(ହୀନଵର୍ଣସ୍ଯ ସଂସର୍ଗଂ ତୀର୍ଥେ ଗତ୍ଵା ସଦା ତ୍ଯଜେତ୍ ।) ॥ ଭୂତାନୁକମ୍ପନଂ ଚୈଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ କର୍ମଣା ଧିଯା । ଯଦି ପୃଚ୍ଛସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତୀର୍ଥଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସଂଗ ଦେଖିଲେ ସବୁବେଳେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଦୟା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ଯଦି ଆପଣ ପଚାରିଛନ୍ତି, ରାଜା, ମୁଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବୁଝାଇବି।
ପ୍ରଥମଂ ନୈମିଷଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଚକ୍ରତୀର୍ଥଂ ଚ ପୁଷ୍କରମ୍ । ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ ତୀର୍ଥାନାଂ ସଂଖ୍ଯା ନାସ୍ତି ମହୀତଲେ
ପ୍ରଥମେ ପବିତ୍ର ନୈମିଷ, ତାପରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଓ ପୁଷ୍କର; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଗଣନା ନାହିଁ।
ପାଵନାନି ଚ ସ୍ଥାନାନି ବହୂନି ନୃପସତ୍ତମ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜା ନୈମିଷଂ ଗନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ
ପବିତ୍ର କରିବା ସ୍ଥାନ ବହୁତ ଅଛି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ନୈମିଷକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ନୋଦଯାମାସ ଦୈତ୍ଯାନ୍ଵୈ ହର୍ଷନିର୍ଭରମାନସଃ । ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଉଵାଚ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ମହାଭାଗା ଗମିଷ୍ଯାମୋଽଦ୍ଯ ନୈମିଷମ୍
ସେ ହୃଦୟରେ ଅନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦୈତ୍ୟମାନେକୁ ଉଠାଇଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ: 'ଉଠନ୍ତୁ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ, ଆଜି ଆମେ ନୈମିଷକୁ ଯିବା।'
ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମଃ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷଂ ପୀତଵାସସମଚ୍ଯୁତମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତେନ ସର୍ଵେ ତେ ଦାନଵାସ୍ତଦା
'ଆମେ ପଦ୍ମନୟନ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଦେଖିବା।' ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେଇ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ—
ତେନୈଵ ସହ ପାତାଲାନ୍ନିର୍ଯଯୁଃ ପରଯା ମୁଦା । ତେ ସମେତ୍ଯ ଚ ଦୈତେଯା ଦାନଵାଶ୍ଚ ମହାବଲାଃ
ସେଠି ସହିତ ପାତାଳରୁ ଅତ୍ୟନ୍ଦ ଆନନ୍ଦରେ ବାହାରିଲେ; ଦୈତ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ଏକଠା ହେଲେ।
ନୈମିଷାରଣ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ସ୍ନାନଂ ଚକ୍ରୁର୍ମୁଦାନ୍ଵିତାଃ । ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ତତ୍ର ତୀର୍ଥେଷୁ ଚରନ୍ଦୈତ୍ଯୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ
ନୈମିଷ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ନାନ କଲେ; ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ ସେଠି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ସରସ୍ଵତୀଂ ମହାପୁଣ୍ଯାଂ ଦଦର୍ଶ ଵିମଲୋଦକାମ୍ । ତୀର୍ଥେ ତତ୍ର ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସେଠି ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବଡ଼ ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ ଜଳର ସରସ୍ୱତୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ମନଃ ପ୍ରସନ୍ନଂ ସଞ୍ଜାତଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ସାରସ୍ଵତେ ଜଲେ । ଵିଧିଵତ୍ତତ୍ର ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଃ ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ ଶୁଭେ
ସାରସ୍ୱତୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ପରେ, ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା । ସେଠାରେ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କଲେ ।
ଚକାରାତିପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ତୀର୍ଥେ ପରମପାଵନେ
ସେ ଶୁଦ୍ଧ ତୀର୍ଥରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୃଦୟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କଲେ ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦନାରାଯଣଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧେ ଵିଷ୍ଣୋରାଗମନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କୁର୍ଵଂସ୍ତୀର୍ଥଵିଧିଂ ତତ୍ର ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ ସୁତଃ । ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ସୁମହଚ୍ଛାଯମପଶ୍ଯତ୍ପୁରତସ୍ତଦା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେଠାରେ ତୀର୍ଥର ନିୟମ ମାନି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପୁଅ ଏକ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ଛାୟା ବହୁତ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥିଲା ।
ଦଦର୍ଶ ବାଣାନପରାନ୍ନାନାଜାତୀଯକାଂସ୍ତଦା । ଗୃଧ୍ରପକ୍ଷଯୁତାଂସ୍ତୀଵ୍ରାଚ୍ଛିଲାଧୌତାନ୍ମହୋଜ୍ଵଲାନ୍
ସେଠାରେ ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦେଖିଲେ, କିଛି ଗୃଧ୍ରପାଖ ଲାଗିଥିଲା, କିଛି ପାଥରରେ ଧୋଇ ଚମକୁଥିଲା ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ମନସା କସ୍ଯେମେ ଵିଶିଖାସ୍ତ୍ଵିହ । ଋଷୀଣାମାଶ୍ରମେ ପୁଣ୍ଯେ ତୀର୍ଥେ ପରମପାଵନେ
ସେ ମନେ ଭାବିଲେ, 'ଏହି ପବିତ୍ର ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଓ ତୀର୍ଥରେ ଏହି ତୀରଗୁଡ଼ିକ କାହାର?'
ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯତାନେନ କୃଷ୍ଣାଜିନଧରୌ ମୁନୀ । ସମୁନ୍ନତଜଟାଭାରୌ ଦୃଷ୍ଟୌ ଧର୍ମସୁତୌ ତଦା
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଦୁଇ ଧର୍ମପୁତ୍ର ମୁନି, ଯେଉଁମାନେ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଉଚ୍ଚ ଜଟା ଧରିଥିଲେ ।
ତଯୋରଗ୍ରେ ଧୃତେ ଶୁଭ୍ରେ ଧନୁଷୀ ଲକ୍ଷଣାନ୍ଵିତେ । ଶାର୍ଙ୍ଗମାଜଗଵଞ୍ଚୈଵ ତଥାକ୍ଷଯ୍ଯୌ ମହେଷୁଧୀ
ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦୁଇଟି ଶୁଭ୍ର ଓ ଚିହ୍ନିତ ଧନୁଷ ଥିଲା—ଶାର୍ଙ୍ଗ ଓ ଆଜଗବ, ଏବଂ ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷୟ ତୁଣୀ ଥିଲା ।
ଧ୍ଯାନସ୍ଥୌ ତୌ ମହାଭାଗୌ ନରନାରାଯଣାଵୃଷୀ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧର୍ମସୁତୌ ତତ୍ର ଦୈତ୍ଯାନାମଧିପସ୍ତଦା
ସେ ଦୁଇ ମହାନ ମୁନି, ନର ଓ ନାରାୟଣ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ; ଧର୍ମପୁତ୍ରମାନେ ଏଠାରେ ଦେଖି, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ...
କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣସ୍ତୌ ତୁ ପ୍ରୋଵାଚାସୁରପାଲକଃ । କିଂ ଭଵଦ୍ଭ୍ଯାଂ ସମାରବ୍ଧୋ ଦମ୍ଭୋ ଧର୍ମଵିନାଶନଃ
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକୁ ହୋଇ, ଅସୁରମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଦୁଇଜଣ କଣ ଏଠାରେ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ କରି ଏମିତି ଢୋଙ୍ଗ କରୁଛ?'
ନ ଶ୍ରୁତଂ ନୈଵ ଦୃଷ୍ଟଂ ହି ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍କଦାପି ହି । ତପସଶ୍ଚରଣଂ ତୀଵ୍ରଂ ତଥା ଚାପସ୍ଯ ଧାରଣମ୍
'ଏହି ସଂସାରରେ କେବେ ଶୁଣିନାହିଁ, ଦେଖିନାହିଁ ଯେ କେହି ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରିବା ସହିତ ଧନୁଷ ଧରିଥାଏ ।'
ଵିରୋଧୋଽଯଂ ଯୁଗେ ଚାଦ୍ଯେ କଥଂ ଯୁକ୍ତଂ କଲିପ୍ରିଯମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ତପୋ ଯୁକ୍ତଂ ତତ୍ର କିଂ ଚାପଧାରଣମ୍
'ଏହି ପ୍ରଥମ ଯୁଗରେ ଏପରି ବିରୋଧ କିପରି ଯୋଗ୍ୟ? ଏହା କଳିଯୁଗ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା ଯଥାଯଥିକ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଧନୁଷ ଧରିବା କାହିଁକି?'
କ୍ଵ ଜଟାଧାରଣଂ ଦେହେ କ୍ଵେଷୁଧୀ ଚ ଵିଡମ୍ବନୌ । ଧର୍ମସ୍ଯାଚରଣଂ ଯୁକ୍ତଂ ଯୁଵଯୋର୍ଦିଵ୍ଯଭାଵଯୋଃ
'ଏହି ଦେହରେ ଜଟା ଧରିବା ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିବା କିପରି ସମ୍ଭବ? ଦେବତାସ୍ୱରୂପ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଆଚରଣ ଯଥାଯଥିକ ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନରଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଭାରତ । କା ତେ ଚିନ୍ତାତ୍ର ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ଵୃଥା ତପସି ଚାଵଯୋଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ନର କହିଲେ, 'ହେ ଦୈତ୍ୟେଶ୍ୱର, ଆମର ତପସ୍ୟା ନେଇ ତୁମେ କାହିଁକି ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଚିନ୍ତା କରୁଛ?'
