ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରେମାଦ୍ଭୁତଂ ତତ୍ର ବାଲେ ଚଟକଯୋସ୍ତଦା । ଵ୍ଯାସଶ୍ଚିନ୍ତାତୁରଃ କାମଂ ମନସା ସମଚିନ୍ତଯତ୍
ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରେମ ଦେଖି ବ୍ୟାସ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲେ ଏବଂ ମନରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତିରଶ୍ଚାମପି ଯତ୍ପ୍ରେମ ପୁତ୍ରେ ସମଭିଲକ୍ଷ୍ଯତେ । କିଂ ଚିତ୍ରଂ ଯନ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସେଵାଫଲମଭୀପ୍ସତାମ୍
ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଏପରି ପ୍ରେମ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେବାର ଫଳ ଆଶା କରି ଏହିପରି କରିଲେ ଏଥିରେ କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅଛି?
କିମେତୌ ଚଟକୌ ଚାସ୍ଯ ଵିଵାହଂ ସୁଖସାଧନମ୍ । ଵିରଚ୍ଯ ସୁଖିନୌ ସ୍ଯାତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵଧ୍ଵା ମୁଖଂ ଶୁଭମ୍
ଏହି ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ଏହି ଛୁଆ ପାଇଁ ବିବାହ ଦେଖିବେ କି? ବିବାହ ହେଲେ ଏବଂ ବଧୂଙ୍କ ଶୁଭ ମୁହଁ ଦେଖି ସେମାନେ ଖୁସି ହେବେ କି?
ଅଥଵା ଵାର୍ଧକେ ପ୍ରାପ୍ତେ ପରିଚର୍ଯାଂ କରିଷ୍ଯତି । ପୁତ୍ରଃ ପରମଧର୍ମିଷ୍ଠଃ ପୁଣ୍ଯାର୍ଥଂ କଲଵିଂକଯୋଃ
ନାହିଁଲେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ସେ ପୁଅ ଅତି ଧର୍ମିକ ହୋଇ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରି ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରିବେ କି?
ଅର୍ଜଯିତ୍ଵାଥଵା ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ପିତରୌ ତର୍ପଯିଷ୍ଯତି । ଅଥଵା ପ୍ରେତକାର୍ଯାଣି କରିଷ୍ଯତି ଯଥାଵିଧି
ନାହିଁଲେ ସେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରି ମାତାପିତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବେ କି? କିମ୍ବା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ କି?
ଅଥଵା କିଂ ଗଯାଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଗତ୍ଵା ସଂଵିତରିଷ୍ଯତି । ନୀଲୋତ୍ସର୍ଗଂ ଚ ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରକରିଷ୍ଯତି ବାଲକଃ
ନାହିଁଲେ ସେ ଗୟାକୁ ଯାଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ କି? ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଜଳ ଦାନ କରିବେ କି?
ସଂସାରେଽତ୍ର ସମାଖ୍ଯାତଂ ସୁଖାନାମୁତ୍ତମଂ ସୁଖମ୍ । ପୁତ୍ରଗାତ୍ରପରିଷ୍ଵଂଗୋ ଲାଲନଞ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସୁଖ ହେଉଛି ପୁଅଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ତାଙ୍କୁ ପାଳନ କରିବା।
ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ସ୍ଵର୍ଗୋ ନୈଵ ଚ ନୈଵ ଚ । ପୁତ୍ରାଦନ୍ଯତରନ୍ନାସ୍ତି ପରଲୋକସ୍ଯ ସାଧନମ୍
ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ପୁଅ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ ପରଲୋକ ପାଇଁ।
ମନ୍ଵାଦିଭିଶ୍ଚ ମୁନିଭିର୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଭାଷିତମ୍ । ପୁତ୍ରଵାନ୍ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୋତି ନାପୁତ୍ରସ୍ତୁ କଥଞ୍ଚନ
ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ କହିଛନ୍ତି — ପୁଅଥିବା ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏ, ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଦୃଶ୍ଯତେଽତ୍ର ସମକ୍ଷଂ ତନ୍ନାନୁମାନେନ ସାଧ୍ଯତେ । ପୁତ୍ରଵାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ପାପାଦାପ୍ତଵାକ୍ଯଂ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ଏହା ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନୁମାନରେ ନୁହେଁ; ପୁଅଥିବା ଲୋକ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ — ଏହା ଚିରକାଳର ଉପଦେଶ।
ଆତୁରେ ମୃତ୍ଯୁକାଲେଽପି ଭୂମିଶଯ୍ଯାଗତୋ ନରଃ । କରୋତି ମନସା ଚିନ୍ତାଂ ଦୁଃଖିତଃ ପୁତ୍ରଵର୍ଜିତଃ
ଅସୁସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁଅ ନଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ମନେ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ।
ଧନଂ ମେ ଵିପୁଲଂ ଗେହେ ପାତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ । ମନ୍ଦିରଂ ସୁନ୍ଦରଂ ଚୈତତ୍କୋଽସ୍ଯ ସ୍ଵାମୀ ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେ ଭାବେ — 'ମୋ ଘରେ ବହୁତ ଧନ ଅଛି, ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର ଅଛି, ଏହି ସୁନ୍ଦର ଘର — ଏହାର ମାଲିକ କିଏ ହେବେ?'
ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ମନସ୍ତସ୍ଯ ଦୁଃଖେନ ଭ୍ରମତେ ଯତଃ । ଅତୋଽସ୍ଯ ଦୁର୍ଗତିର୍ନୂନଂ ଭ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଥା
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭାବେ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଗତି ନିଶ୍ଚିତ, କାରଣ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭ୍ରାନ୍ତ।
ଏଵଂ ବହୁଵିଧାଂ ଚିନ୍ତାଂ କୃତ୍ଵା ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ବହୁଧା ଚୋଷ୍ଣଂ ଵିମନାଃ ସମ୍ବଭୂଵ ହ
ଏପରି ବହୁତ ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା କରି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ଏବଂ ମନ ଭାରି ହୋଇଗଲେ।
ଵିଚାର୍ଯ ମନସାତ୍ଯର୍ଥଂ କୃତ୍ଵା ମନସି ନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଜଗାମ ଚ ତପସ୍ତପ୍ତୁଂ ମେରୁପର୍ଵତସନିଧୌ
ମନରେ ଗଭୀର ଭାବନା କରି, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ, ସେ ମେରୁ ପର୍ବତ ନିକଟରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲା।
ମନସା ଚିନ୍ତଯାମାସ କଂ ଦେଵଂ ସମୁପାସ୍ମହେ । ଵରପ୍ରଦାନନିପୁଣଂ ଵାଞ୍ଛିତାର୍ଥପ୍ରଦଂ ତଥା
ମନରେ ଭାବିଲେ—କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବି? କିଏ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଆମ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇପାରିବେ?
ଵିଷ୍ଣୁଂ ରୁଦ୍ରଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ରଂ ଵା ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଵା ଦିଵାକରମ୍ । ଗଣେଶଂ କାର୍ତିକେଯଂ ଚ ପାଵକଂ ଵରୁଣଂ ତଥା
ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗଣେଶ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବରୁଣ—କେଉଁଠି ପୂଜା କରିବି?
ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯତସ୍ତସ୍ଯ ନାରଦୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଯଦୃଚ୍ଛଯା ସମାଯାତୋ ଵୀଣାପାଣିଃ ସମାହିତଃ
ଏଭଳି ଭାବିଥିବା ବେଳେ, ମହାନ ଋଷି ନାରଦ, ହାତରେ ବୀଣା ଧରି, ଶାନ୍ତ ମନେ ସେଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରମପ୍ରୀତୋ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । କୃତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯମାସନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ମୁନିମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ; ଜଳ ଓ ଆସନ ଦେଇ, ମୁନିଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵାଥ କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଚିନ୍ତାତୁରୋଽସି କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵୈପାଯନ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ମହାନ ମୁନି ପଚାରିଲେ—'ଦ୍ୱୈପାୟନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଚିନ୍ତିତ? ମତେ କୁହ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ନ ସୁଖଂ ମାନସେ ଯତଃ । ତଦର୍ଥଂ ଦୁଃଖିତଶ୍ଚାହଂ ଚିନ୍ତଯାମି ପୁନ ପୁନଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—'ପୁଅ ନଥିଲେ ଲୋକର ଭବିଷ୍ୟତ ନାହିଁ, ମନରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଏହି ଭାବନା କରୁଛି।'
ତପସା ତୋଷଯାମ୍ଯଦ୍ଯ କଂ ଦେଵଂ ଵାଚ୍ଛିତାର୍ଥଦମ୍ । ଇତି ଚିନ୍ତାତୁରୋଽସ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ ତ୍ଵାମହଂ ଶରଣଂ ଗତଃ
'ଆଜି ମୁଁ କିଛି ଦେବତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଆମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।'
ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ମହର୍ଷେ ତ୍ଵଂ କଥଯାଶୁ କୃପାନିଧେ । କଂ ଦେଵଂ ଶରଣଂ ଯାମି ଯୋ ମେ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି
'ମହାନ ଋଷି, ତୁମେ ସବୁକିଛି ଜାଣ, ଦୟାର ସାଗର; ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ, କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବି, ଯିଏ ମୋତେ ପୁଅ ଦେଇପାରିବେ?'
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ଵ୍ଯାସେନ ପୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ନାରଦୋ ଵେଦଵିନ୍ମୁନିଃ । ଉଵାଚ ପରଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା କୃଷ୍ଣଂ ପ୍ରତି ମହାମନାଃ
ସୂତ କହିଲେ—'ଏଭଳି ବ୍ୟାସ ପଚାରିବା ପରେ, ବେଦଜ୍ଞ ମୁନି ନାରଦ, ଅତି ପ୍ରେମରେ, କୃଷ୍ଣ ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ ପାରାଶର୍ଯ ମହାଭାଗ ଯତ୍ତ୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛସି ମାମିହ । ତମେଵାର୍ଥଂ ପୁରା ପୃଷ୍ଟଃ ପିତ୍ରା ମେ ମଧୁସୂଦନଃ
ନାରଦ କହିଲେ—'ହେ ପାରାଶରଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରୁଛ, ସେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ମୋ ପିତା ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ।'
ଧ୍ଯାନସ୍ଥଂ ଚ ହରିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପିତା ମେ ଵିସ୍ମଯଂ ଗତଃ । ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ ଦେଵେଶଂ ଶ୍ରୀନାଥଂ ଜଗତଃ ପତିମ୍
'ମୋ ପିତା ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ଶ୍ରୀନାଥ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।'
କୌସ୍ତୁଭୋଦ୍ଭାସିତଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧରମ୍ । ପୀତାମ୍ବରଂ ଚତୁର୍ବାହୁଂ ଶ୍ରୀଵତ୍ସାଙ୍କିତଵକ୍ଷସମ୍
'ତିଏ କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧରିଥିବା, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚାରିଟି ହାତ ଓ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଛାତି ଦେଖିଲେ।'
କାରଣଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ଦେଵଦେଵଂ ଜଗଦ୍ଗୁରୁମ୍ । ଵାସୁଦେଵଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ତପ୍ଯମାନଂ ମହତ୍ତପଃ
'ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକର କାରଣ, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ଜଗତର ଗୁରୁ, ବାସୁଦେବ, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ମହାତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ।'
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଦେଵଦେଵ ଜଗନ୍ନାଥ ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵତ୍ପ୍ରଭୋ । ତପଶ୍ଚରସି କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ କିଂ ଧ୍ଯାଯସି ଜନାର୍ଦନ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—'ହେ ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ଜଗନ୍ନାଥ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କାହିଁକି ଏହି ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ? କାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି?'
ଵିସ୍ମଯୋଽଯଂ ମମାତ୍ଯର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଜଗତାଂ ପ୍ରଭୁଃ । ଧ୍ଯାନଯୁକ୍ତୋଽସି ଦେଵେଶ କିଂ ଚ ଚିତ୍ରମତଃ ପରମ୍
'ମୋର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ; ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁ, ଦେବମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ତଥାପି ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ—ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଆଉ କଣ ହେବ?'