ଅହଙ୍କାରାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନାଃ କାମକ୍ରୋଧାଦଯଃ କିଲ । ଵର୍ଷକୋଟିସହସ୍ରଂ ତୁ ତପଃ କୃତ୍ଵାତିଦାରୁଣମ୍
ଅହଂକାରରୁ ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ଯାଏଁ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ ମଧ୍ୟ—
ଅହଙ୍କାରାଂକୁରେ ଜାତେ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଭଵତି ସର୍ଵଥା । ଯଥା ସୂର୍ଯୋଦଯେ ଜାତେ ତମୋରୂପଂ ନ ତିଷ୍ଠତି
ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାରର ଅଂକୁର ଉଦ୍ଭବିଯାଏ, ସବୁ କିଛି ସର୍ବଥା ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ । ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଅନ୍ଧକାର ରହିପାରେ ନାହିଁ—
ଅହଙ୍କାରାଂକୁରସ୍ଯାଗ୍ରେ ତଥା ପୁଣ୍ଯଂ ନ ତିଷ୍ଠତି । ପ୍ରହ୍ଲାଦୋଽପି ମହାଭାଗ ହରିଣା ସମଯୁଧ୍ଯତ
ଏଭଳି ଅହଂକାରର ଅଂକୁର ଆଗରେ ପୁଣ୍ୟ ରହିପାରେ ନାହିଁ । ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମଧ୍ୟ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ହରିଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ ।
ତଦା ଵ୍ଯର୍ଥଂ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ସୁକୃତଂ କିଲ ଭୂତଲେ । ନରନାରାଯଣୌ ଶାନ୍ତୌ ଵିହାଯ ପରମଂ ତପଃ
ସେତେବେଳେ ପୃଥିବୀରେ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ସୁକୃତ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ । ନର ଓ ନାରାୟଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ପରମ ତପସ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ—
କୃତଵନ୍ତୌ ଯଦା ଯୁଦ୍ଧଂ କ୍ଵ ଶମଃ ସୁକୃତଂ ପୁନଃ । ଈଦୃଗ୍ଭ୍ଯାଂ ସତ୍ତ୍ଵଯୁକ୍ତାଭ୍ଯାମଜେଯା ଯଦ୍ଯହଙ୍କୃତିଃ
ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଶାନ୍ତି କେଉଁଠି, ସୁକୃତ କେଉଁଠି ରହିଲା? ଏଭଳି ସତ୍ତ୍ୱଶୀଳ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅହଂକାରରେ ହରାଯାନ୍ତି—
ମାଦୃଶାନାଞ୍ଜ କା ଵାର୍ତା ମୁନେଽହଙ୍କାରସଂକ୍ଷଯେ । ଅହଙ୍କାରପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ନ କୋଽପ୍ଯସ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ମୋ ପରି ଲୋକମାନେ ବିଷୟରେ କଣ କୁହିବେ, ମୁନି, ଅହଂକାର ନଶ୍ଟ ହେବା ବିଷୟରେ? ତିନି ଲୋକରେ କେହି ଅହଂକାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିପାରିନାହାନ୍ତି ।
ନ ଭୂତୋ ଭଵିତା ନୈଵ ଯସ୍ତ୍ଯକ୍ତସ୍ତେନ ସର୍ଵଥା । ମୁଚ୍ଯତେ ଲୋହନିଗଡୈର୍ବଦ୍ଧଃ କାଷ୍ଠମଯୈସ୍ତଥା
ଯିଏ ସେଇ ଜିନିଷକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ, ସେ ଲୋହାର ଶୃଙ୍ଖଳ କିମ୍ବା କାଠର ବେଳେ ମଧ୍ୟ ବାନ୍ଧା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଅହଙ୍କାରନିବଦ୍ଧସ୍ତୁ ନ କଦାଚିଦ୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ଅହଙ୍କାରାଵୃତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଅହଂକାରରେ ବନ୍ଧା, ସେ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଉନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ସବୁଠି ଅହଂକାରରେ ଢାକିଯାଇଛି।
ଭ୍ରମତ୍ଯେଵ ହି ସଂସାରେ ଵିଷ୍ଠାମୂତ୍ରପ୍ରଦୂଷିତେ । ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନଂ କୁତସ୍ତାଵତ୍ସଂସାରେ ମୋହସଂଵୃତେ
ଏହି ସଂସାରରେ, ଯାହା ମଳ ଓ ପିତରେ ଦୂଷିତ, ଏହା ଘୁରିଘୁରି ଫେରେ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋହ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ କେମିତି ହେବ?
ମତଂ ମୀମାଂସକାନାଂ ଵୈ ସମ୍ମତଂ ଭାତି ସୁଵ୍ରତ । ମହାନ୍ତୋଽପି ସଦା ଯୁକ୍ତାଃ କାମକ୍ରୋଧାଦିଭିର୍ମୁନେ
ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୀମାଂସକଙ୍କର ମତ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଳିତ; ବଡ଼ ବଡ଼ ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଏହାଦିରେ ଲିନ ରହନ୍ତି, ମୁନି।
ମାଦୃଶାନାଂ କଲାଵସ୍ମିନ୍କା କଥା ମୁନିସତ୍ତମ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କାର୍ଯଂ ଵୈ କାରଣାଦ୍ଭିନ୍ନଂ କଥଂ ଭଵତି ଭାରତ
ମୋ ପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କଥାରେ କଣ କୁହିବି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ? ବ୍ୟାସ କହିଲେ: କାରଣ ଠାରୁ କାର୍ଯ୍ୟ କେମିତି ଭିନ୍ନ ହେବ, ହେ ଭାରତ?
କଟକଂ କୁଣ୍ଡଲଞ୍ଚୈଵ ସୁଵର୍ଣସଦୃଶଂ ଭଵେତ୍ । ଅହଙ୍କାରୋଦ୍ଭଵଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ସଚରାଚରମ୍
କଂକଣ କିମ୍ବା କୁଣ୍ଡଳ ସୁନା ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ; ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ସବୁ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ପଟସ୍ତନ୍ତୁଵଶଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତଦ୍ଵିଯୁକ୍ତଃ କଥଂ ଭଵେତ୍ । ମାଯାଗୁଣୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ ସର୍ଵଂ ରଚିତଂ ସ୍ଥିରଜଙ୍ଗମମ୍
କପଡ଼ା ତାନ୍ତୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କହାଯାଏ; ତାନ୍ତୁ ଛାଡ଼ି ଏହା କେମିତି ରହିପାରିବ? ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ମାୟାର ତିନି ଗୁଣରେ ଗଠିତ।
ସତୃଣସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ କା ତତ୍ର ପରିଦେଵନା । ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରସ୍ତେ ଚାହଙ୍କାରମୋହିତାଃ
ଘାସର ତିନି ଥରୁ ଦଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେଠାରେ କଣ ଦୁଃଖ କରିବା? ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅହଂକାରରେ ମୁହଁ ଦେଇଛନ୍ତି।
ଭ୍ରମନ୍ତ୍ଯସ୍ମିନ୍ମହାଗାଧେ ସଂସାରେ ନୃପସତ୍ତମ । ଵସିଷ୍ଠନାରଦାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ମୁନଯୋ ଜ୍ଞାନିନଃ ପରମ୍
ଏହି ବଡ଼ ଓ ଗଭୀର ସଂସାରରେ ସେମାନେ ଘୁରିଘୁରି ଫେରନ୍ତି, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବସିଷ୍ଠ, ନାରଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନୀ।
ତେଽଭିଭୂତାଃ ସଂସରନ୍ତି ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ପୁନଃ ପୁନଃ । ନ କୋଽପ୍ଯସ୍ତି ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଦେହଭୃତ୍
ସେମାନେ ଅଧିନ ହୋଇ, ପୁଣିପୁଣି ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁରନ୍ତି; ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିନି ଲୋକରେ ଦେହଧାରୀ କୌଣସି ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଏହାରୁ ବଞ୍ଚି ପାରିନାହାନ୍ତି।
ଏଭିର୍ମାଯାଗୁଣୈର୍ମୁକ୍ତଃ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମସୁଖେ ସ୍ଥିତଃ । କାମକ୍ରୋଧୌ ତଥା ଲୋଭୋ ମୋହୋଽହଙ୍କାରସମ୍ଭଵଃ
ଏହି ମାୟାର ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ, ଶାନ୍ତ ଓ ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ବସିଥିବା ଲୋକ—କାମନା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ସବୁ ଅହଂକାରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ନ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି ନରଂ ସର୍ଵଂ ଦେହଵନ୍ତଂ ନୃପୋତ୍ତମ । ଅଧୀତ୍ଯ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାଣି ପୁରାଣାନି ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ଚ
ସେମାନେ କୌଣସି ଦେହଧାରୀକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ।
କୃତ୍ଵା ତୀର୍ଥାଟନଂ ଦାନଂ ଧ୍ଯାନଞ୍ଚୈଵ ସୁରାର୍ଚନମ୍ । କରୋତି ଵିଷଯାସକ୍ତଃ ସର୍ଵଂ କର୍ମ ଚ ଚୌରଵତ୍
ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା, ଦାନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଦେବତାର ପୂଜା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି ରହିଛି, ସେ ସମସ୍ତ କାମ କୁ ଚୋର ପରି କରେ।
ଵିଚାରଯତି ନୋ ପୂର୍ଵଂ କାମମୋହମଦାନ୍ଵିତଃ । କୃତେ ଯୁଗେଽପି ତ୍ରେତାଯାଂ ଦ୍ଵାପରେ କୁରୁନନ୍ଦନ
ଯିଏ କାମନା, ମୋହ ଓ ମଦରେ ଭରିଆ, ସେ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ବିଚାର କରେନାହିଁ; କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ।
ଵିଦ୍ଧୋଽତ୍ରାସ୍ତି ଚ ଧର୍ମୋଽପି କା କଥାଦ୍ଯ କଲୌ ପୁନଃ । ସ୍ପର୍ଧା ସଦୈଵ ସଦ୍ରୋହା ଲୋଭାମର୍ଷୌ ଚ ସର୍ଵଦା
ସେଠାରେ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଆଘାତ ପାଇଥିଲା; ଏବେ କଳିଯୁଗରେ କଣ କୁହିବି? ଇର୍ଷ୍ୟା, ସଦା ଶତ୍ରୁତା, ଲୋଭ ଓ ରୋଷ ସବୁବେଳେ ବଢ଼ିଛି।
ଏଵଂଵିଧୋଽସ୍ତି ସଂସାରୋ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ସାଧଵୋ ଵିରଲା ଲୋକେ ଭଵନ୍ତି ଗତମତ୍ସରାଃ
ଏହିପରି ହେଉଛି ସଂସାରର ଗତି—ଏଠାରେ ଅଧିକ ବିଚାର କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଏହି ଲୋକରେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ିଥିବା ସାଧୁମାନେ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଜିତକ୍ରୋଧା ଜିତାମର୍ଷା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତାର୍ଥଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ରାଜୋଵାଚ ତେ ଧନ୍ଯାଃ କୃତପୁଣ୍ଯାସ୍ତେ ମଦମୋହଵିଵର୍ଜିତାଃ
ଯେମାନେ କ୍ରୋଧ ଓ ରୋଷକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ—ରାଜା କହିଲେ: ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟବାନ୍, ମଦ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ।
ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯାଃ ସଦାଚାରା ଜିତଂ ତୈର୍ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ଦୁନୋମି ପାତକଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ପିତୁର୍ମମ ମହାତ୍ମନଃ
ଯେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସଦାଚାରରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ଜିତିଛନ୍ତି; ମୋର ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କର ପାପ ସ୍ମରଣ କରି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ।
କୃତସ୍ତପସ୍ଵିନଃ କଣ୍ଠେ ମୃତସର୍ପୋ ହ୍ଯଘଂ ଵିନା । ଅତସ୍ତସ୍ଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଵିତା କିଂ ମମାଗ୍ରତଃ
ଏହି ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ଗଳାରେ ମୃତ ସାପ ରଖାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଖରାପ କାମ ହୋଇନାହିଁ। ଏହିପରି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ କଣ ଘଟିବ?
ନ ଜାନେ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ମୋହାତ୍କିଂ ଵା କାର୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ମଧୁ ପଶ୍ଯତି ମୂଢାତ୍ମା ପ୍ରପାତଂ ନୈଵ ପଶ୍ଯତି
ମୁଁ ଜାଣିପାରୁନି, ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିବାରୁ କଣ ଘଟିବ। ମୂଢ଼ ମନିଷ୍ଯ ମଧୁକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ତଳକୁ ପତନ ହେବାକୁ ଦେଖେନାହିଁ।
କରୋତି ନିନ୍ଦିତଂ କର୍ମ ନରକାନ୍ନ ବିଭେତି ଚ । କଥଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ପୁରା ଵୃତ୍ତଂ ଵିସ୍ତରାତ୍ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
ସେ ନିନ୍ଦନୀୟ କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ନରକକୁ ଭୟ କରେନାହିଁ। ପୁରୁଣା ସେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ହେଲା, ତାହା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦେନ ଯଥା ଚୋଗ୍ରଂ ନରନାରାଯଣସ୍ଯ ଵୈ । ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ତୁ କଥଂ ଯାତଃ ପାତାଲାତ୍ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କିପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ସହିତ? ଏବଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦ କିପରି ପାତାଳକୁ ଗଲେ? ଏହି କଥା ମୋତେ କୁହ।
ସାରସ୍ଵତେ ମହାତୀର୍ଥେ ପୁଣ୍ଯେ ବଦରିକାଶ୍ରମେ । ନରନାରାଯଣୌ ଶାନ୍ତୌ ତାପସୌ ମୁନିସତ୍ତମୌ
ପବିତ୍ର ସାରସ୍ବତୀ ତୀରରେ, ପୁଣ୍ୟ ବଦରିକା ଆଶ୍ରମରେ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ତପସ୍ବୀ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନର ଓ ନାରାୟଣ ବସୁଥିଲେ।
କୃତଵନ୍ତୌ ତଥା ଯୁଦ୍ଧଂ ହେତୁନା କେନ ମାନଦ । ଵୈରଂ ଭଵତି ଵିତ୍ତାର୍ଥଂ ଦାରାର୍ଥଂ ଵା ପରସ୍ପରମ୍
ସେମାନେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ଏବଂ କାହିଁକି? ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିବା, ଧନ କିମ୍ବା ଜନାନୀ ନିମିତ୍ତରେ ମନିଷ୍ଯମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱେଷ ହୁଏ।