ସତ୍ଯଯୁକ୍ତା ଭଵନ୍ତ୍ଯତ୍ର ଵୀତରାଗା ଗତସ୍ପୃହାଃ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଦର୍ଶନାର୍ଥାଯ ନିର୍ମିତାସ୍ତେ ଚ ତାଦୃଶାଃ
ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ରାଗ ଓ ଆସକ୍ତି ରହିତ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ସେମାନେ ଏମିତି ତିଆରି ହୋଇଛନ୍ତି।
ଅନ୍ଯତ୍ସର୍ଵଂ ଶବଲିତଂ ଗୁଣୈରେଭିସ୍ତ୍ରିଭିନୃପ । ନୈକଂ ଵାକ୍ଯଂ ପୁରାଣେଷୁ ଵେଦେଷୁ ନୃପସତ୍ତମ
ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କିଛି ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ରଙ୍ଗିନ, ରାଜା। ପୁରାଣ କିମ୍ବା ବେଦରେ ଏକମାତ୍ର ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା।
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଚାଙ୍ଗେଷୁ ସଗୁଣୈ ରଚିତେଷ୍ଵିହ । ସଗୁଣଃ ସଗୁଣଂ କୁର୍ଯାନ୍ନିର୍ଗୁଣୋ ନ କରୋତି ଵୈ
ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ତାହାର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଗୁଣମୟ ଭାବରେ ରଚିତ। ଗୁଣସହିତ ଥିବା ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଗୁଣସହିତ ଥିବାକୁ କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଗୁଣ କେବେ କାମ କରେନାହିଁ।
ଗୁଣାସ୍ତେ ମିଶ୍ରିତାଃ ସର୍ଵେ ନ ପୃଥଗ୍ଭାଵସଙ୍ଗତାଃ । ନିର୍ଵ୍ଯଲୀକେ ସ୍ଥିରେ ଧର୍ମେ ମତିଃ କସ୍ଯାପି ନ ସ୍ଥିରା
ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ମିଶିଥାନ୍ତି, ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଏକତ୍ର ହୋଇନଥାନ୍ତି। ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଧର୍ମରେ କାହାର ମନ ଦୃଢ଼ ରହିନଥାଏ।
ଭଵୋଦ୍ଭଵେ ମହାରାଜ ମାଯଯା ମୋହିତସ୍ଯ ଵୈ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରମାଥୀନି ତଦାସକ୍ତଂ ମନସ୍ତଥା
ହେ ରାଜା, ଜଗତର ଆରମ୍ଭରେ ମାୟାର ଭ୍ରମରେ ପଡିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ବେଶି ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମନ ସେମାନଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
କରୋତି ଵିଵିଧାନ୍ଭାଵାନ୍ଗୁଣୈସ୍ତୈଃ ପ୍ରେରିତୋ ଭୃଶମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତାଃ ପ୍ରାଣିନଃ ସ୍ଥିରଜଙ୍ଗମାଃ
ସେଇ ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ବେଶି ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଏହି ମନ ନାନା ପ୍ରକାର ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପତ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସବୁ ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହିଭଳି ହୋଇଥାନ୍ତି।
ସର୍ଵେ ମାଯାଵଶା ରାଜନ୍ ସାନୁକ୍ରୀଡତି ତୈରିହ । ସର୍ଵାନ୍ଵୈ ମୋହଯତ୍ଯେଷା ଵିକୁର୍ଵତ୍ଯନିଶଂ ଜଗତ୍
ହେ ରାଜା, ସମସ୍ତେ ମାୟାର ଅଧୀନରେ ଏଠାରେ ସେଇ ଗୁଣମାନେ ସହିତ ଖେଳନ୍ତି; ଏହି ମାୟା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଜଗତକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ।
ଅସତ୍ଯୋ ଜାଯତେ ରାଜନ୍କାର୍ଯଵାନ୍ପ୍ରଥମଂ ନରଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଂଶ୍ଚିନ୍ତଯାନୋ ନ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଯଦା ନରଃ
ହେ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆକାଂକ୍ଷା କରି ତାହା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ପାଇପାରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଅସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଯାଏ।
ତଦର୍ଥଂ ଛଲମାଦତ୍ତେ ଛଲାତ୍ପାପେ ପ୍ରଵର୍ତତେ । କାମଃ କ୍ରୋଧଶ୍ଚ ଲୋଭଶ୍ଚ ଵୈରିଣୋ ବଲଵତ୍ତରାଃ
ସେଇ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ମଣିଷ ଚତୁରି ଆପଣାଏ, ଏହି ଚତୁରି ଦ୍ୱାରା ପାପ କରେ; ଏଠାରୁ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ଭଳି କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
କୃତାକୃତଂ ନ ଜାନନ୍ତି ପ୍ରାଣିନସ୍ତଦ୍ଵଶଂ ଗତାଃ । ଵିଭଵେ ସତ୍ଯହଙ୍କାରଃ ପ୍ରବଲଃ ପ୍ରଭଵତ୍ଯପି
