କାମାର୍ତାନାଞ୍ଚ ମୁନିଭିର୍ଧର୍ମଜ୍ଞୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । ଭାଗ୍ଯଯୋଗାଦିହ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ଵର୍ଗାତ୍ପ୍ରେମପରିପ୍ଲୁତାଃ
ଯେମାନେ ଆସକ୍ତିରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରୁଥିବା ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଭାଗ୍ୟ ଓ ସଂଯୋଗ ପାଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଲୋକମାନେଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରେମରେ ପ୍ରଭୃତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନାର୍ହସି ଦେଵେଶ ସମର୍ଥୋଽସି ଜଗତ୍ପତେ । ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ପୂର୍ଣଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ତପସ୍ତପ୍ତଂ ମଯାତ୍ର ଵୈ
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ଏବଂ ସମର୍ଥ। ନାରାୟଣ କହିଲେ: ଏଠାରେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରିଛି।
ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯେଣ ଚାର୍ଵଙ୍ଗ୍ଯଃ କଥଂ ଭଙ୍ଗଂ କରୋମ୍ଯତଃ । ନେଚ୍ଛା କାମେ ସୁଖେ କାଚିତ୍ସୁଖଧର୍ମଵିନାଶକେ
ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଛି ଓ ଶରୀର ଶୋଭାବାନ୍, ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ଏହାକୁ କିପରି ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବି? ଧର୍ମର ସୁଖକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା କାମସୁଖ ପ୍ରତି ମୋର କୌଣସି ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ।
ପଶୂନାମପି ସାଧର୍ମ୍ଯେ ରମେତ ମତିମାନ୍କଥମ୍ । ଅପ୍ସରସ ଊଚୁଃ ଶବ୍ଦାଦୀନାଂ ଚ ପଞ୍ଚାନାଂ ମଧ୍ଯେ ସ୍ପର୍ଶସୁଖଂ ଵରମ୍
ପଶୁମାନଙ୍କ ସହ ମିଳିଥିବା ସାଧାରଣତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଏହି ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ?
ଆନନ୍ଦରସମୂଲଂ ଵୈ ନାନ୍ଯଦସ୍ତି ସୁଖଂ କିଲ । ଅତୋଽସ୍ମାକଂ ମହାରାଜ ଵଚନଂ କୁରୁ ସର୍ଵଥା
ଅପ୍ସରାମାନେ କହିଲେ: ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ପର୍ଶର ସୁଖ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ଏହା ଆନନ୍ଦର ମୂଳ, ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୁଖ ନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ, ହେ ମହାରାଜ, ଆମର ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।
ନିର୍ଭରଂ ସୁଖମାସାଦ୍ଯ ଚରସ୍ଵ ଗନ୍ଧମାଦନେ । ଯଦି ଵାଞ୍ଛସି ନାକତ୍ଵଂ ନାଧିକୋ ଗନ୍ଧମାଦନାତ୍
ଅଧିକ ସୁଖ ପାଇଁ, ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ଆନନ୍ଦରେ ରୁହନ୍ତୁ; ଯଦି ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ଗନ୍ଧମାଦନଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ।
ରମସ୍ଵାତ୍ର ଶୁଭେ ସ୍ଥାନେ ପ୍ରାପ୍ଯ ସର୍ଵାଃ ସୁରାଙ୍ଗନାଃ
ଏହି ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍ଗନାମାନେ ମିଳିଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ରୁହନ୍ତୁ।
ଅହଙ୍କାରାଵର୍ତନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତାସାଂ ଧର୍ମପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଵିମର୍ଶମକରୋଚ୍ଚିତ୍ତେ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଯାଧୁନା
ଅହଂକାରର ଚକ୍ର ବିବର୍ଣ୍ଣନା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମର ପୁତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନରେ ମନରେ ଭାବିଲେ—'ଏବେ ମୁଁ କଣ କରିବି?'
ହାସ୍ଯୋଽହଂ ମୁନିଵୃନ୍ଦେଷୁ ଭଵିଷ୍ଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ସଙ୍ଗମାତ୍ । ଅହଂକାରାଦିଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୁଃଖଂ ନାତ୍ର ଵିଚାରଣା । ମୂଲଂ ଧର୍ମଵିନାଶସ୍ଯ ପ୍ରଥମଂ ଯଦହଙ୍କୃତିଃ
ଆଜି ଏହି ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହସ୍ୟସ୍ପଦ ହେବି; ଏହି ଦୁଃଖ ମୋର ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଧର୍ମ ନାଶର ମୂଳ ଆଦିରେ ଏହି ଅଭିମାନ।
ମୂଲଂ ସଂସାରଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଯତଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମହାତ୍ମଭିଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୌନଂ ସମାଧାଯ ନ ସ୍ଥିତୋଽହଂ ସମାଗତମ୍
ମହାତ୍ମାମାନେ କହିଛନ୍ତି, ସଂସାରର ବୃକ୍ଷର ମୂଳ ଏହି ଅଭିମାନ; ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ମୌନ ଓ ଶାନ୍ତ ରହିପାରିଲି ନାହିଁ, ଏହି ସଂଯୋଗକୁ ଆଣିଲି।
ଵାରାଙ୍ଗନାଗଣଂ ଜୁଷ୍ଟଂ ତେନାସଂ ଦୁଃଖଭାଜନମ୍ । ଉତ୍ପାଦିତାସ୍ତଥା ନାର୍ଯୋ ମଯା ଧର୍ମଵ୍ଯଯେନ ଵୈ
ଏହି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦେବଙ୍ଗନାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଦୁଃଖର ଭାଗୀ ହୋଇଛି; ଏଭଳି ମୁଁ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ କରି ନାରୀମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି।
ତାସ୍ତୁ ମାଂ ବାଧିତୁଂ ଵୃତ୍ତାଃ କାମାର୍ତାଃ ପ୍ରମଦୋତ୍ତମାଃ । ଊର୍ଣନାଭିରିଵାଦ୍ଯାହଂ ଜାଲେନ ସ୍ଵକୃତେନ ଵୈ
ଏହି ଉତ୍ତମ ନାରୀମାନେ, କାମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ମକଡ଼ା ପରି ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିବା ଜାଲରେ ଆଟକିଛି।
ବଦ୍ଧୋଽସ୍ମି ସୁଦୃଢେନାତ୍ର କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମତଃ ପରମ୍ । ଯଦି ଚିନ୍ତାଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ସନ୍ତ୍ଯଜାମ୍ଯବଲା ଇମାଃ
ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଛି; ଏଠାରୁ ପରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଯଦି ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ଅଶକ୍ତ ନାରୀମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉ—
ଶପ୍ତ୍ଵା ଭ୍ରଷ୍ଟା ଵ୍ରଜିଷ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵା ଭଗ୍ନମନୋରଥାଃ । ମୁକ୍ତୋଽହଂ ସଞ୍ଚରିଷ୍ଯାମି ଵିଜନେ ପରମଂ ତପଃ
ଶାପ ଦେଇ ଏମାନେ ଭଙ୍ଗ ଆଶା ସହିତ ଚାଲିଯିବେ; ମୁଁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏକାକି ଘୁରିବି ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କରିବି।
ତସ୍ମାତ୍କ୍ରୋଧଂ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ସୁନ୍ଦରୀଗଣମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ମୁନିର୍ନାରାଯଣସ୍ତଦା
ସେହିପରି, କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ମୁଁ ସୁନ୍ଦରୀମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ମନରେ ଭାବି, ମୁନି ନାରାୟଣ—
ଵିମର୍ଶମକରୋଚ୍ଚିତ୍ତେ ସୁଖୋତ୍ପାଦନସାଧନେ । ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଯଂ ମହାଶତ୍ରୁଃ କ୍ରୋଧଃ ସନ୍ତାପକାରକଃ
ସୁଖ କିପରି ମିଳିବ, ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ; ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ କ୍ରୋଧ, ଯାହା ଦୁଃଖର କାରଣ।
କାମାଦପ୍ଯଧିକୋ ଲୋକେ ଲୋଭାଦପି ଚ ଦାରୁଣଃ । କ୍ରୋଧାଭିଭୂତଃ କୁରୁତେ ହିଂସାଂ ପ୍ରାଣଵିଘାତିନୀମ୍
ଏହା ଲୋକରେ କାମଠାରୁ ଅଧିକ ଏବଂ ଲୋଭଠାରୁ ଭୟଙ୍କର; କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ହେଲେ ଲୋକ ହିଂସା କରେ, ଯାହା ପ୍ରାଣକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ଦୁଃଖଦାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ନରକାରାମଦୀର୍ଘିକାମ୍ । ଯଥାଗ୍ନିର୍ଘର୍ଷଣାଜ୍ଜାତଃ ପାଦପଂ ପ୍ରଦହେତ୍ତଥା
ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି ଏବଂ ନରକର ଗଭୀର ଗଡ଼ି ତିଆରି କରେ; ଯେପରି ଘର୍ଷଣରେ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଗଛକୁ ପୁଡ଼ାଇଦିଏ, ସେପରି।
ଦେହୋତ୍ପନ୍ନସ୍ତଥା କ୍ରୋଧୋ ଦେହଂ ଦହତି ଦାରୁଣଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯମାନଂ ତଂ ଭ୍ରାତରଂ ଦୀନମାନସମ୍
ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା କ୍ରୋଧ ଦେହକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଜଳାଇ ଦେଇଥାଏ । ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୟାନ ହେଉଥିବା ତାଙ୍କର ଭାଇକୁ ଚିନ୍ତା କରି—
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ତଥ୍ଯଂ ନରୋ ଧର୍ମସୁତୋଽନୁଜଃ । ନର ଉଵାଚ ନାରାଯଣ ମହାଭାଗ କୋପଂ ଯଚ୍ଛ ମହାମତେ
ସେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ; ଧର୍ମର ପୁଅ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ । ନର କହିଲେ — ନାରାୟଣ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କର ।
ଶାନ୍ତଂ ଭାଵଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନାଶଯାହଙ୍କୃତିଂ ପରାମ୍ । ପୁରାହଙ୍କାରଦୋଷେଣ ତପୋ ନଷ୍ଟଂ କିଲାଵଯୋଃ
ଶାନ୍ତ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଉଚ୍ଚତମ ଅହଂକାରକୁ ନଶ୍ଟ କର । ପୂର୍ବରୁ ଅହଂକାରର ଦୋଷରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ତପସ୍ୟା ହରାଇଥିଲୁ ।
ସଂଗ୍ରାମଶ୍ଚାଭଵତ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଭାଵାଭ୍ଯାମସୁରେଣ ହ । ଦିଵ୍ଯଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦେନ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍
ତାଁମାନେ ଦୁଇଜଣ ଓ ଅସୁର ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲା, ଯାହା ଦେବତାଙ୍କର ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଚାଲିଥିଲା ।
ଦୁଃଖଂ ବହୁତରଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତତ୍ରାଵାଭ୍ଯାଂ ସୁରୋତ୍ତମ । ତସ୍ମାତ୍କ୍ରୋଧଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶାନ୍ତୋ ଭଵ ମୁନୀଶ୍ଵର
ସେଠାରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା । ଏହିକାରଣରୁ କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼ି, ଶାନ୍ତ ହେଉ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
( ଶାନ୍ତତ୍ଵଂ ତପସୋ ମୂଲଂ ମୁନିଭିଃ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ।) ॥ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶାନ୍ତୋଽଭୂଦ୍ଧର୍ମନନ୍ଦନଃ । ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ସଂଶଯୋଽଯଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହ୍ଲାଦେନ ମହାତ୍ମନା
(ଶାନ୍ତିକୁ ତପସ୍ୟାର ମୂଳ ବୋଲି ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି ।) ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମର ପୁଅ ଶାନ୍ତ ହେଲେ । ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ — ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାତ୍ମା ପ୍ରହ୍ଲାଦ ବିଷୟରେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ଅଛି—
ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତେନ ଶାନ୍ତେନ କଥଂ ଯୁଦ୍ଧଂ କୃତଂ ପୁରା । କୃତଵନ୍ତୌ କଥଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ନରନାରାଯଣାଵୃଷୀ
ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପୂର୍ବକାଳରେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ? ଏବଂ ନର ଓ ନାରାୟଣ ମୁନିମାନେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ?
ତାପସୌ ଧର୍ମପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ସୁଶାନ୍ତମାନସାଵୁଭୌ । ସମାଗମଃ କଥଂ ଜାତସ୍ତଯୋର୍ଦୈତ୍ଯସୁତସ୍ଯ ଚ
ଧର୍ମର ପୁଅ, ଦୁଇଜଣ ତାପସୀ, ଦୁଇଜଣଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ — ସେମାନେ ଦାଇତ୍ୟ ପୁଅ ସହ କିପରି ମିଶିଥିଲେ?
ସଂଗ୍ରାମସ୍ତୁ କଥଂ ତାଭ୍ଯାଂ କୃତସ୍ତେନ ମହାତ୍ମନା । ପ୍ରହ୍ଲାଦୋଽପ୍ଯତିଧର୍ମାତ୍ମା ଜ୍ଞାନଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁତତ୍ପରଃ
ସେ ମହାତ୍ମା ସହିତ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ? ପ୍ରହ୍ଲାଦ ବି ଅତି ଧାର୍ମିକ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ।
ନରନାରାଯଣୌ ତଦ୍ଵତ୍ତାପସୌ ସତ୍ତ୍ଵସଂସ୍ଥିତୌ । ତେନ ତାଭ୍ଯାଂ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଵୈରଂ ଯଦି ପରସ୍ପରମ୍
ନର ଓ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ତାପସୀ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବିସ୍ଥିତ । ଯଦି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାପରେକ ଶତ୍ରୁତା ଉଦ୍ଭବିଥିଲା—
ତଦା ତପସି ଧର୍ମେ ଚ ଶ୍ରମ ଏଵ ହି କେଵଲମ୍ । କ୍ଵ ଜପଃ କ୍ଵ ତପଶ୍ଚର୍ଯା ପୁରା ସତ୍ଯଯୁଗେଽପି ଚ
ତେବେ ତପସ୍ୟା ଓ ଧର୍ମରେ କେବଳ କ୍ଲାନ୍ତି ହେବ । ତାହେଲେ ଜପ କେଉଁଠି, ତପସ୍ୟା କେଉଁଠି, ସତ୍ୟଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ?
ତାଦୃଶୈର୍ନ ଜିତଂ ଚିତ୍ତଂ କ୍ରୋଧାହଙ୍କାରସଂଵୃତମ୍ । ନ କ୍ରୋଧୋ ନ ଚ ମାତ୍ସର୍ଯମହଙ୍କାରାଂକୁରଂ ଵିନା
ଏଭଳି ଲୋକମାନେ କ୍ରୋଧ ଓ ଅହଂକାରରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ମନକୁ ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । କ୍ରୋଧ, ଇର୍ଷ୍ୟା କିମ୍ବା ଅହଂକାରର ଅଂକୁର ଛାଡ଼ି—