ଵାରାଙ୍ଗନାଗଣଂ ଜୁଷ୍ଟଂ ତେନାସଂ ଦୁଃଖଭାଜନମ୍ । ଉତ୍ପାଦିତାସ୍ତଥା ନାର୍ଯୋ ମଯା ଧର୍ମଵ୍ଯଯେନ ଵୈ
ଏହି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦେବଙ୍ଗନାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଦୁଃଖର ଭାଗୀ ହୋଇଛି; ଏଭଳି ମୁଁ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ କରି ନାରୀମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି।
ତାସ୍ତୁ ମାଂ ବାଧିତୁଂ ଵୃତ୍ତାଃ କାମାର୍ତାଃ ପ୍ରମଦୋତ୍ତମାଃ । ଊର୍ଣନାଭିରିଵାଦ୍ଯାହଂ ଜାଲେନ ସ୍ଵକୃତେନ ଵୈ
ଏହି ଉତ୍ତମ ନାରୀମାନେ, କାମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ମକଡ଼ା ପରି ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିବା ଜାଲରେ ଆଟକିଛି।
ବଦ୍ଧୋଽସ୍ମି ସୁଦୃଢେନାତ୍ର କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମତଃ ପରମ୍ । ଯଦି ଚିନ୍ତାଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ସନ୍ତ୍ଯଜାମ୍ଯବଲା ଇମାଃ
ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଛି; ଏଠାରୁ ପରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଯଦି ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ଅଶକ୍ତ ନାରୀମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉ—
ଶପ୍ତ୍ଵା ଭ୍ରଷ୍ଟା ଵ୍ରଜିଷ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵା ଭଗ୍ନମନୋରଥାଃ । ମୁକ୍ତୋଽହଂ ସଞ୍ଚରିଷ୍ଯାମି ଵିଜନେ ପରମଂ ତପଃ
ଶାପ ଦେଇ ଏମାନେ ଭଙ୍ଗ ଆଶା ସହିତ ଚାଲିଯିବେ; ମୁଁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏକାକି ଘୁରିବି ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କରିବି।
ତସ୍ମାତ୍କ୍ରୋଧଂ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ସୁନ୍ଦରୀଗଣମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ମୁନିର୍ନାରାଯଣସ୍ତଦା
ସେହିପରି, କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ମୁଁ ସୁନ୍ଦରୀମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ମନରେ ଭାବି, ମୁନି ନାରାୟଣ—
ଵିମର୍ଶମକରୋଚ୍ଚିତ୍ତେ ସୁଖୋତ୍ପାଦନସାଧନେ । ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଯଂ ମହାଶତ୍ରୁଃ କ୍ରୋଧଃ ସନ୍ତାପକାରକଃ
ସୁଖ କିପରି ମିଳିବ, ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ; ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ କ୍ରୋଧ, ଯାହା ଦୁଃଖର କାରଣ।
କାମାଦପ୍ଯଧିକୋ ଲୋକେ ଲୋଭାଦପି ଚ ଦାରୁଣଃ । କ୍ରୋଧାଭିଭୂତଃ କୁରୁତେ ହିଂସାଂ ପ୍ରାଣଵିଘାତିନୀମ୍
ଏହା ଲୋକରେ କାମଠାରୁ ଅଧିକ ଏବଂ ଲୋଭଠାରୁ ଭୟଙ୍କର; କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ହେଲେ ଲୋକ ହିଂସା କରେ, ଯାହା ପ୍ରାଣକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ଦୁଃଖଦାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ନରକାରାମଦୀର୍ଘିକାମ୍ । ଯଥାଗ୍ନିର୍ଘର୍ଷଣାଜ୍ଜାତଃ ପାଦପଂ ପ୍ରଦହେତ୍ତଥା
ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି ଏବଂ ନରକର ଗଭୀର ଗଡ଼ି ତିଆରି କରେ; ଯେପରି ଘର୍ଷଣରେ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଗଛକୁ ପୁଡ଼ାଇଦିଏ, ସେପରି।
ଦେହୋତ୍ପନ୍ନସ୍ତଥା କ୍ରୋଧୋ ଦେହଂ ଦହତି ଦାରୁଣଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯମାନଂ ତଂ ଭ୍ରାତରଂ ଦୀନମାନସମ୍
ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା କ୍ରୋଧ ଦେହକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଜଳାଇ ଦେଇଥାଏ । ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୟାନ ହେଉଥିବା ତାଙ୍କର ଭାଇକୁ ଚିନ୍ତା କରି—
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ତଥ୍ଯଂ ନରୋ ଧର୍ମସୁତୋଽନୁଜଃ । ନର ଉଵାଚ ନାରାଯଣ ମହାଭାଗ କୋପଂ ଯଚ୍ଛ ମହାମତେ
ସେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ; ଧର୍ମର ପୁଅ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ । ନର କହିଲେ — ନାରାୟଣ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କର ।
