ତପସ୍ଵିଷୁ ଧୁରୀଣୌ ତୌ ପୁରାଣୌ ମୁନିସତ୍ତମୌ । ଗୃଣନ୍ତୌ ତତ୍ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଗଙ୍ଗାଯା ଵିପୁଲେ ତଟେ
ସେଇ ପୁରାତନ, ମହାନ ତପସ୍ବୀ ଦୁଇଜଣ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଗଙ୍ଗାର ଏକ ବିଶାଳ ତଟରେ ବସି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ।
ହରେରଂଶୌ ସ୍ଥିତୌ ତତ୍ର ନରନାରାଯଣାଵୃଷୀ । ପୂର୍ଣଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଚକ୍ରାତେ ତପ ଉତ୍ତମମ୍
ସେଠାରେ ହରିଙ୍କ ଅଂଶ ନର ଓ ନାରାୟଣ ମୁନି ଥାଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ତାପିତଂ ଚ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ତପସା ସଚରାଚରମ୍ । ନରନାରାଯଣାଭ୍ଯାଂ ଚ ଶକ୍ରଃ କ୍ଷୋଭଂ ତଦା ଯଯୌ
ନର ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳାଚଳ ସବୁ, ଦୁଃଖିତ ହେବାରୁ, ସେ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ଥିର ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ମନସା ସମକଲ୍ପଯତ୍ । କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଧର୍ମପୁତ୍ରୌ ତାପସୌ ଧ୍ଯାନସଂଯୁତୌ
ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ, ମନେ ଭାବିଲେ—ଏହି ଧର୍ମର ପୁଅ ଦୁଇଜଣ ତପସ୍ବୀ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ଏମାନେ ପାଇଁ କଣ କରିବି?
ସିଦ୍ଧାର୍ଥାଂ ସୁଭୃଶଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାସନଂ ମେ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯତଃ । ଵିଘ୍ନଃ କଥଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯସ୍ତପୋ ଯେନ ଭଵେନ୍ନ ହି
ଏମାନେ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ପାଇଯାଇଛନ୍ତି; କିପରି ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରିବି, ଯାହାରେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ?
ଉତ୍ପାଦ୍ଯ କାମଂ କ୍ରୋଧଞ୍ଚ ଲୋଭଂ ଵାପ୍ଯତିଦାରୁଣମ୍ । ଇତ୍ଯୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସମାରୁହ୍ଯ ଗଜୋତ୍ତମମ୍
କାମ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଅତି ଭୟଙ୍କର ଲୋଭ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି—ଏଭଳି ଭାବି, ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଵିଘ୍ନକାମସ୍ତୁ ତରସା ଜଗାମ ଗନ୍ଧମାଦନମ୍ । ଗତ୍ଵା ତତ୍ରାଶ୍ରମେ ପୁଣ୍ଯେ ତାଵପଶ୍ଯଚ୍ଛତକ୍ରତୁଃ
ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତପସା ଦୀପ୍ତଦେହୌ ତୁ ଭାସ୍କରାଵିଵ ଚୋଦିତୌ । ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୂ କିମେତୌ ଵୈ ପ୍ରକଟୌ ଵା ଵିଭାଵସୂ
ତାଙ୍କର ଦେହ ତପସ୍ୟାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲେ; ଏମାନେ କି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ତ?
ଧର୍ମପୁତ୍ରାଵୃଷୀ ଏତୌ ତପସା କିଂ କରିଷ୍ଯତଃ । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦୋଵାଚ ଶଚୀପତିଃ
ଏମାନେ ଧର୍ମର ପୁଅ ମୁନି; ତପସ୍ୟା କରି ଏମାନେ କଣ ସାଧିବେ? ଏଭଳି ଭାବି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ।
କିଂ ଵା କାର୍ଯଂ ମହାଭାଗୌ ବ୍ରୂତଂ ଧର୍ମସୁତୌ କିଲ । ଦଦାମି ଵାଂ ଵରଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଦାତୁଂ ଯାତୋଽସ୍ମ୍ଯହମୃଷୀ
ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଧର୍ମସୁତ ମନେ, ତୁମେ କଣ କାମ କରୁଛ? ମତେ କୁହ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଦେବାକୁ ଆସିଛି।
ଅଦେଯମପି ଦାସ୍ଯାମି ତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତପସା କିଲ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ଶକ୍ରସ୍ତାଵୁଵାଚ ପୁରଃ ସ୍ଥିତଃ
ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଯାହା, ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେଇଦେବି; ତୁମର ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି—ଏଭଳି ଇନ୍ଦ୍ର ପୁନିପୁନି ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ କହୁଥିଲେ।
ନୋଚତୁସ୍ତାଵୃଷୀ ଧ୍ଯାନସଂସ୍ଥିତୌ ଦୃଢଚେତସୌ । ତତୋ ଵୈ ମୋହିନୀଂ ମାଯାଂ ଚକାର ଭଯଦାଂ ଵୃଷଃ
କିନ୍ତୁ ଦୁଇ ମୁନି ଧ୍ୟାନରେ ଅଟୁଟ ରହି, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ମୋହକ ମାୟା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଵୃକାନ୍ସିଂହାଂଶ୍ଚ ଵ୍ଯାଘ୍ରାଂଶ୍ଚ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯାବିଭୀଷଯତ୍ । ଵର୍ଷଂ ଵାତଂ ତଥା ଵହ୍ନିଂ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେ ବଘ, ସିଂହ, ବାଘ ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଭୟଭୀତ କଲେ; ପୁନିପୁନି ବର୍ଷା, ପବନ ଓ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ଭୀଷଯାମାସ ତୌ ଶକ୍ରୋ ମାଯାଂ କୃତ୍ଵା ଵିମୋହିନୀମ୍ । ଭଯତୋଽପି ଵଶଂ ନୀତୌ ନ ତୌ ଧର୍ମସୁତୌ ମୁନୀ
ଇନ୍ଦ୍ର ମୋହକ ମାୟା ସୃଷ୍ଟି କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଭୟ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମସୁତ ଦୁଇ ମୁନିଙ୍କୁ ବଶ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନରନାରାଯଣୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶକ୍ରଃ ସ୍ଵଭଵନଂ ଗତଃ । ଵରଦାନେ ପ୍ରଲୁବ୍ଧୌ ନ ନ ଭୀତୌ ଵହ୍ନିଵାଯୁତଃ
ନର ଓ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଅଚଳ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ; ବର ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଲୋଭିତ ହେଲେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ବା ପବନରେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାଘ୍ରସିଂହାଦିଭିଃ କାନ୍ତୌ ଚଲିତୌ ନାଶ୍ରମାତ୍ସ୍ଵକାତ୍ । ନ ତଯୋର୍ଧ୍ଯାନଭଙ୍ଗଂ ଵୈ କର୍ତୁଂ କୋଽପି କ୍ଷମୋଽଭଵତ୍
ବାଘ, ସିଂହ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; କେହି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ସଦନଂ ଗତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯାମାସ ଦୁଃଖିତଃ । ଚଲିତୌ ଭଯଲୋଭାଭ୍ଯାଂ ନେମୌ ମୁନିଵରୋତ୍ତମୌ
ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରି ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଏହି ମହାନ ମୁନିମାନେ ଭୟ ବା ଲୋଭରେ କେବେ ଚଳିତ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ଚିନ୍ତଯନ୍ତୌ ମହାଵିଦ୍ଯାମାଦିଶକ୍ତିଂ ସନାତନୀମ୍ । ଈଶ୍ଵରୀଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ପରାଂ ପ୍ରକୃତିମଦ୍ଭୁତାମ୍
ସେମାନେ ମହାବିଦ୍ୟା, ଆଦିଶକ୍ତି, ସନାତନ ଶକ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଈଶ୍ୱରୀ, ଅଦ୍ଭୁତ ପରା ପ୍ରକୃତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ।
ଧ୍ଯାଯତାଂ କଃ କ୍ଷମୋ ଲୋକେ ବହୁମାଯାଵିଦପ୍ଯୁତ । ଯନ୍ମୂଲାଃ ସକଲା ମାଯା ଦେଵାସୁରକୃତାଃ କିଲ
ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ ସମର୍ଥ ଯେ, ଯେଉଁମାନେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ସେମାନେ ଯେତେ ବଡ଼ ମାୟା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ବୁଝିପାରିବେ? ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ମାୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ସେ ସବୁର ମୂଳ ଏହି ଧ୍ୟାନ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ତେ କଥଂ ବାଧିତୁଂ ଶକ୍ତା ଧ୍ଯାଯନ୍ତି ଗତକଲ୍ମଷାଃ । ଵାଗ୍ବୀଜଂ କାମବୀଜଞ୍ଚ ମାଯାବୀଜଂ ତଥୈଵ ଚ
ଯେଉଁମାନେ ପାପରହିତ ହୋଇ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ସେମାନେ କେମିତି କାହାରୋ ଅପମାଦରେ ପଡ଼ିବେ? କଥାର ମୂଳ, ଆଶାର ମୂଳ ଓ ମାୟାର ମୂଳ—
ଚିତ୍ତେ ଯସ୍ଯ ଭଵେତ୍ତଂ ତୁ ବାଧିତୁଂ କୋଽପି ନ କ୍ଷମଃ । ମାଯଯା ମୋହିତଃ ଶକ୍ରୋ ଭୂଯସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରତିକ୍ରିଯାମ୍
ଯାହାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ମୂଳ ରହିଛି, ସେମାନେ କାହାରୋ ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନିତ ହେବେ ନାହିଁ। ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପୁନିପୁନି ଏହାକୁ ଦୂର କରିବା ଉପାୟ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
କର୍ତୁଂ କାମଵସନ୍ତୌ ତୁ ସମାହୂଯାବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ । ମନୋଭଵ ଵସନ୍ତେନ ରତ୍ଯା ଯୁକ୍ତୋ ଵ୍ରଜାଧୁନା
ତେବେ ସେ କାମ ଓ ବସନ୍ତଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, 'ହେ କାମ, ବସନ୍ତ ଓ ରତି ସହିତ ଏବେ ଯାଅ—'
ଅପ୍ସରୋଭିଃ ସମାଯୁକ୍ତସ୍ତରସା ଗନ୍ଧମାଦନମ୍ । ନରନାରାଯଣୌ ତତ୍ର ପୁରାଣାଵୃଷିସତ୍ତମୌ
'ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତକୁ ଯାଅ, ସେଠାରେ ପୁରାତନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ନର ଓ ନାରାୟଣ ଅଛନ୍ତି—'
କୁରୁତସ୍ତପ ଏକାନ୍ତେ ସ୍ଥିତୌ ବଦରିକାଶ୍ରମେ । ଗତ୍ଵା ତତ୍ର ସମୀପେ ତୁ ତଯୋର୍ମନ୍ମଥ ମାର୍ଗଣୈଃ
'ସେମାନେ ବଦରିକା ଆଶ୍ରମରେ ଏକାନ୍ତରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତୁମର ପ୍ରେମର ଶର ଦ୍ୱାରା—'
ଚିତ୍ତଂ କାମାତୁରଂ କାର୍ଯଂ କୁରୁ କାର୍ଯଂ ମମାଧୁନା । ମୋହଯିତ୍ଵୋଚ୍ଚାଟଯିତ୍ଵା ଵିଶିଖୈସ୍ତାଡଯାଶୁ ଚ
'ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ଆକୁଳ କର, ମୋ ଆଦେଶ ପୂରଣ କର। ସେମାନଙ୍କୁ ମୁହଁ କରା, ଦୂର କରିଦେଉ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ତୁମ ଶର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କର।'
ଵଶୀକୁରୁ ମହାଭାଗ ମୁନୀ ଧର୍ମସୁତାଵପି । କୋ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵସଂସାରେ ଦେଵୋ ଦୈତ୍ଯୋଽଥ ମାନଵଃ
'ହେ ମହାଭାଗ, ଧର୍ମର ପୁତ୍ର ଏହି ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ବଶ କର। ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାରରେ କିଏ—ଦେବ, ଦାନବ କିମ୍ବା ମଣିଷ—'
ଯସ୍ତେ ବାଣଵଶଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ଯାତି ଭୃଶତାଡିତଃ । ବ୍ରହ୍ମାହଂ ଗିରିଜାନାଥଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଵହ୍ନିର୍ଵିମୋହିତଃ
'ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ଶରର ବଶରେ ଆସିଛନ୍ତି, ତେଉଁମାନେ ଭଳି ଆଘାତ ମଧ୍ୟରେ ମୁହଁ ହେଉନାହିଁ? ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଁ, ଗିରିଜାପତି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି—ସମସ୍ତେ ମୁହଁ ହୋଇଛୁ।'
ଗଣନା କାନଯୋଃ କାମ ତ୍ଵଦ୍ବାଣାନାଂ ପରାକ୍ରମେ । ଵାରାଙ୍ଗନାଗଣୋଽଯଂ ତେ ସହାଯାର୍ଥଂ ମଯେରିତଃ
'ତୁମ ଶରର ପ୍ରଭାବ କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ, ହେ କାମ? ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବଂଗନାମାନେ ତୁମ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛନ୍ତି।'
ଆଗମିଷ୍ଯତି ତତ୍ରୈଵ ରମ୍ଭାଦୀନାଂ ମନୋରମଃ । ଏକା ତିଲୋତ୍ତମା ରମ୍ଭା କାର୍ଯଂ ସାଧଯିତୁଂ କ୍ଷମା
'ସେଠାରେ ରମ୍ଭା ଓ ତିଲୋତ୍ତମା ଆଦି ମନୋହରୀମାନେ ଆସିବେ। ଏହି କାମ ସାଧନାରେ ରମ୍ଭା ଏକା ଯଥେଷ୍ଟ ସମର୍ଥ।'
ତ୍ଵମେଵୈକଃ କ୍ଷମଃ କାମଂ ମିଲିତୈଃ କସ୍ତୁ ସଂଶଯଃ । କୁରୁ କାର୍ଯଂ ମହାଭାଗ ଦଦାମି ତଵ ଵାଚ୍ଛିତମ୍
'ତୁମେ ଏକା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ତୁମେ ସମର୍ଥ। ମହାଭାଗ, ଏହି କାମ କର, ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦେବି।'