କରୋତି ସୁକୃତଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଵିପରୀତଂ ଭଵେତ୍କିଲ । ସ୍ଵାର୍ଥାସକ୍ତଃ ପୁମାନ୍ନିତ୍ଯଂ ନ ଜାନାତି ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ଏଭଳି ମନୋଭାବରେ ଭଲ କାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଫଳ ବିପରୀତ ହୁଏ; ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସଦା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ଭଲ କି ଖରାପ ବୁଝିପାରେନାହିଁ।
ଦୈଵାଧୀନଃ ସଦା କୁର୍ଯାତ୍ପାପମେଵ ନ ସତ୍କୃତମ୍ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ହ୍ଯସୁରାଶ୍ଚ ତଦୁଦ୍ଭଵାଃ
ସେ ସଦା ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନରେ ଥାଏ, ଏବଂ ପାପ କରିଥାଏ, କଦାପି ଭଲ କାମ କରେନାହିଁ; ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ସର୍ଵେ ତେ ସ୍ଵାର୍ଥନିରତାଃ ପରସ୍ପରଵିରୋଧିନଃ । ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ଭଵାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେଽପ୍ଯୁକ୍ତା ଵେଦେଷୁ ମାନୁଷାଃ
ସମସ୍ତେ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ବିପକ୍ଷ। ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବେଦରେ ସେମାନେ ମାନବ ଭାବେ କହାଯାଇଛନ୍ତି।
ରଜୋଦ୍ଭଵାସ୍ତାମସାସ୍ତୁ ତିର୍ଯଂଚଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ଭଵାନାଂ ତୈର୍ଵୈରଂ ପରସ୍ପରମନାରତମ୍
ରଜୋଗୁଣ ଓ ତମୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନେ ପଶୁ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେବତାମାନେ ସହ ଅନ୍ୟମାନେ ସଦା ବିରୋଧ ରଖନ୍ତି।
ତିରଶ୍ଚାମତ୍ର କିଂ ଚିତ୍ରଂ ଜାତିଵୈରସମୁଦ୍ଭଵେ । ସଦା ଦ୍ରୋହପରା ଦେଵାସ୍ତପୋଵିଘ୍ନକରାସ୍ତଥା
ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାତି ଦ୍ୱେଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରେ କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? ଦେବତାମାନେ ସଦା ଦ୍ୱେଷରେ ଲିନ ଓ ତପସ୍ୟାର ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି।
ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟା ଦ୍ଵେଷପରାଃ ପରସ୍ପରଵିରୋଧିନଃ । ଅହଙ୍କାରସମୁଦ୍ଭୂତଃ ସଂସାରୋଽଯଂ ଯତୋ ନୃପ
ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦ୍ୱେଷରେ ଲିନ ଓ ପରସ୍ପରକୁ ବିପକ୍ଷ— ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ରାଜନ।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିହୀନସ୍ତୁ ସ କଥଂ ଜାଯତେ ନୃପ
ଯେଉଁଠାରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ସେମାନେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେବେ, ରାଜନ?
ନରନାରାଯଣକଥାଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅଥ କିଂ ବହୁନୋକ୍ତେନ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ନୃପୋତ୍ତମ । ଧର୍ମାତ୍ମାଦ୍ରୋହବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ କଶ୍ଚିଦ୍ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍
ଏତେ କଥା କହିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା? ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା ମନେଷ୍ୟ ବହୁତ କମ୍ ମିଳେ।
ରାଗଦ୍ଵେଷାଵୃତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଆଦ୍ଯେ ଯୁଗେଽପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କିମଦ୍ଯ କଲିଦୂଷିତେ
ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଆବୃତ। ପ୍ରଥମ ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଶା, ତେବେ ଏହି କଳିଯୁଗରେ ତ କଥା ଅନ୍ୟ।