ଶାନ୍ତଂ ଭାଵଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନାଶଯାହଙ୍କୃତିଂ ପରାମ୍ । ପୁରାହଙ୍କାରଦୋଷେଣ ତପୋ ନଷ୍ଟଂ କିଲାଵଯୋଃ
ଶାନ୍ତ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଉଚ୍ଚତମ ଅହଂକାରକୁ ନଶ୍ଟ କର । ପୂର୍ବରୁ ଅହଂକାରର ଦୋଷରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ତପସ୍ୟା ହରାଇଥିଲୁ ।
ସଂଗ୍ରାମଶ୍ଚାଭଵତ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଭାଵାଭ୍ଯାମସୁରେଣ ହ । ଦିଵ୍ଯଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦେନ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍
ତାଁମାନେ ଦୁଇଜଣ ଓ ଅସୁର ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲା, ଯାହା ଦେବତାଙ୍କର ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଚାଲିଥିଲା ।
ଦୁଃଖଂ ବହୁତରଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତତ୍ରାଵାଭ୍ଯାଂ ସୁରୋତ୍ତମ । ତସ୍ମାତ୍କ୍ରୋଧଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶାନ୍ତୋ ଭଵ ମୁନୀଶ୍ଵର
ସେଠାରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା । ଏହିକାରଣରୁ କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼ି, ଶାନ୍ତ ହେଉ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
( ଶାନ୍ତତ୍ଵଂ ତପସୋ ମୂଲଂ ମୁନିଭିଃ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ।) ॥ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶାନ୍ତୋଽଭୂଦ୍ଧର୍ମନନ୍ଦନଃ । ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ସଂଶଯୋଽଯଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହ୍ଲାଦେନ ମହାତ୍ମନା
(ଶାନ୍ତିକୁ ତପସ୍ୟାର ମୂଳ ବୋଲି ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି ।) ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମର ପୁଅ ଶାନ୍ତ ହେଲେ । ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ — ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାତ୍ମା ପ୍ରହ୍ଲାଦ ବିଷୟରେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ଅଛି—
ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତେନ ଶାନ୍ତେନ କଥଂ ଯୁଦ୍ଧଂ କୃତଂ ପୁରା । କୃତଵନ୍ତୌ କଥଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ନରନାରାଯଣାଵୃଷୀ
ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପୂର୍ବକାଳରେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ? ଏବଂ ନର ଓ ନାରାୟଣ ମୁନିମାନେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ?
ତାପସୌ ଧର୍ମପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ସୁଶାନ୍ତମାନସାଵୁଭୌ । ସମାଗମଃ କଥଂ ଜାତସ୍ତଯୋର୍ଦୈତ୍ଯସୁତସ୍ଯ ଚ
ଧର୍ମର ପୁଅ, ଦୁଇଜଣ ତାପସୀ, ଦୁଇଜଣଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ — ସେମାନେ ଦାଇତ୍ୟ ପୁଅ ସହ କିପରି ମିଶିଥିଲେ?
ସଂଗ୍ରାମସ୍ତୁ କଥଂ ତାଭ୍ଯାଂ କୃତସ୍ତେନ ମହାତ୍ମନା । ପ୍ରହ୍ଲାଦୋଽପ୍ଯତିଧର୍ମାତ୍ମା ଜ୍ଞାନଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁତତ୍ପରଃ
ସେ ମହାତ୍ମା ସହିତ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ? ପ୍ରହ୍ଲାଦ ବି ଅତି ଧାର୍ମିକ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ।
ନରନାରାଯଣୌ ତଦ୍ଵତ୍ତାପସୌ ସତ୍ତ୍ଵସଂସ୍ଥିତୌ । ତେନ ତାଭ୍ଯାଂ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଵୈରଂ ଯଦି ପରସ୍ପରମ୍
ନର ଓ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ତାପସୀ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବିସ୍ଥିତ । ଯଦି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାପରେକ ଶତ୍ରୁତା ଉଦ୍ଭବିଥିଲା—
ତଦା ତପସି ଧର୍ମେ ଚ ଶ୍ରମ ଏଵ ହି କେଵଲମ୍ । କ୍ଵ ଜପଃ କ୍ଵ ତପଶ୍ଚର୍ଯା ପୁରା ସତ୍ଯଯୁଗେଽପି ଚ
ତେବେ ତପସ୍ୟା ଓ ଧର୍ମରେ କେବଳ କ୍ଲାନ୍ତି ହେବ । ତାହେଲେ ଜପ କେଉଁଠି, ତପସ୍ୟା କେଉଁଠି, ସତ୍ୟଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ?
ତାଦୃଶୈର୍ନ ଜିତଂ ଚିତ୍ତଂ କ୍ରୋଧାହଙ୍କାରସଂଵୃତମ୍ । ନ କ୍ରୋଧୋ ନ ଚ ମାତ୍ସର୍ଯମହଙ୍କାରାଂକୁରଂ ଵିନା
ଏଭଳି ଲୋକମାନେ କ୍ରୋଧ ଓ ଅହଂକାରରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ମନକୁ ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । କ୍ରୋଧ, ଇର୍ଷ୍ୟା କିମ୍ବା ଅହଂକାରର ଅଂକୁର ଛାଡ଼ି—
ଅହଙ୍କାରାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନାଃ କାମକ୍ରୋଧାଦଯଃ କିଲ । ଵର୍ଷକୋଟିସହସ୍ରଂ ତୁ ତପଃ କୃତ୍ଵାତିଦାରୁଣମ୍
ଅହଂକାରରୁ ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ଯାଏଁ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ ମଧ୍ୟ—
ଅହଙ୍କାରାଂକୁରେ ଜାତେ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଭଵତି ସର୍ଵଥା । ଯଥା ସୂର୍ଯୋଦଯେ ଜାତେ ତମୋରୂପଂ ନ ତିଷ୍ଠତି
ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାରର ଅଂକୁର ଉଦ୍ଭବିଯାଏ, ସବୁ କିଛି ସର୍ବଥା ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ । ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଅନ୍ଧକାର ରହିପାରେ ନାହିଁ—
ଅହଙ୍କାରାଂକୁରସ୍ଯାଗ୍ରେ ତଥା ପୁଣ୍ଯଂ ନ ତିଷ୍ଠତି । ପ୍ରହ୍ଲାଦୋଽପି ମହାଭାଗ ହରିଣା ସମଯୁଧ୍ଯତ
ଏଭଳି ଅହଂକାରର ଅଂକୁର ଆଗରେ ପୁଣ୍ୟ ରହିପାରେ ନାହିଁ । ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମଧ୍ୟ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ହରିଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ ।
ତଦା ଵ୍ଯର୍ଥଂ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ସୁକୃତଂ କିଲ ଭୂତଲେ । ନରନାରାଯଣୌ ଶାନ୍ତୌ ଵିହାଯ ପରମଂ ତପଃ
ସେତେବେଳେ ପୃଥିବୀରେ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ସୁକୃତ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ । ନର ଓ ନାରାୟଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ପରମ ତପସ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ—
କୃତଵନ୍ତୌ ଯଦା ଯୁଦ୍ଧଂ କ୍ଵ ଶମଃ ସୁକୃତଂ ପୁନଃ । ଈଦୃଗ୍ଭ୍ଯାଂ ସତ୍ତ୍ଵଯୁକ୍ତାଭ୍ଯାମଜେଯା ଯଦ୍ଯହଙ୍କୃତିଃ
ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଶାନ୍ତି କେଉଁଠି, ସୁକୃତ କେଉଁଠି ରହିଲା? ଏଭଳି ସତ୍ତ୍ୱଶୀଳ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅହଂକାରରେ ହରାଯାନ୍ତି—
ମାଦୃଶାନାଞ୍ଜ କା ଵାର୍ତା ମୁନେଽହଙ୍କାରସଂକ୍ଷଯେ । ଅହଙ୍କାରପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ନ କୋଽପ୍ଯସ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ମୋ ପରି ଲୋକମାନେ ବିଷୟରେ କଣ କୁହିବେ, ମୁନି, ଅହଂକାର ନଶ୍ଟ ହେବା ବିଷୟରେ? ତିନି ଲୋକରେ କେହି ଅହଂକାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିପାରିନାହାନ୍ତି ।
ନ ଭୂତୋ ଭଵିତା ନୈଵ ଯସ୍ତ୍ଯକ୍ତସ୍ତେନ ସର୍ଵଥା । ମୁଚ୍ଯତେ ଲୋହନିଗଡୈର୍ବଦ୍ଧଃ କାଷ୍ଠମଯୈସ୍ତଥା
ଯିଏ ସେଇ ଜିନିଷକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ, ସେ ଲୋହାର ଶୃଙ୍ଖଳ କିମ୍ବା କାଠର ବେଳେ ମଧ୍ୟ ବାନ୍ଧା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଅହଙ୍କାରନିବଦ୍ଧସ୍ତୁ ନ କଦାଚିଦ୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ଅହଙ୍କାରାଵୃତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଅହଂକାରରେ ବନ୍ଧା, ସେ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଉନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ସବୁଠି ଅହଂକାରରେ ଢାକିଯାଇଛି।
ଭ୍ରମତ୍ଯେଵ ହି ସଂସାରେ ଵିଷ୍ଠାମୂତ୍ରପ୍ରଦୂଷିତେ । ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନଂ କୁତସ୍ତାଵତ୍ସଂସାରେ ମୋହସଂଵୃତେ
ଏହି ସଂସାରରେ, ଯାହା ମଳ ଓ ପିତରେ ଦୂଷିତ, ଏହା ଘୁରିଘୁରି ଫେରେ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋହ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ କେମିତି ହେବ?
ମତଂ ମୀମାଂସକାନାଂ ଵୈ ସମ୍ମତଂ ଭାତି ସୁଵ୍ରତ । ମହାନ୍ତୋଽପି ସଦା ଯୁକ୍ତାଃ କାମକ୍ରୋଧାଦିଭିର୍ମୁନେ
ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୀମାଂସକଙ୍କର ମତ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଳିତ; ବଡ଼ ବଡ଼ ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଏହାଦିରେ ଲିନ ରହନ୍ତି, ମୁନି।