ପ୍ରଥମଂ ଚେନ୍ମନଃ ଶୁଦ୍ଧଂ ଜାତଂ ପାପଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ତଦା ତୀର୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ପାଵନାନି ଭଵନ୍ତି ଵୈ
ପ୍ରଥମେ ଯଦି ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉଛି, ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଛି, ତେବେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ।
ଗଙ୍ଗାତୀରେ ହି ସର୍ଵତ୍ର ଵସନ୍ତି ନଗରାଣି ଚ । ଵ୍ରଜାଶ୍ଚୈଵାକରା ଗ୍ରାମାଃ ସର୍ଵେ ଖେଟାସ୍ତଥାପରେ
ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ନଗର, ଗ୍ରାମ, ଗୋପାଳ ଗାଁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି।
ନିଷାଦାନାଂ ନିଵାସାଶ୍ଚ କୈଵର୍ତାନାଂ ତଥାପରେ । ହୂଣବଙ୍ଗଖସାନାଂ ଚ ମ୍ଲେଚ୍ଛାନାଂ ଦୈତ୍ଯସତ୍ତମ
ସେଠାରେ ନିଷାଦ, କୈବର୍ତ୍ତ, ହୁଣ, ବଙ୍ଗ, ଖସ, ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କର ଘର ଅଛି, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପିବନ୍ତି ସର୍ଵଦା ଗାଙ୍ଗଂ ଜଲଂ ବ୍ରହ୍ମୋପମଂ ସଦା । ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିକାଲଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଜନାଃ
ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ଗଙ୍ଗାର ଜଳ ପିଉଛନ୍ତି, ଯାହା ସଦା ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ; ଲୋକେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଦିନରେ ତିନିବେଳେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଦୈତ୍ୟମହାରାଜ।
ତତ୍ରୈକୋଽପି ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ନ ଭଵତ୍ଯେଵ ମାରିଷ । କିଂ ଫଲଂ ତର୍ହି ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଵିଷଯୋପହତାତ୍ମସୁ
ତଥାପି ଏଠାରେ ଏକ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ହେଉନାହିଁ, ମାରିଷ; ତେବେ ଭୋଗବସ୍ତୁରେ ଲିନ ମନ ଥିଲେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଫଳ କଣ?
କାରଣଂ ମନ ଏଵାତ୍ର ନାନ୍ଯଦ୍ରାଜନ୍ଵିଚିନ୍ତଯ । ମନଃଶୁଦ୍ଧିଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ସତତଂ ଶୁଦ୍ଧିମିଚ୍ଛତା
ଏଠି କାରଣ ମନ ଅଟୁ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ରାଜନ୍; ଯେ ଶୁଦ୍ଧି ଚାହେ, ସେ ସବୁବେଳେ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ତୀର୍ଥଵାସୀ ମହାପାପୀ ଭଵେତ୍ତତ୍ରାତ୍ମଵଞ୍ଚନାତ୍ । ତତ୍ରୈଵାଚରିତଂ ପାପମାନନ୍ତ୍ଯାଯ ପ୍ରକଲ୍ପତେ
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିବା ବଡ଼ ପାପୀ ଆତ୍ମାକୁ ଠକାଇ ଏପରି ହେଉଛି; ଏଠି କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦେଇଥାଏ।
ଯଥେନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣଂ ପକ୍ଵଂ ମିଷ୍ଟଂ ନୈଵୋପଜାଯତେ । ଭାଵଦୁଷ୍ଟସ୍ତଥା ତୀର୍ଥେ କୋଟିସ୍ତାତୋ ନ ଶୁଧ୍ଯତି
ଯେପରି ଲୁଣା ଜଳରେ ଚେଉଁ ଫଳ ମିଠା ଓ ପକ୍କ ହେଉନାହିଁ, ସେପରି ମନ ଖରାପ ଥିଲେ କୋଟିଥର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେନାହିଁ, ପ୍ରିୟ।
ପ୍ରଥମଂ ମନସଃ ଶୁଦ୍ଧିଃ କର୍ତଵ୍ଯା ଶୁଭମିଚ୍ଛତା । ଶୁଦ୍ଧେ ମନସି ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧିର୍ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
ପ୍ରଥମେ ଯେ ଭଲ ଫଳ ଚାହେ, ସେ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉଛି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ତଥୈଵାଚାରଶୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାତ୍ତତସ୍ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରସିଧ୍ଯତି । ଅନ୍ଯଥା ତୁ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଭଵତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ଏଭଳି ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ରଖିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଫଳ ମିଳେ। ଅନ୍ୟଥା କରାଯାଇଥିବା ସବୁ କାମ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉଁ।
(ହୀନଵର୍ଣସ୍ଯ ସଂସର୍ଗଂ ତୀର୍ଥେ ଗତ୍ଵା ସଦା ତ୍ଯଜେତ୍ ।) ॥ ଭୂତାନୁକମ୍ପନଂ ଚୈଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ କର୍ମଣା ଧିଯା । ଯଦି ପୃଚ୍ଛସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତୀର୍ଥଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସଂଗ ଦେଖିଲେ ସବୁବେଳେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଦୟା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ଯଦି ଆପଣ ପଚାରିଛନ୍ତି, ରାଜା, ମୁଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବୁଝାଇବି।
ପ୍ରଥମଂ ନୈମିଷଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଚକ୍ରତୀର୍ଥଂ ଚ ପୁଷ୍କରମ୍ । ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ ତୀର୍ଥାନାଂ ସଂଖ୍ଯା ନାସ୍ତି ମହୀତଲେ
ପ୍ରଥମେ ପବିତ୍ର ନୈମିଷ, ତାପରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଓ ପୁଷ୍କର; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଗଣନା ନାହିଁ।
ପାଵନାନି ଚ ସ୍ଥାନାନି ବହୂନି ନୃପସତ୍ତମ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜା ନୈମିଷଂ ଗନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ
ପବିତ୍ର କରିବା ସ୍ଥାନ ବହୁତ ଅଛି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ନୈମିଷକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ନୋଦଯାମାସ ଦୈତ୍ଯାନ୍ଵୈ ହର୍ଷନିର୍ଭରମାନସଃ । ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଉଵାଚ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ମହାଭାଗା ଗମିଷ୍ଯାମୋଽଦ୍ଯ ନୈମିଷମ୍
ସେ ହୃଦୟରେ ଅନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦୈତ୍ୟମାନେକୁ ଉଠାଇଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ: 'ଉଠନ୍ତୁ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ, ଆଜି ଆମେ ନୈମିଷକୁ ଯିବା।'
ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମଃ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷଂ ପୀତଵାସସମଚ୍ଯୁତମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତେନ ସର୍ଵେ ତେ ଦାନଵାସ୍ତଦା
'ଆମେ ପଦ୍ମନୟନ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଦେଖିବା।' ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେଇ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ—
ତେନୈଵ ସହ ପାତାଲାନ୍ନିର୍ଯଯୁଃ ପରଯା ମୁଦା । ତେ ସମେତ୍ଯ ଚ ଦୈତେଯା ଦାନଵାଶ୍ଚ ମହାବଲାଃ
ସେଠି ସହିତ ପାତାଳରୁ ଅତ୍ୟନ୍ଦ ଆନନ୍ଦରେ ବାହାରିଲେ; ଦୈତ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ଏକଠା ହେଲେ।
ନୈମିଷାରଣ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ସ୍ନାନଂ ଚକ୍ରୁର୍ମୁଦାନ୍ଵିତାଃ । ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ତତ୍ର ତୀର୍ଥେଷୁ ଚରନ୍ଦୈତ୍ଯୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ
ନୈମିଷ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ନାନ କଲେ; ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ ସେଠି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ସରସ୍ଵତୀଂ ମହାପୁଣ୍ଯାଂ ଦଦର୍ଶ ଵିମଲୋଦକାମ୍ । ତୀର୍ଥେ ତତ୍ର ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସେଠି ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବଡ଼ ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ ଜଳର ସରସ୍ୱତୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ମନଃ ପ୍ରସନ୍ନଂ ସଞ୍ଜାତଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ସାରସ୍ଵତେ ଜଲେ । ଵିଧିଵତ୍ତତ୍ର ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଃ ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ ଶୁଭେ
ସାରସ୍ୱତୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ପରେ, ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା । ସେଠାରେ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କଲେ ।
ଚକାରାତିପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ତୀର୍ଥେ ପରମପାଵନେ
ସେ ଶୁଦ୍ଧ ତୀର୍ଥରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୃଦୟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କଲେ ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦନାରାଯଣଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧେ ଵିଷ୍ଣୋରାଗମନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କୁର୍ଵଂସ୍ତୀର୍ଥଵିଧିଂ ତତ୍ର ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ ସୁତଃ । ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ସୁମହଚ୍ଛାଯମପଶ୍ଯତ୍ପୁରତସ୍ତଦା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେଠାରେ ତୀର୍ଥର ନିୟମ ମାନି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପୁଅ ଏକ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ଛାୟା ବହୁତ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥିଲା ।
ଦଦର୍ଶ ବାଣାନପରାନ୍ନାନାଜାତୀଯକାଂସ୍ତଦା । ଗୃଧ୍ରପକ୍ଷଯୁତାଂସ୍ତୀଵ୍ରାଚ୍ଛିଲାଧୌତାନ୍ମହୋଜ୍ଵଲାନ୍
ସେଠାରେ ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦେଖିଲେ, କିଛି ଗୃଧ୍ରପାଖ ଲାଗିଥିଲା, କିଛି ପାଥରରେ ଧୋଇ ଚମକୁଥିଲା ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ମନସା କସ୍ଯେମେ ଵିଶିଖାସ୍ତ୍ଵିହ । ଋଷୀଣାମାଶ୍ରମେ ପୁଣ୍ଯେ ତୀର୍ଥେ ପରମପାଵନେ
ସେ ମନେ ଭାବିଲେ, 'ଏହି ପବିତ୍ର ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଓ ତୀର୍ଥରେ ଏହି ତୀରଗୁଡ଼ିକ କାହାର?'
ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯତାନେନ କୃଷ୍ଣାଜିନଧରୌ ମୁନୀ । ସମୁନ୍ନତଜଟାଭାରୌ ଦୃଷ୍ଟୌ ଧର୍ମସୁତୌ ତଦା
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଦୁଇ ଧର୍ମପୁତ୍ର ମୁନି, ଯେଉଁମାନେ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଉଚ୍ଚ ଜଟା ଧରିଥିଲେ ।
ତଯୋରଗ୍ରେ ଧୃତେ ଶୁଭ୍ରେ ଧନୁଷୀ ଲକ୍ଷଣାନ୍ଵିତେ । ଶାର୍ଙ୍ଗମାଜଗଵଞ୍ଚୈଵ ତଥାକ୍ଷଯ୍ଯୌ ମହେଷୁଧୀ
ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦୁଇଟି ଶୁଭ୍ର ଓ ଚିହ୍ନିତ ଧନୁଷ ଥିଲା—ଶାର୍ଙ୍ଗ ଓ ଆଜଗବ, ଏବଂ ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷୟ ତୁଣୀ ଥିଲା ।
ଧ୍ଯାନସ୍ଥୌ ତୌ ମହାଭାଗୌ ନରନାରାଯଣାଵୃଷୀ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧର୍ମସୁତୌ ତତ୍ର ଦୈତ୍ଯାନାମଧିପସ୍ତଦା
ସେ ଦୁଇ ମହାନ ମୁନି, ନର ଓ ନାରାୟଣ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ; ଧର୍ମପୁତ୍ରମାନେ ଏଠାରେ ଦେଖି, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ...
କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣସ୍ତୌ ତୁ ପ୍ରୋଵାଚାସୁରପାଲକଃ । କିଂ ଭଵଦ୍ଭ୍ଯାଂ ସମାରବ୍ଧୋ ଦମ୍ଭୋ ଧର୍ମଵିନାଶନଃ
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକୁ ହୋଇ, ଅସୁରମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଦୁଇଜଣ କଣ ଏଠାରେ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ କରି ଏମିତି ଢୋଙ୍ଗ କରୁଛ?'
ନ ଶ୍ରୁତଂ ନୈଵ ଦୃଷ୍ଟଂ ହି ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍କଦାପି ହି । ତପସଶ୍ଚରଣଂ ତୀଵ୍ରଂ ତଥା ଚାପସ୍ଯ ଧାରଣମ୍
'ଏହି ସଂସାରରେ କେବେ ଶୁଣିନାହିଁ, ଦେଖିନାହିଁ ଯେ କେହି ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରିବା ସହିତ ଧନୁଷ ଧରିଥାଏ ।'
ଵିରୋଧୋଽଯଂ ଯୁଗେ ଚାଦ୍ଯେ କଥଂ ଯୁକ୍ତଂ କଲିପ୍ରିଯମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ତପୋ ଯୁକ୍ତଂ ତତ୍ର କିଂ ଚାପଧାରଣମ୍
'ଏହି ପ୍ରଥମ ଯୁଗରେ ଏପରି ବିରୋଧ କିପରି ଯୋଗ୍ୟ? ଏହା କଳିଯୁଗ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା ଯଥାଯଥିକ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଧନୁଷ ଧରିବା କାହିଁକି?'
କ୍ଵ ଜଟାଧାରଣଂ ଦେହେ କ୍ଵେଷୁଧୀ ଚ ଵିଡମ୍ବନୌ । ଧର୍ମସ୍ଯାଚରଣଂ ଯୁକ୍ତଂ ଯୁଵଯୋର୍ଦିଵ୍ଯଭାଵଯୋଃ
'ଏହି ଦେହରେ ଜଟା ଧରିବା ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିବା କିପରି ସମ୍ଭବ? ଦେବତାସ୍ୱରୂପ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଆଚରଣ ଯଥାଯଥିକ ।'