ଛଲାର୍ଥଞ୍ଚ ଯଦା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵାମନୋଽଭୂଞ୍ଚଗତ୍ପ୍ରଭୁଃ । ଯେନ ଵାମନରୂପେଣ ଵଞ୍ଚିତୋଽସୌ ବଲିର୍ନୃପଃ
ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ଠକେଇବା ପାଇଁ ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ସେହି ବାମନ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ବଳି ରାଜା ଠକାଯାଇଥିଲେ।
ଵିହର୍ତା ଶତଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵେଦାଜ୍ଞାପରିପାଲକଃ । ଧର୍ମିଷ୍ଠୋ ଦାନଶୀଲଶ୍ଚ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ବେଦ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଥିଲେ, ଧର୍ମିକ, ଦାନଶୀଳ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିଲେ।
ସ୍ଥାନାତ୍ପ୍ରଭ୍ରଂଶିତୋଽକସ୍ମାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା । ଜିତଂ କେନ ତଯୋଃ କୃଷ୍ଣ ବଲିନା ଵାମନେନ ଵା
ସେ ବଳଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ହଠାତ୍ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଜିତିଲେ—କୃଷ୍ଣ କିମ୍ବା ବଳଶାଳୀ ବାମନ?
ଛଲକର୍ମଵିଦା ଚାଯଂ ସନ୍ଦେହୋଽତ୍ର ମହାନ୍ମମ । ଵଞ୍ଚଯିତ୍ଵା ଵଞ୍ଚିତେନ ସତ୍ଯଂ ଵଦ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହି ଠକେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମୋର ମନରେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ଠକାଯିବା ଓ ଠକେଇବା ପରେ, ସତ୍ୟ କହ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ପୁରାଣକର୍ତା ତ୍ଵମସି ଧର୍ମଜ୍ଞଶ୍ଚ ମହାମତିଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଜିତଂ ଵୈ ବଲିନା ରାଜନ୍ ଦତ୍ତା ଯେନ ଚ ମେଦିନୀ
ତୁମେ ପୁରାଣର ରଚୟିତା, ଧର୍ମକୁ ଜାଣୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ରାଜା, ବଳି ନିଶ୍ଚୟ ଜିତିଥିଲେ, କାରଣ ସେ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିଲେ।
ତ୍ରିଵିକ୍ରମୋଽପି ନାମ୍ନା ଯଃ ପ୍ରଥିତୋ ଵାମନୋଽଭଵତ୍ । ଛଲନାର୍ଥମିଦଂ ରାଜନ୍ଵାମନତ୍ଵଂ ନରାଧିପ
ଯିଏ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଠି ବାମନ ରୂପ ନେଇଥିଲେ, ଠକେଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ଏହି ବାମନ ରୂପ ଏହି କାମ ପାଇଁ ହେଉଛି, ରାଜା।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ହରିଣା ଭୂଯୋ ଦ୍ଵାରପାଲତ୍ଵମେଵ ଚ । ସତ୍ଯାଦନ୍ଯତରନ୍ନାସ୍ତି ମୂଲଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵ
ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ଦ୍ୱାରପାଳ ହେବାର ସ୍ଥାନ ମିଳିଲା। ସତ୍ୟ ବିନା ଧର୍ମର ମୂଳ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ରାଜା।
ଦୁଃସାଧ୍ଯଂ ଦେହିନାଂ ରାଜନ୍ସତ୍ଯଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା କିଲ । ମାଯା ବଲଵତୀ ଭୂପ ତ୍ରିଗୁଣା ବହୁରୂପିଣୀ
ହେ ରାଜା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ବହୁତ କଷ୍ଟକର। ମାୟା ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତିନି ଗୁଣ ଓ ବହୁ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ।
ଯଯେଦଂ ନିର୍ମିତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଗୁଣୈଃ ଶବଲିତଂ ତ୍ରିଭିଃ । ତସ୍ମାଚ୍ଛଲଵତା ସତ୍ଯଂ କୁତୋଽଵିଦ୍ଧଂ ଭଵେନ୍ନୃପ
ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଗୁଣରେ ରଙ୍ଗିନ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ତେଣୁ, ରାଜା, ଠକେଇ ଭିତରେ ସତ୍ୟ କିପରି ଅକ୍ଷତ ରହିପାରିବ?
ମିଶ୍ରେଣ ଜନିତା ଚୈଵ ସ୍ଥିତିରେଷା ସନାତନୀ । ଵୈଖାନସାଶ୍ଚ ମୁନଯୋ ନିଃସଙ୍ଗା ନିଷ୍ପ୍ରତିଗ୍ରହାଃ
ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଅବସ୍ଥା ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ନିରଲୋଭ ଓ ନିଷ୍ପ୍ରତିଗ୍ରହ।
ସତ୍ଯଯୁକ୍ତା ଭଵନ୍ତ୍ଯତ୍ର ଵୀତରାଗା ଗତସ୍ପୃହାଃ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଦର୍ଶନାର୍ଥାଯ ନିର୍ମିତାସ୍ତେ ଚ ତାଦୃଶାଃ
ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ରାଗ ଓ ଆସକ୍ତି ରହିତ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ସେମାନେ ଏମିତି ତିଆରି ହୋଇଛନ୍ତି।
ଅନ୍ଯତ୍ସର୍ଵଂ ଶବଲିତଂ ଗୁଣୈରେଭିସ୍ତ୍ରିଭିନୃପ । ନୈକଂ ଵାକ୍ଯଂ ପୁରାଣେଷୁ ଵେଦେଷୁ ନୃପସତ୍ତମ
ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କିଛି ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ରଙ୍ଗିନ, ରାଜା। ପୁରାଣ କିମ୍ବା ବେଦରେ ଏକମାତ୍ର ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା।
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଚାଙ୍ଗେଷୁ ସଗୁଣୈ ରଚିତେଷ୍ଵିହ । ସଗୁଣଃ ସଗୁଣଂ କୁର୍ଯାନ୍ନିର୍ଗୁଣୋ ନ କରୋତି ଵୈ
ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ତାହାର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଗୁଣମୟ ଭାବରେ ରଚିତ। ଗୁଣସହିତ ଥିବା ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଗୁଣସହିତ ଥିବାକୁ କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଗୁଣ କେବେ କାମ କରେନାହିଁ।
ଗୁଣାସ୍ତେ ମିଶ୍ରିତାଃ ସର୍ଵେ ନ ପୃଥଗ୍ଭାଵସଙ୍ଗତାଃ । ନିର୍ଵ୍ଯଲୀକେ ସ୍ଥିରେ ଧର୍ମେ ମତିଃ କସ୍ଯାପି ନ ସ୍ଥିରା
ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ମିଶିଥାନ୍ତି, ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଏକତ୍ର ହୋଇନଥାନ୍ତି। ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଧର୍ମରେ କାହାର ମନ ଦୃଢ଼ ରହିନଥାଏ।
ଭଵୋଦ୍ଭଵେ ମହାରାଜ ମାଯଯା ମୋହିତସ୍ଯ ଵୈ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରମାଥୀନି ତଦାସକ୍ତଂ ମନସ୍ତଥା
ହେ ରାଜା, ଜଗତର ଆରମ୍ଭରେ ମାୟାର ଭ୍ରମରେ ପଡିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ବେଶି ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମନ ସେମାନଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
କରୋତି ଵିଵିଧାନ୍ଭାଵାନ୍ଗୁଣୈସ୍ତୈଃ ପ୍ରେରିତୋ ଭୃଶମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତାଃ ପ୍ରାଣିନଃ ସ୍ଥିରଜଙ୍ଗମାଃ
ସେଇ ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ବେଶି ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଏହି ମନ ନାନା ପ୍ରକାର ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପତ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସବୁ ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହିଭଳି ହୋଇଥାନ୍ତି।
ସର୍ଵେ ମାଯାଵଶା ରାଜନ୍ ସାନୁକ୍ରୀଡତି ତୈରିହ । ସର୍ଵାନ୍ଵୈ ମୋହଯତ୍ଯେଷା ଵିକୁର୍ଵତ୍ଯନିଶଂ ଜଗତ୍
ହେ ରାଜା, ସମସ୍ତେ ମାୟାର ଅଧୀନରେ ଏଠାରେ ସେଇ ଗୁଣମାନେ ସହିତ ଖେଳନ୍ତି; ଏହି ମାୟା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଜଗତକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ।
ଅସତ୍ଯୋ ଜାଯତେ ରାଜନ୍କାର୍ଯଵାନ୍ପ୍ରଥମଂ ନରଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଂଶ୍ଚିନ୍ତଯାନୋ ନ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଯଦା ନରଃ
ହେ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆକାଂକ୍ଷା କରି ତାହା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ପାଇପାରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଅସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଯାଏ।
ତଦର୍ଥଂ ଛଲମାଦତ୍ତେ ଛଲାତ୍ପାପେ ପ୍ରଵର୍ତତେ । କାମଃ କ୍ରୋଧଶ୍ଚ ଲୋଭଶ୍ଚ ଵୈରିଣୋ ବଲଵତ୍ତରାଃ
ସେଇ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ମଣିଷ ଚତୁରି ଆପଣାଏ, ଏହି ଚତୁରି ଦ୍ୱାରା ପାପ କରେ; ଏଠାରୁ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ଭଳି କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
କୃତାକୃତଂ ନ ଜାନନ୍ତି ପ୍ରାଣିନସ୍ତଦ୍ଵଶଂ ଗତାଃ । ଵିଭଵେ ସତ୍ଯହଙ୍କାରଃ ପ୍ରବଲଃ ପ୍ରଭଵତ୍ଯପି
ଏହି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଅଧୀନରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ କିଏ ଭଲ କି ଖରାପ ତାହା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସମ୍ପଦ ଆସିଲେ ମନର ଅହଂକାର ବେଶି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରାଦ୍ଭଵେନ୍ମୋହୋ ମୋହାନ୍ମରଣମେଵ ଚ । ସଙ୍କଲ୍ପା ବହଵସ୍ତତ୍ର ଵିକଲ୍ପାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଚ
ଅହଂକାରରୁ ଭ୍ରମ ଉପଜେ, ଏହି ଭ୍ରମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ; ସେଠାରେ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଓ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଈର୍ଷ୍ଯାସୂଯା ତଥା ଦ୍ଵେଷଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵତି ଚେତସି । ଆଶା ତୃଷ୍ଣା ତଥା ଦୈନ୍ଯଂ ଦମ୍ଭୋଽଧର୍ମମତିସ୍ତଥା
ମନରେ ଇର୍ଷ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା, ଦ୍ୱେଷ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଆଶା, ତୃଷ୍ଣା, ଦୁଃଖ, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ଅଧର୍ମ ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ଭାଵା ମୋହସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ଯଜ୍ଞଦାନାନି ତୀର୍ଥାନି ଵ୍ରତାନି ନିଯମାସ୍ତଥା
ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବ, ଭ୍ରମରୁ ଉପଜି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ମଧ୍ୟ—
ଅହଙ୍କାରାଭିଭୂତସ୍ତୁ କରୋତି ପୁରୁଷୋଽନ୍ଵହମ୍ । ଅହଂଭାଵକୃତଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଭଵେଦ୍ଵୈ ନ ଶୌଚଵତ୍
ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଅହଂକାରରେ ଆବୃତ ହୁଏ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଯାହା କି ‘ମୁଁ’ ବୋଧରେ କରାଯାଏ, ତାହା ଶୁଦ୍ଧ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।
ରାଗଲୋଭାତ୍କୃତଂ କର୍ମ ସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ଶୁଦ୍ଧିଵର୍ଜିତମ୍ । ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ଵିବୁଧୈଃ କିଲ
ରାଗ ଓ ଲୋଭରେ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ପ୍ରଥମେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ଅଦ୍ରୋହେଣାର୍ଜିତଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଧର୍ମକର୍ମଣି । ଦ୍ରୋହାର୍ଜିତେନ ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଯତ୍କରୋତି ଶୁଭଂ ନରଃ
ଯାହା ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନ୍ୟକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ ନୁହେଁ, ତାହା ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଭଲ କାମ କରାଯାଏ—
ଵିପରୀତଂ ଭଵେତ୍ତତ୍ତୁ ଫଲକାଲେ ନୃପୋତ୍ତମ । ମନୋଽତିନିର୍ମଲଂ ଯସ୍ଯ ସ ସମ୍ଯକ୍ଫଲଭାଗ୍ଭଵେତ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତାହାର ଫଳ ସଠିକ୍ ନ ହୋଇ, ବିପରୀତ ହୁଏ; ଯାହାର ମନ ବେଶି ଶୁଦ୍ଧ, ସେଉଁଠି ସଠିକ୍ ଫଳ ପାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ଵିକାରଯୁକ୍ତେ ତୁ ନ ଯଥାର୍ଥଫଲଂ ଲଭେତ୍ । କର୍ତାରଃ କର୍ମଣାଂ ସର୍ଵେ ଆଚାର୍ଯଋତ୍ଵିଜାଦଯଃ
ଯଦି ସେଠାରେ କିଛି ବିକୃତି ଥାଏ, ତେବେ ଯଥାଯଥ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ—ଶିକ୍ଷକ, ପୁରୋହିତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—
ସ୍ଯୁସ୍ତେ ଵିଶୁଦ୍ଧମନସସ୍ତଦା ପୂର୍ଣଂ ଭଵେତ୍ଫଲମ୍ । ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯକର୍ତୄଣାଂ ଶୁଦ୍ଧତା ଯଦି
ଯଦି ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନର ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳେ; ଦେଶ, କାଳ, ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତାମାନେ ଯଦି ଶୁଦ୍ଧ ଥାନ୍ତି—
ମନ୍ତ୍ରାଣାଂ ଚ ତଦା ପୂର୍ଣଂ କର୍ମଣାଂ ଫଲମଶ୍ନୁତେ । ଶତ୍ରୂଣାଂ ନାଶମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସ୍ଵଵୃଦ୍ଧିଂ ପରମାଂ ତଥା
ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟର ସଠିକ୍ ଫଳ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଯଦି କାହାରୋ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କିମ୍ବା ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ କାମ କରାଯାଏ—