ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ପୂଜଯାମାସ ମୁନିଂ ଦୈତ୍ଯପତିସ୍ତଦା । ପପ୍ରଚ୍ଛ କାରଣଂ କିଂ ତେ ପାତାଲାଗମନେ ଵଦ
ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେତ୍ୟପତି ସମ୍ମାନ କଲେ, ତାପରେ ପଚାରିଲେ—'ପାତାଳକୁ ଆସିବାର କାରଣ କଣ? କହ।'
ପ୍ରେଷିତୋଽସି କିମିନ୍ଦ୍ରେଣ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଦୈତ୍ଯଵିଦ୍ଵେଷଯୁକ୍ତେନ ମମ ରାଜ୍ଯଦିଦୃକ୍ଷଯା
'ତୁମେ କି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ? ସତ୍ୟ କହ, ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା ଓ ମୋର ରାଜ୍ୟ ନେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କି?'
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ କିଂ ମେ ମଘଵତା ରାଜନ୍ ଯଦହଂ ପ୍ରେଷିତଃ ପୁନଃ । ଦୂତକାର୍ଯଂ ପ୍ରକୁର୍ଵାଣଃ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ନଗରେ ତଵ
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ: 'ମୋର ମଘବନ ସହ କଣ ସମ୍ପର୍କ, ରାଜନ? ଯେପରି ମୁଁ ପୁନି ପଠାଯିବି? ଦୂତର କାମ ସାରିବାକୁ ଆସି, ତୁମ ପୁରୀକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।'
ଵିଦ୍ଧି ମାଂ ଭୃଗୁପୁତ୍ରଂ ତଂ ସ୍ଵନେତ୍ରଂ ଧର୍ମତତ୍ପରମ୍ । ମା ଶଙ୍କାଂ କୁରୁ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ଵାସଵପ୍ରେଷିତସ୍ଯ ଵୈ
'ମୋତେ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଚ୍ୟବନ ଭାବିବା; ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛି। ଦେତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ବାସବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରନି।'
ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ନର୍ମଦାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥେ ନୃପୋତ୍ତମ । ନଦ୍ଯାମେଵାଵତୀର୍ଣୋଽହଂ ଗୃହୀତଶ୍ଚ ମହାହିନା
'ସ୍ନାନ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ ନର୍ମଦାକୁ ଆସିଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା। ନଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲି, ଏକ ମହାନାଗ ମୋତେ ଧରିନେଲା।'
ଜାତୋଽସୌ ନିର୍ଵିଷଃ ସର୍ପୋ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସଂସ୍ମରଣାଦିଵ । ମୁକ୍ତୋଽହଂ ତେନ ନାଗେନ ପ୍ରଭାଵାତ୍ସ୍ମରଣସ୍ଯ ଵୈ
'ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାର ଶକ୍ତିରେ ନାଗ ବିଷ ହୀନ ହେଲା; ଏହି ସ୍ମରଣର ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ନାଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି।'
ଅତ୍ରାଗତେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମଯାପ୍ତଂ ତଵ ଦର୍ଶନମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୋଽସି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ତଦ୍ଭକ୍ତଂ ମାଂ ଵିଚିନ୍ତଯ
'ଏଠାରେ ଆସି, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ସମ୍ମୁଖ ଦେଖିବା ସୁଯୋଗ ମିଳିଛି। ଦେତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ; ମୋତେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଭାବିବା।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ ସୁତଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ପରଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା ତୀର୍ଥାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏହି ମୃଦୁ ଉକ୍ତି ଶୁଣି ବହୁ ଭଲପାଇ ଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଉଵାଚ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ କାନି ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନି ମୁନିସତ୍ତମ । ପାତାଲେ ଚ ତଥାକାଶେ ତାନି ନୋ ଵଦ ଵିସ୍ତରାତ୍
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ: 'ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି? ପାତାଳ ଓ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ କେଉଁ ଅଛି? ସବୁ ଖୁବ ଭଲଭାବରେ କହ।'
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ ମନୋଵାକ୍କାଯଶୁଦ୍ଧାନାଂ ରାଜଂସ୍ତୀର୍ଥଂ ପଦେ ପଦେ । ତଥା ମଲିନଚିତ୍ତାନାଂ ଗଙ୍ଗାପି କୀକଟାଧିକା
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ: 'ଯେଉଁମାନେ ମନ, କଥା ଓ ଶରୀରରେ ପବିତ୍ର, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତି ପଦେ ପଦେ ତୀର୍ଥ; ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ମଲିନ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ କିକଟ ଭୂମିଠାରୁ ଅଧମ।'
ପ୍ରଥମଂ ଚେନ୍ମନଃ ଶୁଦ୍ଧଂ ଜାତଂ ପାପଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ତଦା ତୀର୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ପାଵନାନି ଭଵନ୍ତି ଵୈ
ପ୍ରଥମେ ଯଦି ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉଛି, ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଛି, ତେବେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ।
ଗଙ୍ଗାତୀରେ ହି ସର୍ଵତ୍ର ଵସନ୍ତି ନଗରାଣି ଚ । ଵ୍ରଜାଶ୍ଚୈଵାକରା ଗ୍ରାମାଃ ସର୍ଵେ ଖେଟାସ୍ତଥାପରେ
ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ନଗର, ଗ୍ରାମ, ଗୋପାଳ ଗାଁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି।
ନିଷାଦାନାଂ ନିଵାସାଶ୍ଚ କୈଵର୍ତାନାଂ ତଥାପରେ । ହୂଣବଙ୍ଗଖସାନାଂ ଚ ମ୍ଲେଚ୍ଛାନାଂ ଦୈତ୍ଯସତ୍ତମ
ସେଠାରେ ନିଷାଦ, କୈବର୍ତ୍ତ, ହୁଣ, ବଙ୍ଗ, ଖସ, ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କର ଘର ଅଛି, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପିବନ୍ତି ସର୍ଵଦା ଗାଙ୍ଗଂ ଜଲଂ ବ୍ରହ୍ମୋପମଂ ସଦା । ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିକାଲଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଜନାଃ
ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ଗଙ୍ଗାର ଜଳ ପିଉଛନ୍ତି, ଯାହା ସଦା ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ; ଲୋକେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଦିନରେ ତିନିବେଳେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଦୈତ୍ୟମହାରାଜ।
ତତ୍ରୈକୋଽପି ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ନ ଭଵତ୍ଯେଵ ମାରିଷ । କିଂ ଫଲଂ ତର୍ହି ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଵିଷଯୋପହତାତ୍ମସୁ
ତଥାପି ଏଠାରେ ଏକ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ହେଉନାହିଁ, ମାରିଷ; ତେବେ ଭୋଗବସ୍ତୁରେ ଲିନ ମନ ଥିଲେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଫଳ କଣ?
କାରଣଂ ମନ ଏଵାତ୍ର ନାନ୍ଯଦ୍ରାଜନ୍ଵିଚିନ୍ତଯ । ମନଃଶୁଦ୍ଧିଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ସତତଂ ଶୁଦ୍ଧିମିଚ୍ଛତା
ଏଠି କାରଣ ମନ ଅଟୁ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ରାଜନ୍; ଯେ ଶୁଦ୍ଧି ଚାହେ, ସେ ସବୁବେଳେ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ତୀର୍ଥଵାସୀ ମହାପାପୀ ଭଵେତ୍ତତ୍ରାତ୍ମଵଞ୍ଚନାତ୍ । ତତ୍ରୈଵାଚରିତଂ ପାପମାନନ୍ତ୍ଯାଯ ପ୍ରକଲ୍ପତେ
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିବା ବଡ଼ ପାପୀ ଆତ୍ମାକୁ ଠକାଇ ଏପରି ହେଉଛି; ଏଠି କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦେଇଥାଏ।
ଯଥେନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣଂ ପକ୍ଵଂ ମିଷ୍ଟଂ ନୈଵୋପଜାଯତେ । ଭାଵଦୁଷ୍ଟସ୍ତଥା ତୀର୍ଥେ କୋଟିସ୍ତାତୋ ନ ଶୁଧ୍ଯତି
ଯେପରି ଲୁଣା ଜଳରେ ଚେଉଁ ଫଳ ମିଠା ଓ ପକ୍କ ହେଉନାହିଁ, ସେପରି ମନ ଖରାପ ଥିଲେ କୋଟିଥର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେନାହିଁ, ପ୍ରିୟ।
ପ୍ରଥମଂ ମନସଃ ଶୁଦ୍ଧିଃ କର୍ତଵ୍ଯା ଶୁଭମିଚ୍ଛତା । ଶୁଦ୍ଧେ ମନସି ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧିର୍ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
ପ୍ରଥମେ ଯେ ଭଲ ଫଳ ଚାହେ, ସେ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉଛି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ତଥୈଵାଚାରଶୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାତ୍ତତସ୍ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରସିଧ୍ଯତି । ଅନ୍ଯଥା ତୁ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଭଵତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ଏଭଳି ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ରଖିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଫଳ ମିଳେ। ଅନ୍ୟଥା କରାଯାଇଥିବା ସବୁ କାମ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉଁ।