ସାମର୍ଥ୍ଯେ ସତି ଯତ୍କୁର୍ଯାତ୍ତତ୍ସଂପଦ୍ଯେତ ତସ୍ଯ ହି । ଆଵାଂ କାର୍ଯଦ୍ଵଯେ ମନ୍ଦ ସମର୍ଥୌ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତୌ
'ଯେଉଁ କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ଯେଉଁଠି ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅଛି, ସେଠି ତାହା ସଫଳ ହୁଏ । ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଦୁଇ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାମର୍ଥ୍ୟଶାଳୀ ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।'
ଯୁଦ୍ଧେ ତପସି ସାମର୍ଥ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ପୁନଃ କିଂ କରିଷ୍ଯସି । ଗଚ୍ଛ ମାର୍ଗେ ଯଥାକାମଂ କସ୍ମାଦତ୍ର ଵିକତ୍ଥସେ
'ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା, ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ସେଠି ସଫଳତା ମିଳେ । ତୁମେ ଆଉ କଣ କରିବ? ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦୂରେଯାଅ—ଏଠାରେ କାହିଁକି ଅହଂକାର କରୁଛ?'
ବ୍ରହ୍ମତେଜୋ ଦୁରାରାଧ୍ଯଂ ନ ତ୍ଵଂ ଵେଦ ଵିମୋହିତଃ । ଵିପ୍ରଚର୍ଚା ନ କର୍ତଵ୍ଯା ପ୍ରାଣିଭିଃ ସୁଖମୀପ୍ସୁଭିଃ
'ବ୍ରହ୍ମତେଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ତୁମେ ମୂଢ଼ ହୋଇ ଏହା ଜାଣନାହାଁ । ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ବିବାଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।'
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଉଵାଚ ତାପସୌ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀ ସ୍ଥୋ ମୃଷା ଵାଂ ଗର୍ଵମୋହିତୌ । ମଯି ତିଷ୍ଠତି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରେ ଧର୍ମସେତୁପ୍ରଵର୍ତକେ
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ତାପସୀ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ତୁମର ଗର୍ବ ଅନର୍ଥକ । ମୁଁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ଓ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିବାବେଳେ ।'
ନ ଯୁକ୍ତମେତତ୍ତୀର୍ଥେଽସ୍ମିନ୍ନଧର୍ମାଚରଣଂ ପୁନଃ । କା ଶକ୍ତିସ୍ତଵ ଯୁଦ୍ଧେଽସ୍ତି ଦର୍ଶଯାଦ୍ଯ ତପୋଧନ
'ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଅଧର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମର କେତେ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଆଜି ଦେଖାଅ, ହେ ତପୋଧନ ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଦାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ନରସ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ । ଯୁଦ୍ଧସ୍ଵାଦ୍ଯ ମଯା ସାର୍ଧଂ ଯଦି ତେ ମତିରୀଦୃଶୀ
ଵ୍ୟାସ କହିଲେ — ସେଇ ଲୋକଟିଏ ସେଥିରେ କହିଲା, "ଯଦି ତୁମର ଏହି ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ତେବେ ଏବେ ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର।"
ଅଦ୍ଯ ତେ ସ୍ଫୋଟଯିଷ୍ଯାମି ମୂର୍ଧାନମସୁରାଧମ । ( ଯୁଦ୍ଧେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ନ ତେ ପଶ୍ଚାଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି କଦାଚନ ।)
"ଆଜି ମୁଁ ତୋର ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଦେବି, ହେ ଅସୁରମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ! ଏହା ପରେ ତୁ ଆଉ କେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ରଖିପାରିବୁ ନାହିଁ।"
ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ବଲଵାନତ୍ର ପ୍ରତିଜ୍ଞାମାରୁରୋହ ସଃ । ଯେନ କେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ଜେଷ୍ଯାମି ତାଵୁଭାଵପି
ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଯିଏ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଠାରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ, "ମୁଁ ଯେପରି ହେଉ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ହରାଇଦେବି।"
ନରନାରାଯଣୌ ଦାନ୍ତାଵୃଷୀ ତପିସମନ୍ଵିତୌ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦୈତ୍ଯଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଶରାସନମ୍
ନର ଓ ନାରାୟଣ, ଦମୀ ଓ ତପସ୍ଵୀ — ଵ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏପରି କହି, ସେ ଦାନବ ଧନୁଷ ଧରିଲା।