ଦେଵାଃ ସେର୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସଦ୍ରୋହାଶ୍ଛଲକର୍ମରତାଃ ସଦା । ମାନୁଷାଣାଂ ତିରଶ୍ଚାଂ ଚ କା ଵାର୍ତା ନୃପ ଗଣ୍ଯତେ
ଦେବତାମାନେ ସଦା ଇର୍ଷ୍ୟାପରାୟଣ, ଦ୍ୱେଷୀ ଓ ଚତୁର ଚଳ ମାନେ। ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ତ କଥା ଅନ୍ୟ, ରାଜନ।
ଦ୍ରୋହପରେ ଦ୍ରୋହପରୋ ଭଵେଦିତି ସମାନତା । ଅଦ୍ରୋହିଣି ତଥା ଶାନ୍ତେ ଵିଦ୍ଵେଷଃ ଖଲତା ସ୍ମୃତା
ଦ୍ୱେଷରେ ଲିନ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱେଷୀ ସହିତ ମିଳିଲେ ସମତା ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ ଓ ଶାନ୍ତି ଅଛି, ସେଠାରେ ଦ୍ୱେଷ କରିବା ଦୁଷ୍ଟତା ଭାବାଯାଏ।
ଯଃ କଶ୍ଚିତ୍ତାପସଃ ଶାନ୍ତୋ ଜପଧ୍ଯାନପରାଯଣଃ । ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଜପେ ଵିଘ୍ନକର୍ତା ଵୈ ମଘଵା ପରମ୍
ଯଦି କେହି ତପସ୍ୱୀ ଶାନ୍ତ ଓ ଜପ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥାଏ, ତେବେ ମଘବାନ୍ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଜପରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ସତାଂ ସତ୍ଯଯୁଗଂ ସାକ୍ଷାତ୍ସର୍ଵଦୈଵାସତାଂ କଲିଃ । ମଧ୍ଯମୋ ମଧ୍ଯମାନାଂ ତୁ କ୍ରିଯାଯୋଗୌ ଯୁଗେ ସ୍ମୃତୌ
ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ପାଇଁ ସତ୍ୟଯୁଗ ସଦା ବର୍ତ୍ତମାନ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ପାଇଁ ସଦା କଳିଯୁଗ। ମଧ୍ୟମ ପ୍ରକୃତି ଥିବାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟଯୁଗ ହେଉଛି କ୍ରିୟା ଓ ଯଜ୍ଞର ଯୁଗ।
କଶ୍ଚିତ୍କଦାଚିଦ୍ଭଵତି ସତ୍ଯଧର୍ମାନୁଵର୍ତକଃ । ଅନ୍ଯଥାନ୍ଯଯୁଗାନାଂ ଵୈ ସର୍ଵେ ଧର୍ମପରାଯଣାଃ
କେବଳ କେହି କେବେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟଥା, ଅନ୍ୟ ଯୁଗମାନେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି।
ଵାସନା କାରଣଂ ରାଜନ୍ ସର୍ଵତ୍ର ଧର୍ମସଂସ୍ଥିତୌ । ତସ୍ଯାଂ ଵୈ ମଲିନାଯାଂ ତୁ ଧର୍ମୋଽପି ମଲିନୋ ଭଵେତ୍
ରାଜନ, ସମସ୍ତଠାରେ ଧର୍ମ ରହିବାର କାରଣ ହେଉଛି ମନର ବୃତ୍ତି। ଯଦି ସେ ବୃତ୍ତି ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ।
ମଲିନା ଵାସନା ସତ୍ଯଂ ଵିନାଶାଯେତି ସର୍ଵଥା । ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହୃଦଯାଞ୍ଚାତଃ ପୁତ୍ରୋ ଧର୍ମ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଅଶୁଦ୍ଧ ବୃତ୍ତି ସଦା ବିନାଶକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହିକାରଣରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଧର୍ମକୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ କୁହାଯାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସତ୍ଯସମ୍ପନ୍ତୋ ଵେଦଧର୍ମରତଃ ସଦା । ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଦୁହିତାରୋ ହି ଵୃତା ଦଶ ମହାତ୍ମନା
ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ବେଦ ଧର୍ମରେ ଲିନ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦଶ ଝିଅକୁ ବିବାହ କଲେ।
ଵିଵାହଵିଧିନା ସମ୍ଯଙ୍ମୁନିନା ଗୃହଧର୍ମିଣା । ତାସ୍ଵଜୀଜନଯତ୍ପୁତ୍ରାନ୍ଧର୍ମଃ ସତ୍ଯଵତାଂ ଵରଃ
ଠିକ ବିବାହ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଘରସ୍ଥ ମୁନି ତାଙ୍କଠାରେ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ— ଧର୍ମ, ସତ୍ୟବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ହରିଂ କୃଷ୍ଣଂ ନରଂ ଚୈଵ ତଥା ନାରାଯଣଂ ନୃପ । ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତୋ ନିତ୍ଯଂ ହରିଃ କୃଷ୍ଣୋ ବଭୂଵ ହ
ହରି, କୃଷ୍ଣ, ନର ଓ ନାରାୟଣ, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା, ରାଜନ। ହରି ସଦା ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ ଥିଲେ ଓ କୃଷ୍ଣ ହେଲେ।
ନରନାରାଯଣୌ ଚୈଵ ଚେରତୁସ୍ତପ ଉତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରାଲେଯାଦ୍ରିଂ ସମାଗତ୍ଯ ତୀର୍ଥେ ବଦରିକାଶ୍ରମେ
ନର ଓ ନାରାୟଣ ପ୍ରାଲେୟ ପର୍ବତରେ, ବଦରିକାଶ୍ରମ ତୀର୍ଥରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ତପସ୍ଵିଷୁ ଧୁରୀଣୌ ତୌ ପୁରାଣୌ ମୁନିସତ୍ତମୌ । ଗୃଣନ୍ତୌ ତତ୍ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଗଙ୍ଗାଯା ଵିପୁଲେ ତଟେ
ସେଇ ପୁରାତନ, ମହାନ ତପସ୍ବୀ ଦୁଇଜଣ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଗଙ୍ଗାର ଏକ ବିଶାଳ ତଟରେ ବସି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ।
ହରେରଂଶୌ ସ୍ଥିତୌ ତତ୍ର ନରନାରାଯଣାଵୃଷୀ । ପୂର୍ଣଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଚକ୍ରାତେ ତପ ଉତ୍ତମମ୍
ସେଠାରେ ହରିଙ୍କ ଅଂଶ ନର ଓ ନାରାୟଣ ମୁନି ଥାଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ତାପିତଂ ଚ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ତପସା ସଚରାଚରମ୍ । ନରନାରାଯଣାଭ୍ଯାଂ ଚ ଶକ୍ରଃ କ୍ଷୋଭଂ ତଦା ଯଯୌ
ନର ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳାଚଳ ସବୁ, ଦୁଃଖିତ ହେବାରୁ, ସେ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ଥିର ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ମନସା ସମକଲ୍ପଯତ୍ । କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଧର୍ମପୁତ୍ରୌ ତାପସୌ ଧ୍ଯାନସଂଯୁତୌ
ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ, ମନେ ଭାବିଲେ—ଏହି ଧର୍ମର ପୁଅ ଦୁଇଜଣ ତପସ୍ବୀ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ଏମାନେ ପାଇଁ କଣ କରିବି?
ସିଦ୍ଧାର୍ଥାଂ ସୁଭୃଶଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାସନଂ ମେ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯତଃ । ଵିଘ୍ନଃ କଥଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯସ୍ତପୋ ଯେନ ଭଵେନ୍ନ ହି
ଏମାନେ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ପାଇଯାଇଛନ୍ତି; କିପରି ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରିବି, ଯାହାରେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ?
ଉତ୍ପାଦ୍ଯ କାମଂ କ୍ରୋଧଞ୍ଚ ଲୋଭଂ ଵାପ୍ଯତିଦାରୁଣମ୍ । ଇତ୍ଯୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସମାରୁହ୍ଯ ଗଜୋତ୍ତମମ୍
କାମ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଅତି ଭୟଙ୍କର ଲୋଭ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି—ଏଭଳି ଭାବି, ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଵିଘ୍ନକାମସ୍ତୁ ତରସା ଜଗାମ ଗନ୍ଧମାଦନମ୍ । ଗତ୍ଵା ତତ୍ରାଶ୍ରମେ ପୁଣ୍ଯେ ତାଵପଶ୍ଯଚ୍ଛତକ୍ରତୁଃ
ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତପସା ଦୀପ୍ତଦେହୌ ତୁ ଭାସ୍କରାଵିଵ ଚୋଦିତୌ । ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୂ କିମେତୌ ଵୈ ପ୍ରକଟୌ ଵା ଵିଭାଵସୂ
ତାଙ୍କର ଦେହ ତପସ୍ୟାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲେ; ଏମାନେ କି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ତ?
ଧର୍ମପୁତ୍ରାଵୃଷୀ ଏତୌ ତପସା କିଂ କରିଷ୍ଯତଃ । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦୋଵାଚ ଶଚୀପତିଃ
ଏମାନେ ଧର୍ମର ପୁଅ ମୁନି; ତପସ୍ୟା କରି ଏମାନେ କଣ ସାଧିବେ? ଏଭଳି ଭାବି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ।
କିଂ ଵା କାର୍ଯଂ ମହାଭାଗୌ ବ୍ରୂତଂ ଧର୍ମସୁତୌ କିଲ । ଦଦାମି ଵାଂ ଵରଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଦାତୁଂ ଯାତୋଽସ୍ମ୍ଯହମୃଷୀ
ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଧର୍ମସୁତ ମନେ, ତୁମେ କଣ କାମ କରୁଛ? ମତେ କୁହ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଦେବାକୁ ଆସିଛି।