(ହୀନଵର୍ଣସ୍ଯ ସଂସର୍ଗଂ ତୀର୍ଥେ ଗତ୍ଵା ସଦା ତ୍ଯଜେତ୍ ।) ॥ ଭୂତାନୁକମ୍ପନଂ ଚୈଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ କର୍ମଣା ଧିଯା । ଯଦି ପୃଚ୍ଛସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତୀର୍ଥଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସଂଗ ଦେଖିଲେ ସବୁବେଳେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଦୟା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ଯଦି ଆପଣ ପଚାରିଛନ୍ତି, ରାଜା, ମୁଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବୁଝାଇବି।
ପ୍ରଥମଂ ନୈମିଷଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଚକ୍ରତୀର୍ଥଂ ଚ ପୁଷ୍କରମ୍ । ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ ତୀର୍ଥାନାଂ ସଂଖ୍ଯା ନାସ୍ତି ମହୀତଲେ
ପ୍ରଥମେ ପବିତ୍ର ନୈମିଷ, ତାପରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଓ ପୁଷ୍କର; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଗଣନା ନାହିଁ।
ପାଵନାନି ଚ ସ୍ଥାନାନି ବହୂନି ନୃପସତ୍ତମ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜା ନୈମିଷଂ ଗନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ
ପବିତ୍ର କରିବା ସ୍ଥାନ ବହୁତ ଅଛି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ନୈମିଷକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ନୋଦଯାମାସ ଦୈତ୍ଯାନ୍ଵୈ ହର୍ଷନିର୍ଭରମାନସଃ । ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଉଵାଚ ଉତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ମହାଭାଗା ଗମିଷ୍ଯାମୋଽଦ୍ଯ ନୈମିଷମ୍
ସେ ହୃଦୟରେ ଅନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦୈତ୍ୟମାନେକୁ ଉଠାଇଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ: 'ଉଠନ୍ତୁ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ, ଆଜି ଆମେ ନୈମିଷକୁ ଯିବା।'
ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମଃ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷଂ ପୀତଵାସସମଚ୍ଯୁତମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତେନ ସର୍ଵେ ତେ ଦାନଵାସ୍ତଦା
'ଆମେ ପଦ୍ମନୟନ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଦେଖିବା।' ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେଇ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ—
ତେନୈଵ ସହ ପାତାଲାନ୍ନିର୍ଯଯୁଃ ପରଯା ମୁଦା । ତେ ସମେତ୍ଯ ଚ ଦୈତେଯା ଦାନଵାଶ୍ଚ ମହାବଲାଃ
ସେଠି ସହିତ ପାତାଳରୁ ଅତ୍ୟନ୍ଦ ଆନନ୍ଦରେ ବାହାରିଲେ; ଦୈତ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ଏକଠା ହେଲେ।
ନୈମିଷାରଣ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ସ୍ନାନଂ ଚକ୍ରୁର୍ମୁଦାନ୍ଵିତାଃ । ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ତତ୍ର ତୀର୍ଥେଷୁ ଚରନ୍ଦୈତ୍ଯୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ
ନୈମିଷ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ନାନ କଲେ; ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ ସେଠି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ସରସ୍ଵତୀଂ ମହାପୁଣ୍ଯାଂ ଦଦର୍ଶ ଵିମଲୋଦକାମ୍ । ତୀର୍ଥେ ତତ୍ର ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସେଠି ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବଡ଼ ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ ଜଳର ସରସ୍ୱତୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ମନଃ ପ୍ରସନ୍ନଂ ସଞ୍ଜାତଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ସାରସ୍ଵତେ ଜଲେ । ଵିଧିଵତ୍ତତ୍ର ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଃ ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ ଶୁଭେ
ସାରସ୍ୱତୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ପରେ, ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା । ସେଠାରେ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କଲେ ।
ଚକାରାତିପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ତୀର୍ଥେ ପରମପାଵନେ
ସେ ଶୁଦ୍ଧ ତୀର୍ଥରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୃଦୟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କଲେ ।