତାଃ । ଅବ୍ରୁଵନ୍ଵଚନଂ ତଥ୍ଯଂ ତେ ଦେଵାନ୍ଵଲଦର୍ପିତାନ୍
ଏଭଳି ଭୟରେ ତଡ଼ି, ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଉଠିଗଲେ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ଠାରେ ଏହି ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ ।
ନ୍ଯସ୍ତଶସ୍ତ୍ରେ ଭଯଵତି ଆଚାର୍ଯେ ଵ୍ରତମାସ୍ଥିତେ । ଦତ୍ତ୍ଵାଭଯଂ ପୁରା ଦେଵାଃ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ନୋ ଜିଘାଂସଯା
ଆମେ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଛୁ, ଆମର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରତରେ ଲାଗିଛନ୍ତି, ଆପଣମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଆମକୁ ନିରାପଦ ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ଆସି ଆମକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ।
ସତ୍ଯଂ ଵଃ କ୍ଵ ଗତଂ ଦେଵା ଧର୍ମଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତିନୋଦିତଃ । ନ୍ଯସ୍ତଶସ୍ତ୍ରା ନ ହନ୍ତଵ୍ଯା ଭୀତାଶ୍ଚ ଶରଣଂ ଗତାଃ
ଦେବତାମାନେ, ଆପଣମାନେ କହୁଥିବା ସତ୍ୟ କେଉଁଠି ଗଲା? ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହିଥିବା ଧର୍ମ କେଉଁଠି ରହିଲା? ଯେଉଁମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି ଓ ଭୟରେ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମାରାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଦେଵା ଊଚୁଃ ଭଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରେଷିତଃ କାଵ୍ଯୋ ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥଂ କୁହକେନ ଚ । ତପୋ ଜ୍ଞାତଂ ହି ଯୁଷ୍ମାକଂ ତେନ ଯୁଧ୍ଯାମ ଏଵ ହି
ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: କାବ୍ୟକୁ ଆପଣମାନେ ଠକେଇ ମନ୍ତ୍ର ଆଣିବାକୁ ପଠାଇଥିଲେ; ଆପଣମାନେର ତପସ୍ୟା ଆମେ ଜାଣୁଛୁ, ତେଣୁ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛୁ ।
ସଜ୍ଜା ଭଵନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧାଯ ସଂରବ୍ଧାଃ ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯଃ । ଶତ୍ରୁଶ୍ଛିଦ୍ରେଣ ହନ୍ତଵ୍ଯ ଏଷ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ
ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉନ୍ତୁ, ଅସ୍ତ୍ର ହାତରେ ଧରି ଉତ୍ସାହିତ ହେଉନ୍ତୁ; ଶତ୍ରୁର ଦୁର୍ବଳ ସ୍ଥାନରେ ଆଘାତ କରିବା ହିଁ ସନାତନ ଧର୍ମ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦୈତ୍ଯା ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । ପଲାଯନପରାଃ ସର୍ଵେ ନିର୍ଗତା ଭଯଵିହ୍ଵଲାଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ଦାନବମାନେ ଆପସରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଭୟରେ ଅତି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ପଳାଇଗଲେ।
ଶରଣଂ ଦାନଵା ଜଗ୍ମୁର୍ଭୀତାସ୍ତେ କାଵ୍ଯମାତରମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାନତିସନ୍ତପ୍ତାନଭଯଂ ଚ ଦଦାଵଥ
ଭୟଭୀତ ଦାନବମାନେ କାବ୍ୟଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ପାଖକୁ ଶରଣ ନେଲେ। ସେମାନେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କୁ ନିରାପଦ କଲେ।
କାଵ୍ଯମାତୋଵାଚ ନ ଭେତଵ୍ଯଂ ନ ଭେତଵ୍ଯଂ ଭଯଂ ତ୍ଯଜତ ଦାନଵାଃ । ମତ୍ସନ୍ନିଧୌ ଵର୍ତମାନାନ୍ନ ଭୀର୍ଭଵିତୁମର୍ହତି
କାବ୍ୟଙ୍କ ମାଆ କହିଲେ — 'ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଭୟ ଛାଡ଼, ଦାନବମାନେ। ତୁମେ ମୋର ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ, କେବେ ଭୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦୈତ୍ଯାଃ ସ୍ଥିତାସ୍ତତ୍ର ଗତଵ୍ଯଥାଃ । ନିରାଯୁଧା ହ୍ଯସଂଭ୍ରାନ୍ତାସ୍ତତ୍ରାଶ୍ରମଵରେଽସୁରାଃ
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦାନବମାନେ ସେଠାରେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ରହିଗଲେ। ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଓ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲେ।
ଦେଵାସ୍ତାନ୍ଵିଦ୍ରୁତାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦାନଵାସ୍ତେ ପଦାନୁଗାଃ । ଅଭିଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରସହ୍ଯୈତାନଵିଚାର୍ଯ ବଲାବଲମ୍
ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କ ପଛୁଆ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି, ନିଜେ ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଭାବି, ସେମାନଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ତତ୍ରାଗତାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ହନ୍ତୁଂ ଦୈତ୍ଯାନ୍ସମୁଦ୍ଯତାଃ । ଵାରିତାଃ କାଵ୍ଯମାତ୍ରାପି ଜଘ୍ନୁସ୍ତାନାଶ୍ରମସ୍ଥିତାନ୍
ସେଠାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆସି, ଦାନବମାନେକୁ ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। କାବ୍ୟଙ୍କ ମାଆ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ଦାନବମାନେକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ହନ୍ଯମାନାନ୍ସୁରୈର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଵ୍ଯମାତାତିଵେପିତା । ଉଵାଚ ସର୍ଵାନ୍ସନିଦ୍ରାଂସ୍ତପସା ଵୈ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେକୁ ମାରୁଥିବା ଦେଖି, କାବ୍ୟଙ୍କ ମାଆ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୁଁ ମୋର ତପସ୍ୟାରେ ତୁମମାନେକୁ ନିଦ୍ରାରେ ପକାଇଦେବି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରେରିତା ନିଦ୍ରା ତାନାଗତ୍ଯ ପପାତ ଚ । ସେନ୍ଦ୍ରା ନିଦ୍ରାଵଶଂ ଯାତା ଦେଵା ମୂକଵଦାସ୍ଥିତାଃ
ଏଭଳି କହି, ସେ ନିଦ୍ରାକୁ ପଠାଇଲେ। ନିଦ୍ରା ଆସି, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଦ୍ରାରେ ଆବୃତ ହେଲେ ଏବଂ ମୂକ ଭଳି ଦଢ଼ି ରହିଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଂ ନିଦ୍ରାଜିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନଂ ଵିଷ୍ଣୁରଭାଷତ । ମାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵିଶ ଭଦ୍ରଂ ତେ ନଯେ ତ୍ଵାଂ ଚ ସୁରୋତ୍ତମ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାରେ ଜିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ — 'ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରବେଶ କର, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ମୁଁ ତୁମକୁ ନେଇଯିବି, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରନ୍ଦରଃ । ନିର୍ଭଯୋ ଗତନିଦ୍ରଶ୍ଚ ବଭୂଵ ହରିରକ୍ଷିତଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ପୁରନ୍ଦର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ହରିଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ, ସେ ନିଦ୍ରା ଓ ଭୟ ଛାଡ଼ି ନିର୍ଭୟ ହେଲେ।
ରକ୍ଷିତଂ ହରିଣା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶକ୍ରଂ ତତ୍ର ଗତଵ୍ଯଥମ୍ । କାଵ୍ଯମାତା ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରକ୍ଷିତ ଓ ସେଠାରେ ଆସିଥିବା ଦେଖି, କାବ୍ୟଙ୍କ ମାଆ ଖୁବ୍ ରାଗିଗଲେ ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ମଘଵଂସ୍ତ୍ଵାଂ ଭକ୍ଷଯାମି ସଵିଷ୍ଣୁଂ ଵୈ ତପୋବଲାତ୍ । ପଶ୍ଯତାଂ ସର୍ଵଦେଵାନାମୀଦୃଶଂ ମେ ତପୋବଲମ୍
'ମଘବନ, ମୁଁ ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏକାସାଥିରେ ଖାଇଦେବି। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେଖନ୍ତୁ, ମୋର ଏହି ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି କେମିତି।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୌ ତୁ ତଯା ଦେଵୌ ଵିଷ୍ଣ୍ଵିନ୍ଦ୍ରୌ ଯୋଗଵିଦ୍ଯଯା । ଅଭିଭୂତୌ ମହାତ୍ମାନୌ ସ୍ତବ୍ଧୌ ତୌ ସମ୍ବଭୂଵତୁଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ସେ ଭଳି କଥା କହିବା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଅଧୀନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ମହାପୁରୁଷ ଅଚଳ ହୋଇଗଲେ।
ଵିସ୍ମିତାସ୍ତୁ ତଦା ଦେଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଵତିବାଧିତୌ । ଚକ୍ରୁଃ କିଲକିଲାଶବ୍ଦଂ ତତସ୍ତେ ଦୀନମାନସାଃ
ସେମାନେ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେମାନେ ଚୁପ୍ଚାପ ଗୁଞ୍ଜନ କରିଲେ ଏବଂ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
କ୍ରୋଶମାନାନ୍ସୁରାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରାହ ଶଚୀପତିଃ । ଵିଶେଷେଣାଭିଭୂତୋଽସ୍ମି ତ୍ଵତ୍ତୋଽହଂ ମଧୁସୂଦନ
ଦେବତାମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୁଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ତୁମ ପାଖରୁ ଅଧୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ମଧୁସୂଦନ।'
ଜହ୍ଯେନାଂ ତରସା ଵିଷ୍ଣୋ ଯାଵନ୍ନୌ ନ ଦହେତ୍ପ୍ରଭୋ । ତପସା ଦର୍ପିତାଂ ଦୁଷ୍ଟାଂ ମା ଵିଚାରଯ ମାଧଵ
'ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ କର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଆମକୁ ପୋଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ। ସେ ତପସ୍ୟାରେ ମତ୍ତ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ — ମଧବ, ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶକ୍ରେଣ ପ୍ରଥିତେନ ଚ । ଚକ୍ରଂ ସସ୍ମାର ତରସା ଘୃଣାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଥ ମାଧଵଃ
ଏଭଳି ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଶକ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ରୁତ ଚକ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଦୟା ଛାଡ଼ି ମଧବ ତାହା କଲେ।
ସ୍ମୃତମାତ୍ରଂ ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଚକ୍ରଂ ଵିଷ୍ଣୁଵଶାନୁଗମ୍ । ଦଧାର ଚ କରେ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵଧାର୍ଥଂ ଶକ୍ରନୋଦିତଃ
ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଚକ୍ର ଆସିଗଲା। ଶକ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, କ୍ରୋଧିତ ବିଷ୍ଣୁ ହାତରେ ଚକ୍ର ଧରି, ମାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।