ଚିତ୍ତେ ଯସ୍ଯ ଭଵେତ୍ତଂ ତୁ ବାଧିତୁଂ କୋଽପି ନ କ୍ଷମଃ । ମାଯଯା ମୋହିତଃ ଶକ୍ରୋ ଭୂଯସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରତିକ୍ରିଯାମ୍
ଯାହାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ମୂଳ ରହିଛି, ସେମାନେ କାହାରୋ ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନିତ ହେବେ ନାହିଁ। ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପୁନିପୁନି ଏହାକୁ ଦୂର କରିବା ଉପାୟ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
କର୍ତୁଂ କାମଵସନ୍ତୌ ତୁ ସମାହୂଯାବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ । ମନୋଭଵ ଵସନ୍ତେନ ରତ୍ଯା ଯୁକ୍ତୋ ଵ୍ରଜାଧୁନା
ତେବେ ସେ କାମ ଓ ବସନ୍ତଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, 'ହେ କାମ, ବସନ୍ତ ଓ ରତି ସହିତ ଏବେ ଯାଅ—'
ଅପ୍ସରୋଭିଃ ସମାଯୁକ୍ତସ୍ତରସା ଗନ୍ଧମାଦନମ୍ । ନରନାରାଯଣୌ ତତ୍ର ପୁରାଣାଵୃଷିସତ୍ତମୌ
'ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତକୁ ଯାଅ, ସେଠାରେ ପୁରାତନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ନର ଓ ନାରାୟଣ ଅଛନ୍ତି—'
କୁରୁତସ୍ତପ ଏକାନ୍ତେ ସ୍ଥିତୌ ବଦରିକାଶ୍ରମେ । ଗତ୍ଵା ତତ୍ର ସମୀପେ ତୁ ତଯୋର୍ମନ୍ମଥ ମାର୍ଗଣୈଃ
'ସେମାନେ ବଦରିକା ଆଶ୍ରମରେ ଏକାନ୍ତରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତୁମର ପ୍ରେମର ଶର ଦ୍ୱାରା—'
ଚିତ୍ତଂ କାମାତୁରଂ କାର୍ଯଂ କୁରୁ କାର୍ଯଂ ମମାଧୁନା । ମୋହଯିତ୍ଵୋଚ୍ଚାଟଯିତ୍ଵା ଵିଶିଖୈସ୍ତାଡଯାଶୁ ଚ
'ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ଆକୁଳ କର, ମୋ ଆଦେଶ ପୂରଣ କର। ସେମାନଙ୍କୁ ମୁହଁ କରା, ଦୂର କରିଦେଉ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ତୁମ ଶର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କର।'
ଵଶୀକୁରୁ ମହାଭାଗ ମୁନୀ ଧର୍ମସୁତାଵପି । କୋ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵସଂସାରେ ଦେଵୋ ଦୈତ୍ଯୋଽଥ ମାନଵଃ
'ହେ ମହାଭାଗ, ଧର୍ମର ପୁତ୍ର ଏହି ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ବଶ କର। ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାରରେ କିଏ—ଦେବ, ଦାନବ କିମ୍ବା ମଣିଷ—'
ଯସ୍ତେ ବାଣଵଶଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ଯାତି ଭୃଶତାଡିତଃ । ବ୍ରହ୍ମାହଂ ଗିରିଜାନାଥଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଵହ୍ନିର୍ଵିମୋହିତଃ
'ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ଶରର ବଶରେ ଆସିଛନ୍ତି, ତେଉଁମାନେ ଭଳି ଆଘାତ ମଧ୍ୟରେ ମୁହଁ ହେଉନାହିଁ? ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଁ, ଗିରିଜାପତି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି—ସମସ୍ତେ ମୁହଁ ହୋଇଛୁ।'
ଗଣନା କାନଯୋଃ କାମ ତ୍ଵଦ୍ବାଣାନାଂ ପରାକ୍ରମେ । ଵାରାଙ୍ଗନାଗଣୋଽଯଂ ତେ ସହାଯାର୍ଥଂ ମଯେରିତଃ
'ତୁମ ଶରର ପ୍ରଭାବ କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ, ହେ କାମ? ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବଂଗନାମାନେ ତୁମ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛନ୍ତି।'
ଆଗମିଷ୍ଯତି ତତ୍ରୈଵ ରମ୍ଭାଦୀନାଂ ମନୋରମଃ । ଏକା ତିଲୋତ୍ତମା ରମ୍ଭା କାର୍ଯଂ ସାଧଯିତୁଂ କ୍ଷମା
'ସେଠାରେ ରମ୍ଭା ଓ ତିଲୋତ୍ତମା ଆଦି ମନୋହରୀମାନେ ଆସିବେ। ଏହି କାମ ସାଧନାରେ ରମ୍ଭା ଏକା ଯଥେଷ୍ଟ ସମର୍ଥ।'
ତ୍ଵମେଵୈକଃ କ୍ଷମଃ କାମଂ ମିଲିତୈଃ କସ୍ତୁ ସଂଶଯଃ । କୁରୁ କାର୍ଯଂ ମହାଭାଗ ଦଦାମି ତଵ ଵାଚ୍ଛିତମ୍
'ତୁମେ ଏକା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ତୁମେ ସମର୍ଥ। ମହାଭାଗ, ଏହି କାମ କର, ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦେବି।'
ପ୍ରଲୋଭିତୌ ମଯାତ୍ଯର୍ଥଂ ଵରଦାନୈସ୍ତପସ୍ଵିନୌ । ସ୍ଥାନାନ୍ନ ଚଲିତୌ ଶାନ୍ତୌ ଵୃଥାଯଂ ମେ ଗତଃ ଶ୍ରମଃ
'ମୁଁ ସେ ତପସ୍ୱୀମାନେକୁ ବହୁତ ଦାନ ଦେଇ ଲୋଭ ଦେଇଥିଲି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ହଟିଲେ ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ରହିଲେ। ମୋର ଶ୍ରମ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା।'
ତଥା ଵୈ ମାଯଯା କୃତ୍ଵା ଭୀଷିତୌ ତାପସୌ ଭୃଶମ୍ । ତଥାପି ନୋତ୍ଥିତୌ ସ୍ଥାନାଦ୍ଦେହରକ୍ଷାପରୌ ନ ତୌ
'ଏଭଳି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ତପସ୍ୱୀମାନେକୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲି, ତଥାପି ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଉଠିଲେ ନାହିଁ, ଦେହର ରକ୍ଷାରେ ମନ ଲଗାଇ ରହିଲେ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶକ୍ରଂ ପ୍ରାହ ମନୋଭଵଃ । ଵାସଵାଦ୍ଯ କରିଷ୍ଯାମି କାର୍ଯଂ ତେ ମନସେପ୍ସିତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମନୋଭବ (କାମ) ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା, ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛିତ କାମ ସଫଳ କରିବି।'
ଯଦି ଵିଷ୍ଣୁଂ ମହେଶଂ ଵା ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଵା ଦିଵାକରମ୍ । ଧ୍ଯାଯନ୍ତୌ ତୌ ତଦାସ୍ମାକଂ ଭଵିତାରୌ ଵଶୌ ମୁନୀ
'ଯଦି ସେ ଦୁଇ ମୁନି ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର, ବ୍ରହ୍ମା କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଆମ ବଶରେ ଆସିବେ।'
ଦେଵୀଭକ୍ତଂ ଵଶୀକର୍ତୁଂ ନାହଂ ଶକ୍ତଃ କଥଞ୍ଚନ । କାମରାଜ ମହାବୀଜଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ତଂ ମନସ୍ଯଲମ୍
'କିନ୍ତୁ ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ବଶ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ସଦା କାମର ମହାମୂଳ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି।'
ତାଂ ଦେଵୀଂ ଚେନ୍ମହାଶକ୍ତିଂ ସଂଶ୍ରିତୌ ଭକ୍ତିଭାଵତଃ । ନ ତଦା ମମ ବାଣାନାଂ ଗୋଚରୌ ତାପସୌ କିଲ
'ଯଦି ସେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ମହାଶକ୍ତି ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ମୋର ଶରର ପହଞ୍ଚରେ ନାହାନ୍ତି।'
ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଚ ମହାଭାଗ ସର୍ଵୈସ୍ତତ୍ର ସମୁଦ୍ଯତୈଃ । କାର୍ଯଂ ମମାତିଦୁଃସାଧ୍ଯଂ କର୍ତା ହିତମନୁତ୍ତମମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି, ସମସ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ ଯାଅ। ମୋର ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କାମଟି ସଫଳ କରିବାକୁ ହେବ, ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଆଣିଦେବାକୁ ହେବ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତେନ ସମାଦିଷ୍ଟା ଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ସମୁଦ୍ଯତାଃ । ଯତ୍ର ତୌ ଧର୍ମପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ତେପାତେ ଦୁଷ୍କରଂ ତପଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ଆଦେଶ ପାଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଲୋକେ ଯେଉଁଠି ଦୁଇ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଅପ୍ସରାଂ ନାରାଯଣସମୀପେ ପ୍ରାର୍ଥନାକରଣମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ପ୍ରଥମଂ ତତ୍ର ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵସନ୍ତଃ ପର୍ଵତୋତ୍ତମେ । ପୁଷ୍ପିତାଃ ପାଦପାଃ ସର୍ଵେ ଦ୍ଵିରେଫାଲିଵିରାଜିତାଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ପ୍ରଥମେ ବସନ୍ତ ଋତୁ ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ରେ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସମସ୍ତ ଗଛ ଫୁଲରେ ମୁଡ଼ିଯାଇଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ତାହାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ।
ଆମ୍ରାଶ୍ଚ ବକୁଲା ରମ୍ଯାସ୍ତିଲକାଃ କିଂଶୁକାଃ ଶୁଭା । ସାଲାସ୍ତାଲାସ୍ତମାଲାଶ୍ଚ ମଧୂକାଃ ପୁଷ୍ପିତା ବଭୁଃ
ଆମ୍ବ, ସୁନ୍ଦର ବକୁଳ, ତିଲକ, ଶୁଭ କିମ୍ଶୁକ, ସାଳ, ତାଳ, ତମାଳ ଏବଂ ମଧୁକ ଗଛମାନେ ସମସ୍ତେ ଫୁଲିଯାଇଥିଲେ।
ବଭୂଵୁଃ କୋକିଲାଲାପା ଵୃକ୍ଷାଗ୍ରେଷୁ ମନୋହରାଃ । ଵଲ୍ଲ୍ଯୋଽପି ପୁଷ୍ପିତାଃ ସର୍ଵା ଆଲିଲିଙ୍ଗୁର୍ନଗୋତ୍ତମାନ୍
ଗଛର ଶିଖରରେ କୋଇଲୀର ମଧୁର ଡାକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ସମସ୍ତ ଲତାମାନେ ଫୁଲିଯାଇ, ଉଚ୍ଚ ଗଛମାନେକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରାଣିନଃ ସ୍ଵାସୁ ଭାର୍ଯାସୁ ପ୍ରେମଯୁକ୍ତାଃ ସ୍ମରାତୁରାଃ । ବଭୂଵୁଶ୍ଚାତିମତ୍ତାଶ୍ଚ କ୍ରୀଡାସକ୍ତାଃ ପରସ୍ପରମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଜୀବନସାଥୀଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମରେ ଭରିଯାଇ, କାମନାରେ ଅତି ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟେ କ୍ରୀଡ଼ାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଵଵୁର୍ମନ୍ଦାଃ ସୁଗନ୍ଧାଶ୍ଚ ସୁସ୍ପର୍ଶା ଦକ୍ଷିଣାନିଲାଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରମାଥୀନି ମୁନୀନାମପି ଚାଭଵନ୍
ମୃଦୁ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଏବଂ ଶୀତଳ ଦକ୍ଷିଣ ପବନ ବହୁଥିଲା; ଏହି ପବନ ମୁନିମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଲା।
ରତିଯୁକ୍ତସ୍ତତଃ କାମଃ ପୂରଯନ୍ପଞ୍ଚମାର୍ଗଣାନ୍ । ଚକାର ତ୍ଵରିତସ୍ତତ୍ର ଵାସଂ ବଦରିକାଶ୍ରମେ
ତାପରେ କାମଦେବ ରତିଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ବଦରିକା ଆଶ୍ରମରେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ବାସ କରିଲେ, ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚଟି ବାଣକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଦେଲେ।
ରମ୍ଭା ତିଲୋତ୍ତମାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଗତ୍ଵା ତତ୍ର ଵରାଶ୍ରମେ । ଗାନଂ ଚକୁଃ ସୁଗୀତଜ୍ଞାଃ ସ୍ଵରତାନସମନ୍ଵିତମ୍
ରମ୍ଭା, ତିଲୋତ୍ତମା ଓ ଅନ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ସେଇ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସୁରେଳା ଗୀତରେ, ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଇଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମଧୁରୋଦ୍ଗୀତଂ କୋକିଲାନାଞ୍ଚ କୂଜିତମ୍ । ଭ୍ରମରାଲିଵିରାଵଞ୍ଚ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୌ ତୌ ମୁନୀଶ୍ଵରୌ
ସେଇ ମଧୁର ଗୀତ ଏବଂ କୋଇଲୀଙ୍କର କୁହୁକୁହାଣି, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନଙ୍କର ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣି, ସେଇ ଦୁଇ ମହାମୁନି ଜାଗିଉଠିଲେ।
ଋତୁରାଜମକାଲେ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୌ ପୁଷ୍ପିତଂ ଵନମ୍ । ଜାତୌ ଚିନ୍ତାପରୌ ତତ୍ର ନରନାରାଯଣାଵୃଷୀ
ଋତୁ ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲିଯାଇଥିବା ଦେଖି, ନର ଓ ନାରାୟଣ ଦୁଇଜଣ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
କିମଦ୍ଯ ଶିଶିରାପାଯଃ ସଂଭୃତଃ ସମଯଂ ଵିନା । ପ୍ରାଣିନୋ ଵିହ୍ଵଲାଃ ସର୍ଵେ ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେଽତିସ୍ମରାତୁରାଃ
ଆଜି କି ଶୀତ ଋତୁର ଶେଷ ଅସମୟରେ ଆସିଛି? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଓ କାମନାରେ ଭାସିଯାଇଛନ୍ତି।
କାଲଧର୍ମଵିପର୍ଯାସଃ କଥମଦ୍ଯ ଦୁରାସଦଃ । ନରଂ ନାରାଯଣଃ ପ୍ରାହ ଵିସ୍ମଯୋତ୍କୁଲ୍ଲଲୋଚନଃ
ଆଜି ଏହି ଅପୂର୍ବ ରୂପେ କାଳର ନିୟମ କିପରି ବିପରୀତ ହୋଇଗଲା? ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନାରାୟଣ, ନରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ପଶ୍ଯ ଭ୍ରାତରିମେ ଵୃକ୍ଷାଃ ପୁଷ୍ପିତାଃ ପ୍ରତିଭାନ୍ତି ଵୈ । କୋକିଲାଲାପସଙ୍ଘୁଷ୍ଟା ଭ୍ରମରାଲିଵିରାଜିତାଃ
ନାରାୟଣ କହିଲେ: ଭାଇ, ଏହି ଗଛମାନେ ଦେଖ, ସମସ୍ତେ ଫୁଲିଯାଇଛନ୍ତି, କୋଇଲୀଙ୍କ ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଛି, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି।