ତସ୍ମିଞ୍ଛାସତି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରେ ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକେ । ମଖୈର୍ଭୂମୌ ନୃପତଯୋ ଯଜନ୍ତଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତାଃ
ସେ ଦୈତ୍ୟେଶ୍ୱର ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଭୂମିରେ ରାଜାମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ତପୋଧର୍ମତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଶ୍ଚ କୁର୍ଵତେ । ଵୈଶ୍ଯାଶ୍ଚ ସ୍ଵସ୍ଵଵୃତ୍ତିସ୍ଥାଃ ଶୂଦ୍ରାଃ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତପ, ଧର୍ମ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ; ବୈଶ୍ୟମାନେ ନିଜ ଜୀବିକାରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବାରେ ରତ ଥିଲେ।
ନୃସିଂହେନ ଚ ପାତାଲେ ସ୍ଥାପିତଃ ସୋଽଥ ଦୈତ୍ଯରାଟ୍ । ରାଜ୍ଯଂ ଚକାର ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରଜାପାଲନତତ୍ପରଃ
ନରସିଂହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାତାଳରେ ବସାଯାଇଥିବା ଦେତ୍ୟମହାରାଜ ତାହାଁରେ ରାଜ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ସଦା ଲଗିଥିଲେ।
କଦାଚିଦ୍ ଭୃଗୁପୁତ୍ରୋଽଥ ଚ୍ଯଵନାଖ୍ଯୋ ମହାତପାଃ । ଜଗାମ ନର୍ମଦାଂ ସ୍ନାତୁଂ ତୀର୍ଥଂ ଵୈ ଵ୍ଯାହୃତୀଶ୍ଵରମ୍
ଏକ ଦିନ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାତପସ୍ବୀ ଚ୍ୟବନ, ନର୍ମଦା ନଦୀରେ ବ୍ୟାହୃତୀଶ୍ୱର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ରେଵାଂ ମହାନଦୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତସ୍ତସ୍ଯାମଵାତରତ୍ । ଉତ୍ତରନ୍ତଂ ପ୍ରଜଗ୍ରାହ ନାଗୋ ଵିଷଭଯଙ୍କରଃ
ମହାନଦୀ ରେବାକୁ ଦେଖି ଚ୍ୟବନ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଉତ୍ତର କୂଳରେ ବିଷରେ ଭୟଙ୍କର ଏକ ନାଗ ତାଙ୍କୁ ଧରିନେଲା।
ଗୃହୀତୋ ଭଯଭୀତସ୍ତୁ ପାତାଲେ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ସସ୍ମାର ମନସା ଵିଷ୍ଣୁଂ ଦେଵଦେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍
ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଧରାଯାଇଥିବା ମୁନି ପାତାଳରେ ମନରେ ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ସଂସ୍ମୃତେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷେ ନିର୍ଵିଷୋଽଭୂନ୍ମହୋରଗଃ । ନ ପ୍ରାପ ଚ୍ଯଵନୋ ଦୁଃଖଂ ନୀଯମାନୋ ରସାତଲମ୍
ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ ମହାନାଗର ବିଷ ଶୁନ୍ୟ ହେଲା; ଚ୍ୟବନ ପାତାଳକୁ ନିଆଯାଉଥିବାବେଳେ କୌଣସି କଷ୍ଟ ଭୋଗିଲେନି।
ଦ୍ଵିଜିହ୍ଵେନ ମୁନିସ୍ତ୍ଯକ୍ତୋ ନିର୍ଵିଣ୍ଣେନାତିଶଙ୍କିନା । ମାଂ ଶପେତ ମୁନିଃ କୁଦ୍ଧସ୍ତାପସୋଽଯଂ ମହାନିତି
ଦୁଇ ଜିହ୍ୱା ଥିବା ନାଗ ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ମୁନିଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଲା, ଚିନ୍ତା କଲା—'ଏହି ମହାତପସ୍ବୀ ମୁନି ଯଦି କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ମୋତେ ଶାପ ଦେଇଦେଇ'।
ଚଚାର ନାଗକନ୍ଯାଭିଃ ପୂଜିତୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଵିଵେଶାପ୍ଯଥ ନାଗାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ମହତ୍ପୁରମ୍
ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ସମ୍ମାନ କରିବା ପରେ ମୁନି ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଲେ; ପରେ ନାଗ ଓ ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କର ମହାପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
କଦାଚିଦ୍ଭୃଗୁପୁତ୍ରଂ ତଂ ଵିଚରନ୍ତଂ ପୁରୋତ୍ତମେ । ଦଦର୍ଶ ଦୈତ୍ଯରାଜୋଽସୌ ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ
ଏକ ଦିନ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୀରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଧର୍ମପ୍ରିୟ ଦେତ୍ୟମହାରାଜ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ପୂଜଯାମାସ ମୁନିଂ ଦୈତ୍ଯପତିସ୍ତଦା । ପପ୍ରଚ୍ଛ କାରଣଂ କିଂ ତେ ପାତାଲାଗମନେ ଵଦ
ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେତ୍ୟପତି ସମ୍ମାନ କଲେ, ତାପରେ ପଚାରିଲେ—'ପାତାଳକୁ ଆସିବାର କାରଣ କଣ? କହ।'
ପ୍ରେଷିତୋଽସି କିମିନ୍ଦ୍ରେଣ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଦୈତ୍ଯଵିଦ୍ଵେଷଯୁକ୍ତେନ ମମ ରାଜ୍ଯଦିଦୃକ୍ଷଯା
'ତୁମେ କି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ? ସତ୍ୟ କହ, ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା ଓ ମୋର ରାଜ୍ୟ ନେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କି?'
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ କିଂ ମେ ମଘଵତା ରାଜନ୍ ଯଦହଂ ପ୍ରେଷିତଃ ପୁନଃ । ଦୂତକାର୍ଯଂ ପ୍ରକୁର୍ଵାଣଃ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ନଗରେ ତଵ
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ: 'ମୋର ମଘବନ ସହ କଣ ସମ୍ପର୍କ, ରାଜନ? ଯେପରି ମୁଁ ପୁନି ପଠାଯିବି? ଦୂତର କାମ ସାରିବାକୁ ଆସି, ତୁମ ପୁରୀକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।'
ଵିଦ୍ଧି ମାଂ ଭୃଗୁପୁତ୍ରଂ ତଂ ସ୍ଵନେତ୍ରଂ ଧର୍ମତତ୍ପରମ୍ । ମା ଶଙ୍କାଂ କୁରୁ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ଵାସଵପ୍ରେଷିତସ୍ଯ ଵୈ
'ମୋତେ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଚ୍ୟବନ ଭାବିବା; ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛି। ଦେତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ବାସବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରନି।'
ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ନର୍ମଦାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥେ ନୃପୋତ୍ତମ । ନଦ୍ଯାମେଵାଵତୀର୍ଣୋଽହଂ ଗୃହୀତଶ୍ଚ ମହାହିନା
'ସ୍ନାନ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ ନର୍ମଦାକୁ ଆସିଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା। ନଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲି, ଏକ ମହାନାଗ ମୋତେ ଧରିନେଲା।'
ଜାତୋଽସୌ ନିର୍ଵିଷଃ ସର୍ପୋ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସଂସ୍ମରଣାଦିଵ । ମୁକ୍ତୋଽହଂ ତେନ ନାଗେନ ପ୍ରଭାଵାତ୍ସ୍ମରଣସ୍ଯ ଵୈ
'ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାର ଶକ୍ତିରେ ନାଗ ବିଷ ହୀନ ହେଲା; ଏହି ସ୍ମରଣର ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ନାଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି।'
ଅତ୍ରାଗତେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମଯାପ୍ତଂ ତଵ ଦର୍ଶନମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୋଽସି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ତଦ୍ଭକ୍ତଂ ମାଂ ଵିଚିନ୍ତଯ
'ଏଠାରେ ଆସି, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ସମ୍ମୁଖ ଦେଖିବା ସୁଯୋଗ ମିଳିଛି। ଦେତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ; ମୋତେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଭାବିବା।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ ସୁତଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ପରଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା ତୀର୍ଥାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏହି ମୃଦୁ ଉକ୍ତି ଶୁଣି ବହୁ ଭଲପାଇ ଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଉଵାଚ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ କାନି ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନି ମୁନିସତ୍ତମ । ପାତାଲେ ଚ ତଥାକାଶେ ତାନି ନୋ ଵଦ ଵିସ୍ତରାତ୍
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ: 'ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି? ପାତାଳ ଓ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ କେଉଁ ଅଛି? ସବୁ ଖୁବ ଭଲଭାବରେ କହ।'
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ ମନୋଵାକ୍କାଯଶୁଦ୍ଧାନାଂ ରାଜଂସ୍ତୀର୍ଥଂ ପଦେ ପଦେ । ତଥା ମଲିନଚିତ୍ତାନାଂ ଗଙ୍ଗାପି କୀକଟାଧିକା
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ: 'ଯେଉଁମାନେ ମନ, କଥା ଓ ଶରୀରରେ ପବିତ୍ର, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତି ପଦେ ପଦେ ତୀର୍ଥ; ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ମଲିନ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ କିକଟ ଭୂମିଠାରୁ ଅଧମ।'
ପ୍ରଥମଂ ଚେନ୍ମନଃ ଶୁଦ୍ଧଂ ଜାତଂ ପାପଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ତଦା ତୀର୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ପାଵନାନି ଭଵନ୍ତି ଵୈ
ପ୍ରଥମେ ଯଦି ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉଛି, ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଛି, ତେବେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ।
ଗଙ୍ଗାତୀରେ ହି ସର୍ଵତ୍ର ଵସନ୍ତି ନଗରାଣି ଚ । ଵ୍ରଜାଶ୍ଚୈଵାକରା ଗ୍ରାମାଃ ସର୍ଵେ ଖେଟାସ୍ତଥାପରେ
ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ନଗର, ଗ୍ରାମ, ଗୋପାଳ ଗାଁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି।
ନିଷାଦାନାଂ ନିଵାସାଶ୍ଚ କୈଵର୍ତାନାଂ ତଥାପରେ । ହୂଣବଙ୍ଗଖସାନାଂ ଚ ମ୍ଲେଚ୍ଛାନାଂ ଦୈତ୍ଯସତ୍ତମ
ସେଠାରେ ନିଷାଦ, କୈବର୍ତ୍ତ, ହୁଣ, ବଙ୍ଗ, ଖସ, ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କର ଘର ଅଛି, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପିବନ୍ତି ସର୍ଵଦା ଗାଙ୍ଗଂ ଜଲଂ ବ୍ରହ୍ମୋପମଂ ସଦା । ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିକାଲଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଜନାଃ
ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ଗଙ୍ଗାର ଜଳ ପିଉଛନ୍ତି, ଯାହା ସଦା ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ; ଲୋକେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଦିନରେ ତିନିବେଳେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଦୈତ୍ୟମହାରାଜ।
ତତ୍ରୈକୋଽପି ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ନ ଭଵତ୍ଯେଵ ମାରିଷ । କିଂ ଫଲଂ ତର୍ହି ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଵିଷଯୋପହତାତ୍ମସୁ
ତଥାପି ଏଠାରେ ଏକ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ହେଉନାହିଁ, ମାରିଷ; ତେବେ ଭୋଗବସ୍ତୁରେ ଲିନ ମନ ଥିଲେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଫଳ କଣ?
କାରଣଂ ମନ ଏଵାତ୍ର ନାନ୍ଯଦ୍ରାଜନ୍ଵିଚିନ୍ତଯ । ମନଃଶୁଦ୍ଧିଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ସତତଂ ଶୁଦ୍ଧିମିଚ୍ଛତା
ଏଠି କାରଣ ମନ ଅଟୁ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ରାଜନ୍; ଯେ ଶୁଦ୍ଧି ଚାହେ, ସେ ସବୁବେଳେ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ତୀର୍ଥଵାସୀ ମହାପାପୀ ଭଵେତ୍ତତ୍ରାତ୍ମଵଞ୍ଚନାତ୍ । ତତ୍ରୈଵାଚରିତଂ ପାପମାନନ୍ତ୍ଯାଯ ପ୍ରକଲ୍ପତେ
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିବା ବଡ଼ ପାପୀ ଆତ୍ମାକୁ ଠକାଇ ଏପରି ହେଉଛି; ଏଠି କରାଯାଇଥିବା ପାପ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦେଇଥାଏ।
ଯଥେନ୍ଦ୍ରଵାରୁଣଂ ପକ୍ଵଂ ମିଷ୍ଟଂ ନୈଵୋପଜାଯତେ । ଭାଵଦୁଷ୍ଟସ୍ତଥା ତୀର୍ଥେ କୋଟିସ୍ତାତୋ ନ ଶୁଧ୍ଯତି
ଯେପରି ଲୁଣା ଜଳରେ ଚେଉଁ ଫଳ ମିଠା ଓ ପକ୍କ ହେଉନାହିଁ, ସେପରି ମନ ଖରାପ ଥିଲେ କୋଟିଥର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେନାହିଁ, ପ୍ରିୟ।
ପ୍ରଥମଂ ମନସଃ ଶୁଦ୍ଧିଃ କର୍ତଵ୍ଯା ଶୁଭମିଚ୍ଛତା । ଶୁଦ୍ଧେ ମନସି ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧିର୍ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
ପ୍ରଥମେ ଯେ ଭଲ ଫଳ ଚାହେ, ସେ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉଛି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ତଥୈଵାଚାରଶୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାତ୍ତତସ୍ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରସିଧ୍ଯତି । ଅନ୍ଯଥା ତୁ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଭଵତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ଏଭଳି ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ରଖିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଫଳ ମିଳେ। ଅନ୍ୟଥା କରାଯାଇଥିବା ସବୁ କାମ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉଁ।