ଏଷଣାରହିତୌ କସ୍ମାଚ୍ଚକ୍ରତୁଃ ପ୍ରଧନଂ ମହତ୍ । ପ୍ରହ୍ଲାଦୋଽପି ଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦେଵୌ ସନାତନୌ
ଏମିତି ଇଚ୍ଛା ରହିତ ଥିବା ସେମାନେ କାହିଁକି ଏପରି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ? ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ସେମାନେ ଚିରଂଜୀବୀ ଦେବତା ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ—
କୃତଵାନ୍ସ କଥଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ନରନାରାଯଣୌ ମୁନୀ । ଏତଦ୍ଵିସ୍ତରତୋ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କାରଣମ୍
ସେ କିପରି ନର-ନାରାୟଣ ମୁନିଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ? ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହାର କାରଣଟି ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ଵିପ୍ରୋ ରାଜ୍ଞା ପାରୀକ୍ଷିତେନ ଵୈ । ଉଵାଚ ଵିସ୍ତରାତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ବ୍ୟାସଦେବ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହିଦେଲେ।
ଜନମେଜଯୋଽପି ଧର୍ମାତ୍ମା ନିର୍ଵେଦଂ ପରମଂ ଗତଃ । ଚିତ୍ତଂ ଦୁଶ୍ଚରିତଂ ମତ୍ଵା ଵୈରାଟୀତନଯସ୍ଯ ଵୈ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନମେଜୟ ଗଭୀର ବିରକ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ବିରାଟଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଭାବି।
ତସ୍ଯୈଵୋଦ୍ଧରଣାର୍ଥାଯ ଚକାର ସତତଂ ମନଃ । ଵିପ୍ରାଵମାନପାପେନ ଯମଲୋକଂ ଗତସ୍ଯ ଵୈ
ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ, ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିଲା ଏବଂ ଏହି ପାପରେ ଯମଲୋକକୁ ଗଲା, ସେଉଁଠି ସଦା ମନ ଲଗାଇଥିଲେ।
ପୁନ୍ନାମନରକାଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ରାଯତେ ପିତରଂ ସ୍ଵକମ୍ । ପୁତ୍ରେତି ନାମ ସାର୍ଥଂ ସ୍ଯାତ୍ତେନ ତସ୍ଯ ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ
ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ପୁନ୍ନାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ତେଣୁ 'ପୁତ୍ର' ନାମଟି ତାଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ମିଳିଛି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।
ସର୍ପଦଷ୍ଟଂ ନୃପଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହର୍ମ୍ଯୋପରି ମୃତଂ ତଥା । ଵିପ୍ରଶାପାଦୌତ୍ତରେଯଂ ସ୍ନାନଦାନଵିଵର୍ଜିତମ୍
ସାପ ଡସିଥିବା ରାଜା ମହଳ ଉପରେ ମୃତ ହେବା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ, ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ବିନା ଘଟିଥିଲା ବୋଲି ଶୁଣିଲେ।
ପିତୁର୍ଗତିଂ ନିଶମ୍ଯାସୌ ନିର୍ଵେଦଂ ଗତଵାନ୍ନୃପଃ । ପାରୀକ୍ଷିତୋ ମହାଭାଗଃ ସନ୍ତପ୍ତୋ ଭଯଵିହ୍ଵଲଃ
ପିତାଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଶୁଣି, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପରୀକ୍ଷିତ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଭାସିଗଲେ ଏବଂ ଗଭୀର ବିରକ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛାଥ ମୁନିଂ ଵ୍ଯାସଂ ଗୃହାଗତମନିନ୍ଦିତଃ । ନରନାରାଯଣସ୍ଯେମାଂ କଥାଂ ପରମଵିସ୍ମୃତାମ୍
ତାପରେ, ନିର୍ମଳ ରାଜା ଘରକୁ ଆସିଥିବା ବ୍ୟାସମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ କଥା ବିଷୟରେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ସ ଯଦା ନିହତୋ ରୌଦ୍ରୋ ହିରଣ୍ଯକଶିପୁର୍ନୃପ । ଅଭିଷିକ୍ତସ୍ତଦା ରାଜ୍ଯେ ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ନାମ ତତ୍ସୁତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରାଯାଇଥିଲା।
ତସ୍ମିଞ୍ଛାସତି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରେ ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକେ । ମଖୈର୍ଭୂମୌ ନୃପତଯୋ ଯଜନ୍ତଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯାନ୍ଵିତାଃ
ସେ ଦୈତ୍ୟେଶ୍ୱର ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଭୂମିରେ ରାଜାମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ତପୋଧର୍ମତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଶ୍ଚ କୁର୍ଵତେ । ଵୈଶ୍ଯାଶ୍ଚ ସ୍ଵସ୍ଵଵୃତ୍ତିସ୍ଥାଃ ଶୂଦ୍ରାଃ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତପ, ଧର୍ମ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ; ବୈଶ୍ୟମାନେ ନିଜ ଜୀବିକାରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବାରେ ରତ ଥିଲେ।
ନୃସିଂହେନ ଚ ପାତାଲେ ସ୍ଥାପିତଃ ସୋଽଥ ଦୈତ୍ଯରାଟ୍ । ରାଜ୍ଯଂ ଚକାର ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରଜାପାଲନତତ୍ପରଃ
ନରସିଂହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାତାଳରେ ବସାଯାଇଥିବା ଦେତ୍ୟମହାରାଜ ତାହାଁରେ ରାଜ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ସଦା ଲଗିଥିଲେ।
କଦାଚିଦ୍ ଭୃଗୁପୁତ୍ରୋଽଥ ଚ୍ଯଵନାଖ୍ଯୋ ମହାତପାଃ । ଜଗାମ ନର୍ମଦାଂ ସ୍ନାତୁଂ ତୀର୍ଥଂ ଵୈ ଵ୍ଯାହୃତୀଶ୍ଵରମ୍
ଏକ ଦିନ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାତପସ୍ବୀ ଚ୍ୟବନ, ନର୍ମଦା ନଦୀରେ ବ୍ୟାହୃତୀଶ୍ୱର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ରେଵାଂ ମହାନଦୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତସ୍ତସ୍ଯାମଵାତରତ୍ । ଉତ୍ତରନ୍ତଂ ପ୍ରଜଗ୍ରାହ ନାଗୋ ଵିଷଭଯଙ୍କରଃ
ମହାନଦୀ ରେବାକୁ ଦେଖି ଚ୍ୟବନ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଉତ୍ତର କୂଳରେ ବିଷରେ ଭୟଙ୍କର ଏକ ନାଗ ତାଙ୍କୁ ଧରିନେଲା।
ଗୃହୀତୋ ଭଯଭୀତସ୍ତୁ ପାତାଲେ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ସସ୍ମାର ମନସା ଵିଷ୍ଣୁଂ ଦେଵଦେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍
ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଧରାଯାଇଥିବା ମୁନି ପାତାଳରେ ମନରେ ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ସଂସ୍ମୃତେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷେ ନିର୍ଵିଷୋଽଭୂନ୍ମହୋରଗଃ । ନ ପ୍ରାପ ଚ୍ଯଵନୋ ଦୁଃଖଂ ନୀଯମାନୋ ରସାତଲମ୍
ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ ମହାନାଗର ବିଷ ଶୁନ୍ୟ ହେଲା; ଚ୍ୟବନ ପାତାଳକୁ ନିଆଯାଉଥିବାବେଳେ କୌଣସି କଷ୍ଟ ଭୋଗିଲେନି।
ଦ୍ଵିଜିହ୍ଵେନ ମୁନିସ୍ତ୍ଯକ୍ତୋ ନିର୍ଵିଣ୍ଣେନାତିଶଙ୍କିନା । ମାଂ ଶପେତ ମୁନିଃ କୁଦ୍ଧସ୍ତାପସୋଽଯଂ ମହାନିତି
ଦୁଇ ଜିହ୍ୱା ଥିବା ନାଗ ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ମୁନିଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଲା, ଚିନ୍ତା କଲା—'ଏହି ମହାତପସ୍ବୀ ମୁନି ଯଦି କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ମୋତେ ଶାପ ଦେଇଦେଇ'।
ଚଚାର ନାଗକନ୍ଯାଭିଃ ପୂଜିତୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଵିଵେଶାପ୍ଯଥ ନାଗାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ମହତ୍ପୁରମ୍
ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ସମ୍ମାନ କରିବା ପରେ ମୁନି ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଲେ; ପରେ ନାଗ ଓ ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କର ମହାପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
କଦାଚିଦ୍ଭୃଗୁପୁତ୍ରଂ ତଂ ଵିଚରନ୍ତଂ ପୁରୋତ୍ତମେ । ଦଦର୍ଶ ଦୈତ୍ଯରାଜୋଽସୌ ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ
ଏକ ଦିନ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୀରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଧର୍ମପ୍ରିୟ ଦେତ୍ୟମହାରାଜ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ପୂଜଯାମାସ ମୁନିଂ ଦୈତ୍ଯପତିସ୍ତଦା । ପପ୍ରଚ୍ଛ କାରଣଂ କିଂ ତେ ପାତାଲାଗମନେ ଵଦ
ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେତ୍ୟପତି ସମ୍ମାନ କଲେ, ତାପରେ ପଚାରିଲେ—'ପାତାଳକୁ ଆସିବାର କାରଣ କଣ? କହ।'
ପ୍ରେଷିତୋଽସି କିମିନ୍ଦ୍ରେଣ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଦୈତ୍ଯଵିଦ୍ଵେଷଯୁକ୍ତେନ ମମ ରାଜ୍ଯଦିଦୃକ୍ଷଯା
'ତୁମେ କି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ? ସତ୍ୟ କହ, ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା ଓ ମୋର ରାଜ୍ୟ ନେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କି?'
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ କିଂ ମେ ମଘଵତା ରାଜନ୍ ଯଦହଂ ପ୍ରେଷିତଃ ପୁନଃ । ଦୂତକାର୍ଯଂ ପ୍ରକୁର୍ଵାଣଃ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ନଗରେ ତଵ
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ: 'ମୋର ମଘବନ ସହ କଣ ସମ୍ପର୍କ, ରାଜନ? ଯେପରି ମୁଁ ପୁନି ପଠାଯିବି? ଦୂତର କାମ ସାରିବାକୁ ଆସି, ତୁମ ପୁରୀକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।'
ଵିଦ୍ଧି ମାଂ ଭୃଗୁପୁତ୍ରଂ ତଂ ସ୍ଵନେତ୍ରଂ ଧର୍ମତତ୍ପରମ୍ । ମା ଶଙ୍କାଂ କୁରୁ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ଵାସଵପ୍ରେଷିତସ୍ଯ ଵୈ
'ମୋତେ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଚ୍ୟବନ ଭାବିବା; ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛି। ଦେତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ବାସବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରନି।'
ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ନର୍ମଦାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥେ ନୃପୋତ୍ତମ । ନଦ୍ଯାମେଵାଵତୀର୍ଣୋଽହଂ ଗୃହୀତଶ୍ଚ ମହାହିନା
'ସ୍ନାନ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ ନର୍ମଦାକୁ ଆସିଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା। ନଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲି, ଏକ ମହାନାଗ ମୋତେ ଧରିନେଲା।'
ଜାତୋଽସୌ ନିର୍ଵିଷଃ ସର୍ପୋ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସଂସ୍ମରଣାଦିଵ । ମୁକ୍ତୋଽହଂ ତେନ ନାଗେନ ପ୍ରଭାଵାତ୍ସ୍ମରଣସ୍ଯ ଵୈ
'ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାର ଶକ୍ତିରେ ନାଗ ବିଷ ହୀନ ହେଲା; ଏହି ସ୍ମରଣର ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ନାଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି।'
ଅତ୍ରାଗତେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମଯାପ୍ତଂ ତଵ ଦର୍ଶନମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୋଽସି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ତଦ୍ଭକ୍ତଂ ମାଂ ଵିଚିନ୍ତଯ
'ଏଠାରେ ଆସି, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ସମ୍ମୁଖ ଦେଖିବା ସୁଯୋଗ ମିଳିଛି। ଦେତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ; ମୋତେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଭାବିବା।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ହିରଣ୍ଯକଶିପୋଃ ସୁତଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ପରଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା ତୀର୍ଥାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏହି ମୃଦୁ ଉକ୍ତି ଶୁଣି ବହୁ ଭଲପାଇ ଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଉଵାଚ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ କାନି ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନି ମୁନିସତ୍ତମ । ପାତାଲେ ଚ ତଥାକାଶେ ତାନି ନୋ ଵଦ ଵିସ୍ତରାତ୍
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ: 'ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି? ପାତାଳ ଓ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ କେଉଁ ଅଛି? ସବୁ ଖୁବ ଭଲଭାବରେ କହ।'
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ ମନୋଵାକ୍କାଯଶୁଦ୍ଧାନାଂ ରାଜଂସ୍ତୀର୍ଥଂ ପଦେ ପଦେ । ତଥା ମଲିନଚିତ୍ତାନାଂ ଗଙ୍ଗାପି କୀକଟାଧିକା
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ: 'ଯେଉଁମାନେ ମନ, କଥା ଓ ଶରୀରରେ ପବିତ୍ର, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତି ପଦେ ପଦେ ତୀର୍ଥ; ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ମଲିନ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ କିକଟ ଭୂମିଠାରୁ ଅଧମ।'