ଏହି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଅଧୀନରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ କିଏ ଭଲ କି ଖରାପ ତାହା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସମ୍ପଦ ଆସିଲେ ମନର ଅହଂକାର ବେଶି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରାଦ୍ଭଵେନ୍ମୋହୋ ମୋହାନ୍ମରଣମେଵ ଚ । ସଙ୍କଲ୍ପା ବହଵସ୍ତତ୍ର ଵିକଲ୍ପାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଚ
ଅହଂକାରରୁ ଭ୍ରମ ଉପଜେ, ଏହି ଭ୍ରମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ; ସେଠାରେ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଓ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଈର୍ଷ୍ଯାସୂଯା ତଥା ଦ୍ଵେଷଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵତି ଚେତସି । ଆଶା ତୃଷ୍ଣା ତଥା ଦୈନ୍ଯଂ ଦମ୍ଭୋଽଧର୍ମମତିସ୍ତଥା
ମନରେ ଇର୍ଷ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା, ଦ୍ୱେଷ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଆଶା, ତୃଷ୍ଣା, ଦୁଃଖ, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ଅଧର୍ମ ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ଭାଵା ମୋହସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ଯଜ୍ଞଦାନାନି ତୀର୍ଥାନି ଵ୍ରତାନି ନିଯମାସ୍ତଥା
ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବ, ଭ୍ରମରୁ ଉପଜି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ମଧ୍ୟ—
ଅହଙ୍କାରାଭିଭୂତସ୍ତୁ କରୋତି ପୁରୁଷୋଽନ୍ଵହମ୍ । ଅହଂଭାଵକୃତଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଭଵେଦ୍ଵୈ ନ ଶୌଚଵତ୍
ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଅହଂକାରରେ ଆବୃତ ହୁଏ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଯାହା କି ‘ମୁଁ’ ବୋଧରେ କରାଯାଏ, ତାହା ଶୁଦ୍ଧ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।
ରାଗଲୋଭାତ୍କୃତଂ କର୍ମ ସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ଶୁଦ୍ଧିଵର୍ଜିତମ୍ । ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ଵିବୁଧୈଃ କିଲ
ରାଗ ଓ ଲୋଭରେ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ପ୍ରଥମେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ଅଦ୍ରୋହେଣାର୍ଜିତଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଧର୍ମକର୍ମଣି । ଦ୍ରୋହାର୍ଜିତେନ ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଯତ୍କରୋତି ଶୁଭଂ ନରଃ
ଯାହା ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନ୍ୟକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ ନୁହେଁ, ତାହା ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଭଲ କାମ କରାଯାଏ—
ଵିପରୀତଂ ଭଵେତ୍ତତ୍ତୁ ଫଲକାଲେ ନୃପୋତ୍ତମ । ମନୋଽତିନିର୍ମଲଂ ଯସ୍ଯ ସ ସମ୍ଯକ୍ଫଲଭାଗ୍ଭଵେତ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତାହାର ଫଳ ସଠିକ୍ ନ ହୋଇ, ବିପରୀତ ହୁଏ; ଯାହାର ମନ ବେଶି ଶୁଦ୍ଧ, ସେଉଁଠି ସଠିକ୍ ଫଳ ପାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ଵିକାରଯୁକ୍ତେ ତୁ ନ ଯଥାର୍ଥଫଲଂ ଲଭେତ୍ । କର୍ତାରଃ କର୍ମଣାଂ ସର୍ଵେ ଆଚାର୍ଯଋତ୍ଵିଜାଦଯଃ
ଯଦି ସେଠାରେ କିଛି ବିକୃତି ଥାଏ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ—ଶିକ୍ଷକ, ପୁରୋହିତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—
ସ୍ଯୁସ୍ତେ ଵିଶୁଦ୍ଧମନସସ୍ତଦା ପୂର୍ଣଂ ଭଵେତ୍ଫଲମ୍ । ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯକର୍ତୄଣାଂ ଶୁଦ୍ଧତା ଯଦି
ଯଦି ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନର ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳେ; ଦେଶ, କାଳ, ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତାମାନେ ଯଦି ଶୁଦ୍ଧ ଥାନ୍ତି—
ମନ୍ତ୍ରାଣାଂ ଚ ତଦା ପୂର୍ଣଂ କର୍ମଣାଂ ଫଲମଶ୍ନୁତେ । ଶତ୍ରୂଣାଂ ନାଶମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସ୍ଵଵୃଦ୍ଧିଂ ପରମାଂ ତଥା
ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟର ସଠିକ୍ ଫଳ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଯଦି କାହାରୋ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କିମ୍ବା ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ କାମ କରାଯାଏ—
କରୋତି ସୁକୃତଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଵିପରୀତଂ ଭଵେତ୍କିଲ । ସ୍ଵାର୍ଥାସକ୍ତଃ ପୁମାନ୍ନିତ୍ଯଂ ନ ଜାନାତି ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ଏଭଳି ମନୋଭାବରେ ଭଲ କାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଫଳ ବିପରୀତ ହୁଏ; ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସଦା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ଭଲ କି ଖରାପ ବୁଝିପାରେନାହିଁ।
ଦୈଵାଧୀନଃ ସଦା କୁର୍ଯାତ୍ପାପମେଵ ନ ସତ୍କୃତମ୍ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ହ୍ଯସୁରାଶ୍ଚ ତଦୁଦ୍ଭଵାଃ
ସେ ସଦା ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନରେ ଥାଏ, ଏବଂ ପାପ କରିଥାଏ, କଦାପି ଭଲ କାମ କରେନାହିଁ; ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ସର୍ଵେ ତେ ସ୍ଵାର୍ଥନିରତାଃ ପରସ୍ପରଵିରୋଧିନଃ । ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ଭଵାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେଽପ୍ଯୁକ୍ତା ଵେଦେଷୁ ମାନୁଷାଃ
ସମସ୍ତେ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ବିପକ୍ଷ। ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବେଦରେ ସେମାନେ ମାନବ ଭାବେ କହାଯାଇଛନ୍ତି।
ରଜୋଦ୍ଭଵାସ୍ତାମସାସ୍ତୁ ତିର୍ଯଂଚଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ଭଵାନାଂ ତୈର୍ଵୈରଂ ପରସ୍ପରମନାରତମ୍
ରଜୋଗୁଣ ଓ ତମୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନେ ପଶୁ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେବତାମାନେ ସହ ଅନ୍ୟମାନେ ସଦା ବିରୋଧ ରଖନ୍ତି।
ତିରଶ୍ଚାମତ୍ର କିଂ ଚିତ୍ରଂ ଜାତିଵୈରସମୁଦ୍ଭଵେ । ସଦା ଦ୍ରୋହପରା ଦେଵାସ୍ତପୋଵିଘ୍ନକରାସ୍ତଥା
ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାତି ଦ୍ୱେଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରେ କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? ଦେବତାମାନେ ସଦା ଦ୍ୱେଷରେ ଲିନ ଓ ତପସ୍ୟାର ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି।
ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟା ଦ୍ଵେଷପରାଃ ପରସ୍ପରଵିରୋଧିନଃ । ଅହଙ୍କାରସମୁଦ୍ଭୂତଃ ସଂସାରୋଽଯଂ ଯତୋ ନୃପ
ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦ୍ୱେଷରେ ଲିନ ଓ ପରସ୍ପରକୁ ବିପକ୍ଷ— ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ରାଜନ।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିହୀନସ୍ତୁ ସ କଥଂ ଜାଯତେ ନୃପ
ଯେଉଁଠାରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ସେମାନେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେବେ, ରାଜନ?
ନରନାରାଯଣକଥାଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅଥ କିଂ ବହୁନୋକ୍ତେନ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ନୃପୋତ୍ତମ । ଧର୍ମାତ୍ମାଦ୍ରୋହବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ କଶ୍ଚିଦ୍ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍
ଏତେ କଥା କହିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା? ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା ମନେଷ୍ୟ ବହୁତ କମ୍ ମିଳେ।
ରାଗଦ୍ଵେଷାଵୃତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଆଦ୍ଯେ ଯୁଗେଽପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କିମଦ୍ଯ କଲିଦୂଷିତେ
ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଆବୃତ। ପ୍ରଥମ ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଶା, ତେବେ ଏହି କଳିଯୁଗରେ ତ କଥା ଅନ୍ୟ।
ଦେଵାଃ ସେର୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସଦ୍ରୋହାଶ୍ଛଲକର୍ମରତାଃ ସଦା । ମାନୁଷାଣାଂ ତିରଶ୍ଚାଂ ଚ କା ଵାର୍ତା ନୃପ ଗଣ୍ଯତେ
ଦେବତାମାନେ ସଦା ଇର୍ଷ୍ୟାପରାୟଣ, ଦ୍ୱେଷୀ ଓ ଚତୁର ଚଳ ମାନେ। ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ତ କଥା ଅନ୍ୟ, ରାଜନ।