ଅହଙ୍କାରାଦ୍ଭଵେନ୍ମୋହୋ ମୋହାନ୍ମରଣମେଵ ଚ । ସଙ୍କଲ୍ପା ବହଵସ୍ତତ୍ର ଵିକଲ୍ପାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଚ
ଅହଂକାରରୁ ଭ୍ରମ ଉପଜେ, ଏହି ଭ୍ରମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ; ସେଠାରେ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଓ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଈର୍ଷ୍ଯାସୂଯା ତଥା ଦ୍ଵେଷଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵତି ଚେତସି । ଆଶା ତୃଷ୍ଣା ତଥା ଦୈନ୍ଯଂ ଦମ୍ଭୋଽଧର୍ମମତିସ୍ତଥା
ମନରେ ଇର୍ଷ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା, ଦ୍ୱେଷ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଆଶା, ତୃଷ୍ଣା, ଦୁଃଖ, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ଅଧର୍ମ ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ଭାଵା ମୋହସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ଯଜ୍ଞଦାନାନି ତୀର୍ଥାନି ଵ୍ରତାନି ନିଯମାସ୍ତଥା
ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବ, ଭ୍ରମରୁ ଉପଜି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ମଧ୍ୟ—
ଅହଙ୍କାରାଭିଭୂତସ୍ତୁ କରୋତି ପୁରୁଷୋଽନ୍ଵହମ୍ । ଅହଂଭାଵକୃତଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଭଵେଦ୍ଵୈ ନ ଶୌଚଵତ୍
ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଅହଂକାରରେ ଆବୃତ ହୁଏ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଯାହା କି ‘ମୁଁ’ ବୋଧରେ କରାଯାଏ, ତାହା ଶୁଦ୍ଧ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।
ରାଗଲୋଭାତ୍କୃତଂ କର୍ମ ସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ଶୁଦ୍ଧିଵର୍ଜିତମ୍ । ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ଵିବୁଧୈଃ କିଲ
ରାଗ ଓ ଲୋଭରେ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ପ୍ରଥମେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ଅଦ୍ରୋହେଣାର୍ଜିତଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଧର୍ମକର୍ମଣି । ଦ୍ରୋହାର୍ଜିତେନ ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଯତ୍କରୋତି ଶୁଭଂ ନରଃ
ଯାହା ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନ୍ୟକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ ନୁହେଁ, ତାହା ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଭଲ କାମ କରାଯାଏ—
ଵିପରୀତଂ ଭଵେତ୍ତତ୍ତୁ ଫଲକାଲେ ନୃପୋତ୍ତମ । ମନୋଽତିନିର୍ମଲଂ ଯସ୍ଯ ସ ସମ୍ଯକ୍ଫଲଭାଗ୍ଭଵେତ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତାହାର ଫଳ ସଠିକ୍ ନ ହୋଇ, ବିପରୀତ ହୁଏ; ଯାହାର ମନ ବେଶି ଶୁଦ୍ଧ, ସେଉଁଠି ସଠିକ୍ ଫଳ ପାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ଵିକାରଯୁକ୍ତେ ତୁ ନ ଯଥାର୍ଥଫଲଂ ଲଭେତ୍ । କର୍ତାରଃ କର୍ମଣାଂ ସର୍ଵେ ଆଚାର୍ଯଋତ୍ଵିଜାଦଯଃ
ଯଦି ସେଠାରେ କିଛି ବିକୃତି ଥାଏ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ—ଶିକ୍ଷକ, ପୁରୋହିତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—
ସ୍ଯୁସ୍ତେ ଵିଶୁଦ୍ଧମନସସ୍ତଦା ପୂର୍ଣଂ ଭଵେତ୍ଫଲମ୍ । ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯକର୍ତୄଣାଂ ଶୁଦ୍ଧତା ଯଦି
ଯଦି ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନର ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳେ; ଦେଶ, କାଳ, ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତାମାନେ ଯଦି ଶୁଦ୍ଧ ଥାନ୍ତି—
ମନ୍ତ୍ରାଣାଂ ଚ ତଦା ପୂର୍ଣଂ କର୍ମଣାଂ ଫଲମଶ୍ନୁତେ । ଶତ୍ରୂଣାଂ ନାଶମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସ୍ଵଵୃଦ୍ଧିଂ ପରମାଂ ତଥା
ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟର ସଠିକ୍ ଫଳ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଯଦି କାହାରୋ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କିମ୍ବା ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ କାମ କରାଯାଏ—
କରୋତି ସୁକୃତଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଵିପରୀତଂ ଭଵେତ୍କିଲ । ସ୍ଵାର୍ଥାସକ୍ତଃ ପୁମାନ୍ନିତ୍ଯଂ ନ ଜାନାତି ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ଏଭଳି ମନୋଭାବରେ ଭଲ କାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଫଳ ବିପରୀତ ହୁଏ; ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସଦା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ଭଲ କି ଖରାପ ବୁଝିପାରେନାହିଁ।
ଦୈଵାଧୀନଃ ସଦା କୁର୍ଯାତ୍ପାପମେଵ ନ ସତ୍କୃତମ୍ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ହ୍ଯସୁରାଶ୍ଚ ତଦୁଦ୍ଭଵାଃ
ସେ ସଦା ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନରେ ଥାଏ, ଏବଂ ପାପ କରିଥାଏ, କଦାପି ଭଲ କାମ କରେନାହିଁ; ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ସର୍ଵେ ତେ ସ୍ଵାର୍ଥନିରତାଃ ପରସ୍ପରଵିରୋଧିନଃ । ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ଭଵାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେଽପ୍ଯୁକ୍ତା ଵେଦେଷୁ ମାନୁଷାଃ
ସମସ୍ତେ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ବିପକ୍ଷ। ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବେଦରେ ସେମାନେ ମାନବ ଭାବେ କହାଯାଇଛନ୍ତି।
ରଜୋଦ୍ଭଵାସ୍ତାମସାସ୍ତୁ ତିର୍ଯଂଚଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ଭଵାନାଂ ତୈର୍ଵୈରଂ ପରସ୍ପରମନାରତମ୍
ରଜୋଗୁଣ ଓ ତମୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନେ ପଶୁ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେବତାମାନେ ସହ ଅନ୍ୟମାନେ ସଦା ବିରୋଧ ରଖନ୍ତି।
ତିରଶ୍ଚାମତ୍ର କିଂ ଚିତ୍ରଂ ଜାତିଵୈରସମୁଦ୍ଭଵେ । ସଦା ଦ୍ରୋହପରା ଦେଵାସ୍ତପୋଵିଘ୍ନକରାସ୍ତଥା
ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାତି ଦ୍ୱେଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରେ କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? ଦେବତାମାନେ ସଦା ଦ୍ୱେଷରେ ଲିନ ଓ ତପସ୍ୟାର ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି।
ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟା ଦ୍ଵେଷପରାଃ ପରସ୍ପରଵିରୋଧିନଃ । ଅହଙ୍କାରସମୁଦ୍ଭୂତଃ ସଂସାରୋଽଯଂ ଯତୋ ନୃପ
ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦ୍ୱେଷରେ ଲିନ ଓ ପରସ୍ପରକୁ ବିପକ୍ଷ— ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ରାଜନ।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିହୀନସ୍ତୁ ସ କଥଂ ଜାଯତେ ନୃପ
ଯେଉଁଠାରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ସେମାନେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେବେ, ରାଜନ?
ନରନାରାଯଣକଥାଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅଥ କିଂ ବହୁନୋକ୍ତେନ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ନୃପୋତ୍ତମ । ଧର୍ମାତ୍ମାଦ୍ରୋହବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ କଶ୍ଚିଦ୍ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍
ଏତେ କଥା କହିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା? ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା ମନେଷ୍ୟ ବହୁତ କମ୍ ମିଳେ।
ରାଗଦ୍ଵେଷାଵୃତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଆଦ୍ଯେ ଯୁଗେଽପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କିମଦ୍ଯ କଲିଦୂଷିତେ
ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଆବୃତ। ପ୍ରଥମ ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଶା, ତେବେ ଏହି କଳିଯୁଗରେ ତ କଥା ଅନ୍ୟ।
ଦେଵାଃ ସେର୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସଦ୍ରୋହାଶ୍ଛଲକର୍ମରତାଃ ସଦା । ମାନୁଷାଣାଂ ତିରଶ୍ଚାଂ ଚ କା ଵାର୍ତା ନୃପ ଗଣ୍ଯତେ
ଦେବତାମାନେ ସଦା ଇର୍ଷ୍ୟାପରାୟଣ, ଦ୍ୱେଷୀ ଓ ଚତୁର ଚଳ ମାନେ। ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ତ କଥା ଅନ୍ୟ, ରାଜନ।
ଦ୍ରୋହପରେ ଦ୍ରୋହପରୋ ଭଵେଦିତି ସମାନତା । ଅଦ୍ରୋହିଣି ତଥା ଶାନ୍ତେ ଵିଦ୍ଵେଷଃ ଖଲତା ସ୍ମୃତା
ଦ୍ୱେଷରେ ଲିନ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱେଷୀ ସହିତ ମିଳିଲେ ସମତା ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ ଓ ଶାନ୍ତି ଅଛି, ସେଠାରେ ଦ୍ୱେଷ କରିବା ଦୁଷ୍ଟତା ଭାବାଯାଏ।
ଯଃ କଶ୍ଚିତ୍ତାପସଃ ଶାନ୍ତୋ ଜପଧ୍ଯାନପରାଯଣଃ । ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଜପେ ଵିଘ୍ନକର୍ତା ଵୈ ମଘଵା ପରମ୍
ଯଦି କେହି ତପସ୍ୱୀ ଶାନ୍ତ ଓ ଜପ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥାଏ, ତେବେ ମଘବାନ୍ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଜପରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ସତାଂ ସତ୍ଯଯୁଗଂ ସାକ୍ଷାତ୍ସର୍ଵଦୈଵାସତାଂ କଲିଃ । ମଧ୍ଯମୋ ମଧ୍ଯମାନାଂ ତୁ କ୍ରିଯାଯୋଗୌ ଯୁଗେ ସ୍ମୃତୌ
ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ପାଇଁ ସତ୍ୟଯୁଗ ସଦା ବର୍ତ୍ତମାନ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ପାଇଁ ସଦା କଳିଯୁଗ। ମଧ୍ୟମ ପ୍ରକୃତି ଥିବାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟଯୁଗ ହେଉଛି କ୍ରିୟା ଓ ଯଜ୍ଞର ଯୁଗ।
କଶ୍ଚିତ୍କଦାଚିଦ୍ଭଵତି ସତ୍ଯଧର୍ମାନୁଵର୍ତକଃ । ଅନ୍ଯଥାନ୍ଯଯୁଗାନାଂ ଵୈ ସର୍ଵେ ଧର୍ମପରାଯଣାଃ
କେବଳ କେହି କେବେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟଥା, ଅନ୍ୟ ଯୁଗମାନେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି।
ଵାସନା କାରଣଂ ରାଜନ୍ ସର୍ଵତ୍ର ଧର୍ମସଂସ୍ଥିତୌ । ତସ୍ଯାଂ ଵୈ ମଲିନାଯାଂ ତୁ ଧର୍ମୋଽପି ମଲିନୋ ଭଵେତ୍
ରାଜନ, ସମସ୍ତଠାରେ ଧର୍ମ ରହିବାର କାରଣ ହେଉଛି ମନର ବୃତ୍ତି। ଯଦି ସେ ବୃତ୍ତି ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ।
ମଲିନା ଵାସନା ସତ୍ଯଂ ଵିନାଶାଯେତି ସର୍ଵଥା । ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହୃଦଯାଞ୍ଚାତଃ ପୁତ୍ରୋ ଧର୍ମ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଅଶୁଦ୍ଧ ବୃତ୍ତି ସଦା ବିନାଶକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହିକାରଣରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଧର୍ମକୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ କୁହାଯାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସତ୍ଯସମ୍ପନ୍ତୋ ଵେଦଧର୍ମରତଃ ସଦା । ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଦୁହିତାରୋ ହି ଵୃତା ଦଶ ମହାତ୍ମନା
ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ବେଦ ଧର୍ମରେ ଲିନ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦଶ ଝିଅକୁ ବିବାହ କଲେ।
ଵିଵାହଵିଧିନା ସମ୍ଯଙ୍ମୁନିନା ଗୃହଧର୍ମିଣା । ତାସ୍ଵଜୀଜନଯତ୍ପୁତ୍ରାନ୍ଧର୍ମଃ ସତ୍ଯଵତାଂ ଵରଃ
ଠିକ ବିବାହ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ଘରସ୍ଥ ମୁନି ତାଙ୍କଠାରେ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ— ଧର୍ମ, ସତ୍ୟବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ହରିଂ କୃଷ୍ଣଂ ନରଂ ଚୈଵ ତଥା ନାରାଯଣଂ ନୃପ । ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତୋ ନିତ୍ଯଂ ହରିଃ କୃଷ୍ଣୋ ବଭୂଵ ହ
ହରି, କୃଷ୍ଣ, ନର ଓ ନାରାୟଣ, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା, ରାଜନ। ହରି ସଦା ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ ଥିଲେ ଓ କୃଷ୍ଣ ହେଲେ।
ନରନାରାଯଣୌ ଚୈଵ ଚେରତୁସ୍ତପ ଉତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରାଲେଯାଦ୍ରିଂ ସମାଗତ୍ଯ ତୀର୍ଥେ ବଦରିକାଶ୍ରମେ
ନର ଓ ନାରାୟଣ ପ୍ରାଲେୟ ପର୍ବତରେ, ବଦରିକାଶ୍ରମ ତୀର୍ଥରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ।