ରଥାଙ୍ଗଵଦସର୍ଵାର୍ଥଂ ଭ୍ରମଣଂ ସର୍ଵଦା ସ୍ମୃତମ୍ । ଵିଷ୍ଣୋରପ୍ଯଵତାରାଣାଂ ସଂଖ୍ଯାଂ ଜାନାତି କଃ ପୁମାନ୍
ରଥର ଚକ୍ର ଘୁରିବା ପରି, ସମସ୍ତ କାମ ସଦା ଘୁରୁଛି ବୋଲି ମନେ ରଖାଯାଏ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର କେତେ ଅଛି, କିଏ ଜାଣିପାରିବ?
ଵିତତେଽସ୍ମିଂସ୍ତୁ ସଂସାରେ ଉତ୍ତମାଧମଯୋନିଷୁ । ନାରାଯଣୋ ହରିଃ ସାକ୍ଷାନ୍ମାତ୍ସ୍ଯଂ ଵପୁରୁପାଶ୍ରିତଃ
ଏହି ବିଶାଳ ସଂସାରରେ ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧମ ଜନ୍ମମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନାରାୟଣ, ହରି ସ୍ୱୟଂ ମାଛ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
କାମଠଂ ସୌକରଂ ଚୈଵ ନାରସିଂହଞ୍ଚ ଵାମନମ୍ । ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଜଗନ୍ନାଥୋ ଵାସୁଦେଵୋ ଜନାର୍ଦନଃ
ସେ କେବେ କମ୍ଭୀ, କେବେ ବରାହ, କେବେ ନରସିଂହ, କେବେ ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଜଗନ୍ନାଥ, ବାସୁଦେବ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ।
ଅଵତାରାନସଂଖ୍ଯାତାନ୍କରୋତି ଵିଧିଯନ୍ତ୍ରିତଃ । ଵୈଵସ୍ଵତେ ମହାରାଜ ସପ୍ତମେ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ
ସେ ଅନେକ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି, ଭାଗ୍ୟରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ; ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରର ସପ୍ତମରେ, ମହାରାଜ, ଭଗବାନ୍ ହରି।
ମନ୍ଵନ୍ତରେଽଵତାରାନ୍ଵୈ ଚକ୍ରେ ତାଞ୍ଛ୍ରୁଣୁ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଭୃଗୁଶାପାନ୍ମହାରାଜ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦେଵଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ
ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ନିଜେ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ; ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଶୁଣ, ମହୀପତି, ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭୁ।
ଅଵତାରାନନେକାଂସ୍ତୁ କୃତଵାନଖିଲେଶ୍ଵରଃ । ରାଜୋଵାଚ ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମହାଭାଗ ହୃଦଯେ ମମ ଜାଯତେ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଠାକୁର ଅନେକ ଅବତାର ନେଇଛନ୍ତି; ରାଜା କହିଲେ: ମହାଭାଗ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି।
ଭୃଗୁଣା ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ କଥଂ ଶପ୍ତଃ ପିତାମହ । ହରିଣା ଚ ମୁନେସ୍ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରିଯଂ କିଂ କୃତଂ ମୁନେ
ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଶାପିତ ହେଲେ, ପିତାମହ? ଏବଂ ହରି ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ କଣ ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିଥିଲେ, ମୁନି?
ଯଦ୍ରୋଷାଦ୍ ଭୃଗୁଣା ଶପ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦେଵନମସ୍କୃତଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭୃଗୋଃ ଶାପସ୍ଯ କାରଣମ୍
ଭୃଗୁଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଣମ୍ୟ, କିପରି ଶାପିତ ହେଲେ? ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଶୁଣ, ରାଜନ୍, ମୁଁ ତୁମକୁ ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପର କାରଣ କହିଦେଉଛି।
ପୁରା କଶ୍ଯପଦାଯାଦୋ ହିରଣ୍ଯକଶିପୁର୍ନୃପଃ । ଯଦା ତଦା ସୁରୈଃ ସାର୍ଧଂ କୃତଂ ସଂଖ୍ଯଂ ପରସ୍ପରମ୍
ହେ ରାଜା, ପୁରୁଣା କଥାରେ କହାଯାଏ, କଶ୍ୟପଙ୍କର ବଂଶଜ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଯେତେବେଳେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା।
କୃତେ ସଂଖ୍ଯେ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯାକୁଲଂ ସମଜାଯତ । ହତେ ତସ୍ମିନ୍ନୃପେ ରାଜା ପ୍ରହ୍ଲାଦଃ ସମଜାଯତ
ସେ ଯୁଦ୍ଧ ହେବା ସହିତ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ରାଜା ହେଲେ।
ଦେଵାନ୍ସ ପୀଡଯାମାସ ପ୍ରହ୍ଲାଦଃ ଶତ୍ରୁକର୍ଷଣଃ । ସଂଗ୍ରାମୋ ହ୍ଯଭଵଦ୍ ଘୋରଃ ଶକ୍ରପ୍ରହ୍ଲାଦଯୋସ୍ତଦା
ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦମନ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦେବତାମାନେକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ଶକ୍ର ଓ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ପୂର୍ଣଂ ଵର୍ଷଶତଂ ରାଜଁଲ୍ଲୋକଵିସ୍ମଯକାରକମ୍ । ଦେଵୈର୍ଯୁଦ୍ଧଂ କୃତଂ ଚୋଗ୍ରଂ ପ୍ରହ୍ରାଦସ୍ତୁ ପରାଜିତଃ
ହେ ରାଜା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକଶ ଅଠିଏ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପକାଇଦେଲା। ଶେଷରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପରାଜିତ ହେଲେ।
ନିର୍ଵେଦଂ ପରମଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଧର୍ମଂ ସନାତନମ୍ । ଵିରୋଚନସୁତଂ ରାଜ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ବଲିଂ ନୃପ
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଅତି ଅନାସକ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମକୁ ବୁଝି ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁଅ ବଳିଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଦେଲେ।
ଜଗାମ ସ ତପସ୍ତପ୍ତୁଂ ପର୍ଵତେ ଗନ୍ଧମାଦନେ । ପ୍ରାପ୍ଯ ରାଜ୍ଯଂ ବଲିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସୁରୈର୍ଵୈରଂ ଚକାର ହ
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତକୁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବଳି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଶତ୍ରୁତା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଯତଃ ପରସ୍ପରଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଜାତଂ ପରମଦାରୁଣମ୍ । ତତଃ ସୁରୈର୍ଜିତା ଦୈତ୍ଯା ଇନ୍ଦ୍ରେଣାମିତତେଜସା
ଏହି କାରଣରୁ ଦୁଇପକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ପରେ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ଦେତ୍ୟମାନେକୁ ପରାଜିତ କଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁନା ଚ ସହାଯେନ ରାଜ୍ଯଭ୍ରଷ୍ଟାଃ କୃତା ନୃପ । ତତଃ ପରାଜିତା ଦୈତ୍ଯାଃ କାଵ୍ଯସ୍ଯ ଶରଣଂ ଗତାଃ
ହେ ରାଜା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଦେବତାମାନେ ଦେତ୍ୟମାନେକୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ କଲେ। ଏଭଳି ହେବା ପରେ ପରାଜିତ ଦେତ୍ୟମାନେ କାବ୍ୟଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
କିଂ ତ୍ଵଂ ନ କୁରୁଷେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସାହାଯ୍ଯଂ ନଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ସ୍ଥାତୁଂ ନ ଶକ୍ନୁମୋ ହ୍ଯତ୍ର ପ୍ରଵିଶାମୋ ରସାତଲମ୍
"ହେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଆମକୁ ସାହାଯ୍ୟ କାହିଁକି ଦେଉନାହାନ୍ତି? ଆମେ ଏଠାରେ ରହିପାରୁନାହୁଁ; ଚାଲନ୍ତୁ ଆମେ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା।"
ଯଦି ତ୍ଵଂ ନ ସହାଯୋଽସି ତ୍ରାତୁଂ ମନ୍ତ୍ରଵିଦୁତ୍ତମ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଦୈତ୍ଯାନ୍କାଵ୍ଯଃ କାରୁଣିକୋ ମୁନିଃ
"ଯଦି ଆପଣ, ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆମକୁ ସାହାଯ୍ୟ ଓ ରକ୍ଷା କରିବେନାହିଁ, ତେବେ..." ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି କହିବା ପରେ କାବ୍ୟ, ଦୟାଳୁ ମୁନି, ଦେତ୍ୟମାନେକୁ କହିଲେ—
ମା ଭୈଷ୍ଟ ଧାରଯିଷ୍ଯାମି ତେଜସା ସ୍ଵେନ ଭୋଽସୁରାଃ । ମନ୍ତ୍ରୈସ୍ତଥୌଷଧୀଭିଶ୍ଚ ସାହାଯ୍ଯଂ ଵଃ ସଦୈଵ ହି
"ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ଅସୁରମାନେ; ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଆପଣମାନେକୁ ସାହାଯ୍ୟ ଓ ରକ୍ଷା କରିବି।"
କରିଷ୍ଯାମି କୃତୋତ୍ସାହା ଭଵନ୍ତୁ ଵିଗତଜ୍ଵରାଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତତସ୍ତେ ନିର୍ଭଯା ଜାତା ଦୈତ୍ଯାଃ କାଵ୍ଯସ୍ଯ ସଂଶ୍ରଯାତ୍
"ମୁଁ ପ୍ରୟାସରେ କମି ରଖିବିନାହିଁ, ଆପଣମାନେ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ନ୍ତୁ।" ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି କାବ୍ୟଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ଦେତ୍ୟମାନେ ଭୟହୀନ ହେଲେ।
ଦେଵୈଃ ଶ୍ରୁତସ୍ତୁ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଃ ସର୍ଵୈଶ୍ଚାରମୁଖାତ୍କିଲ । ତତ୍ର ସଂମନ୍ତ୍ର୍ଯ ତେ ଦେଵାଃ ଶକ୍ରେଣ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ଦେବତାମାନେ ଚରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଜାଣିଲେ। ତାପରେ ସେମାନେ ଶକ୍ରଙ୍କ ସହିତ ମିଳି ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ମନ୍ତ୍ରଂ ଚକ୍ରୁଃ ସୁସଂଵିଗ୍ନାଃ କାଵ୍ଯମନ୍ତ୍ରପ୍ରଭାଵତଃ । ଯୋଦ୍ଧୁଂ ଗଚ୍ଛାମହେ ତୂର୍ଣଂ ଯାଵନ୍ନ ଚ୍ଯାଵଯନ୍ତି ଵୈ
କାବ୍ୟଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ଏବଂ ଏହି ଯୋଜନା କଲେ: "ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଉ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଆଉ ଶକ୍ତି ଆର୍ଜନ କରନାହାନ୍ତି।"
ପ୍ରସହ୍ଯ ହତ୍ଵା ଶିଷ୍ଟାଂସ୍ତୁ ପାତାଲଂ ପ୍ରାପଯାମହେ । ଦୈତ୍ଯାଞ୍ଜଗ୍ମୁସ୍ତତୋ ଦେଵାଃ ସଂରୁଷ୍ଟାଃ ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯଃ
"ଯେଉଁମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଜୋରକରି ମାରିଦେଇ ପାତାଳକୁ ପଠାଇଦେବା।" ଏଭଳି ଭାବି ଦେବତାମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ହସ୍ତିଆସ୍ତ୍ର ନେଇ ଦେତ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଗଲେ।
ଜଗ୍ମୁସ୍ତାନ୍ଵିଷ୍ଣୁସହିତା ଦାନଵାନ୍ ହରିଣୋଦିତାଃ । ଵଧ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ତେ ଦୈତ୍ଯାଃ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତା ଭଯପୀଡିତାଃ
ହରିଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ଦାନବମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଦେତ୍ୟମାନେ ମରୁଥିବା ସମୟରେ ଭୟରେ ଅତି ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଲେ।
କାଵ୍ଯସ୍ଯ ଶରଣଂ ଜଗ୍ମୂ ରକ୍ଷ ରକ୍ଷେତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍ । ତାଞ୍ଛୁକ୍ରଃ ପୀଡିତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵୈର୍ଦୈତ୍ଯାନ୍ମହାବଲାନ୍
ସେମାନେ କାବ୍ୟଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ, "ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ମହାବଳୀ ଦେତ୍ୟମାନେକୁ ଦେଖି ଶୁକ୍ର ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ।
ମା ଭୈଷ୍ଟେତି ଵଚଃ ପ୍ରାହ ମନ୍ତ୍ରୌଷଧିବଲାଦ୍ଵିଭୁଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଵ୍ଯଂ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତାନ୍ପ୍ରଯଯୁଃ କିଲ
ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ ଶକ୍ତିରେ ଶୁକ୍ର କହିଲେ, "ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଦେବତାମାନେ କାବ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେତ୍ୟମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ଶୁକ୍ରମାତୁର୍ଵଧଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଥା ଗତେଷୁ ଦେଵେଷୁ କାଵ୍ଯସ୍ତାନ୍ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ । ବ୍ରହ୍ମଣା ପୂର୍ଵମୁକ୍ତଂ ଯଚ୍ଛ୍ରୁଣୁଧ୍ଵଂ ଦାନଵୋତ୍ତମାଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦେବମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, କାବ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ: ଦାନବମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେଥିରେ ମନ ଦିଅ।
ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦୈତ୍ଯଵଧେ ଯୁକ୍ତୋ ହନିଷ୍ଯତି ଜନାର୍ଦନଃ । ଵାରାହରୂପଂ ସଂସ୍ଥାଯ ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷୋ ଯଥା ହତଃ
ବିଷ୍ଣୁ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ, ହେ ଜନାର୍ଦନ; ବାରାହ ରୂପ ଧରି, ସେ ଯେପରିକି ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷକୁ ମାରିଥିଲେ।
ଯଥା ନୃସିଂହରୂପେଣ ହିରଣ୍ଯକଶିପୁର୍ହତଃ । ତଥା ସର୍ଵାନ୍କୃତୋତ୍ସାହୋ ହନିଷ୍ଯତି ନ ଚାନ୍ଯଥା
ଯେପରି ନୃସିଂହ ରୂପ ଧରି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ, ସେପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେଷ୍ଟାରେ ନଷ୍ଟ କରିବେ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ।
ନ ମେ ମନ୍ତ୍ରବଲଂ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରତିଭାତି ଯଥା ହରିମ୍ । ଜେତୁଂ ଯୂଯଂ ସମର୍ଥାଃ ସ୍ଥ ମଯା ତ୍ରାତାଃ ସୁରାନଥ
ମୋର ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ହରିଙ୍କୁ ଜିତିବା ପାଇଁ ପ୍ରଯାପ୍ତ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ହେ ସୁରନାଥ, ମୁଁ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଜିତିପାରିବ।