ଅସାରତାଂ ଵିଜାନନ୍ତଃ ସଂସାରସ୍ଯ ସୁମେଧସଃ । ଦେଵାଂଶାଶ୍ଚ କଥଂ ଚକୁର୍ନିନ୍ଦିତଂ ଧର୍ମତତ୍ପରାଃ
ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ସଂସାରର ଅନର୍ଥକତା ଜାଣିଥିଲେ, ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଲାଗିଥିଲେ, ତଥାପି କିପରି ନିନ୍ଦନୀୟ କାମ କରିପାରିଲେ?
କାସ୍ଥା ଧର୍ମସ୍ଯ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରମାଣଂ କିଂ ଵିନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଚଲଚିତ୍ତୋଽସ୍ମି ସଞ୍ଜାତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈତତ୍କଥାନକମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମର ନିଶ୍ଚିତ ମାନଦଣ୍ଡ କଣ? ଏହି କଥା ଶୁଣି ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।
ଆପ୍ତଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରମାଣଂ ଚେଦାପ୍ତଃ କଃ ପରଦେହଵାନ୍ । ପୁରୁଷୋ ଵିଷଯାସକ୍ତୋ ରାଗୀ ଭଵତି ସର୍ଵଥା
ଯଦି ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟଙ୍କ କଥା ପ୍ରମାଣ ହୁଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ? ଯେଉଁ ମଣିଷ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ, ସେ ସବୁଦିନ ରାଗୀ ହୋଇଯାଏ।
ରାଗୋ ଦ୍ଵେଷୋ ଭଵେନ୍ନୂନମର୍ଥନାଶାଦସଂଶଯମ୍ । ଦ୍ଵେଷାଦସତ୍ଯଵଚନଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ
ଧନ ହାନିରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦ୍ୱେଷରୁ ଲୋକେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଅସତ୍ୟ କଥା କହିଥାଏ।
ଜରାସନ୍ଧଵିଘାତାର୍ଥଂ ହରିଣା ସତ୍ତ୍ଵମୂର୍ତିନା । ଛଲେନ ରଚିତଂ ରୂପଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଜାନତା
ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ହରି ଧର୍ମର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜଣା ଚଳ କରିଥିଲେ।
ତଦାପ୍ତଃ କଃ ପ୍ରମାଣଂ କିଂ ସତ୍ତ୍ଵମୂର୍ତିରପୀଦୃଶଃ । ଅର୍ଜୁନୋଽପି ତଥୈଵାତ୍ର କାର୍ଯେ ଯଜ୍ଞଵିନିର୍ମିତେ
ତେବେ କିଏ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ, କଣ ପ୍ରମାଣ, ଯଦି ସେ ଧର୍ମର ଆକୃତି ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ? ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି କରିଥିଲେ।
କୀଦୃଶୋଽଯଂ କୃତୋ ଯଜ୍ଞଃ କିମର୍ଥଂ ଶମଵର୍ଜିତଃ । ପରଲୋକପଦାର୍ଥଂ ଵା ଯଶସେ ଵାନ୍ଯଥା କିଲ
ଏଠି କେମିତି ପୂଜା କରାଯାଇଛି ଏବଂ କାହିଁକି ଏହାରେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ? ଏହା ପରଲୋକର ଲାଗି କିମ୍ବା କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କରାଯାଇଛି କି?
ଧର୍ମସ୍ଯ ପ୍ରଥମଃ ପାଦଃ ସତ୍ଯମେତଚ୍ଛ୍ରୁତେର୍ଵଚଃ । ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ତୁ ତଥା ଶୌଚଂ ଦଯା ପାଦସ୍ତୃତୀଯକଃ
ଧର୍ମର ପ୍ରଥମ ଆଧାର ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଯାହା ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ପବିତ୍ରତା, ଏବଂ ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଦୟା।
ଦାନଂ ପାଦଶ୍ଚତୁର୍ଥଶ୍ଚ ପୁରାଣଜ୍ଞା ଵଦନ୍ତି ଵୈ । ତୈର୍ଵିହୀନଃ କଥଂ ଧର୍ମସ୍ତିଷ୍ଠେଦିହ ସୁସମ୍ମତଃ
ପୁରାଣ ବିଦ୍ୟମାନ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଦାନ ହେଉଛି ଚତୁର୍ଥ ଆଧାର। ଏହି ସବୁ ନଥିଲେ, ସମ୍ମାନିତ ଧର୍ମ କିପରି ଟିକିପାରିବ?
ଧର୍ମହୀନଂ କୃତଂ କର୍ମ କଥଂ ତତ୍ଫଲଦଂ ଭଵେତ୍ । ଧର୍ମେ ସ୍ଥିରା ମତିଃ କ୍ଵାପି ନ କସ୍ଯାପି ପ୍ରତୀଯତେ
ଧର୍ମ ବିନା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ଫଳ ଦେଇପାରିବ? ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି କେଉଁଠି ମିଳୁନାହିଁ, କାହାର ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।
ଛଲାର୍ଥଞ୍ଚ ଯଦା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵାମନୋଽଭୂଞ୍ଚଗତ୍ପ୍ରଭୁଃ । ଯେନ ଵାମନରୂପେଣ ଵଞ୍ଚିତୋଽସୌ ବଲିର୍ନୃପଃ
ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ଠକେଇବା ପାଇଁ ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ସେହି ବାମନ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ବଳି ରାଜା ଠକାଯାଇଥିଲେ।
ଵିହର୍ତା ଶତଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵେଦାଜ୍ଞାପରିପାଲକଃ । ଧର୍ମିଷ୍ଠୋ ଦାନଶୀଲଶ୍ଚ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ବେଦ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଥିଲେ, ଧର୍ମିକ, ଦାନଶୀଳ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିଲେ।
ସ୍ଥାନାତ୍ପ୍ରଭ୍ରଂଶିତୋଽକସ୍ମାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା । ଜିତଂ କେନ ତଯୋଃ କୃଷ୍ଣ ବଲିନା ଵାମନେନ ଵା
ସେ ବଳଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ହଠାତ୍ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଜିତିଲେ—କୃଷ୍ଣ କିମ୍ବା ବଳଶାଳୀ ବାମନ?
ଛଲକର୍ମଵିଦା ଚାଯଂ ସନ୍ଦେହୋଽତ୍ର ମହାନ୍ମମ । ଵଞ୍ଚଯିତ୍ଵା ଵଞ୍ଚିତେନ ସତ୍ଯଂ ଵଦ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହି ଠକେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମୋର ମନରେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ଠକାଯିବା ଓ ଠକେଇବା ପରେ, ସତ୍ୟ କହ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ପୁରାଣକର୍ତା ତ୍ଵମସି ଧର୍ମଜ୍ଞଶ୍ଚ ମହାମତିଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଜିତଂ ଵୈ ବଲିନା ରାଜନ୍ ଦତ୍ତା ଯେନ ଚ ମେଦିନୀ
ତୁମେ ପୁରାଣର ରଚୟିତା, ଧର୍ମକୁ ଜାଣୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ରାଜା, ବଳି ନିଶ୍ଚୟ ଜିତିଥିଲେ, କାରଣ ସେ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିଲେ।
ତ୍ରିଵିକ୍ରମୋଽପି ନାମ୍ନା ଯଃ ପ୍ରଥିତୋ ଵାମନୋଽଭଵତ୍ । ଛଲନାର୍ଥମିଦଂ ରାଜନ୍ଵାମନତ୍ଵଂ ନରାଧିପ
ଯିଏ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଠି ବାମନ ରୂପ ନେଇଥିଲେ, ଠକେଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ଏହି ବାମନ ରୂପ ଏହି କାମ ପାଇଁ ହେଉଛି, ରାଜା।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ହରିଣା ଭୂଯୋ ଦ୍ଵାରପାଲତ୍ଵମେଵ ଚ । ସତ୍ଯାଦନ୍ଯତରନ୍ନାସ୍ତି ମୂଲଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵ
ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ଦ୍ୱାରପାଳ ହେବାର ସ୍ଥାନ ମିଳିଲା। ସତ୍ୟ ବିନା ଧର୍ମର ମୂଳ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ରାଜା।
ଦୁଃସାଧ୍ଯଂ ଦେହିନାଂ ରାଜନ୍ସତ୍ଯଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା କିଲ । ମାଯା ବଲଵତୀ ଭୂପ ତ୍ରିଗୁଣା ବହୁରୂପିଣୀ
ହେ ରାଜା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ବହୁତ କଷ୍ଟକର। ମାୟା ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତିନି ଗୁଣ ଓ ବହୁ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ।
ଯଯେଦଂ ନିର୍ମିତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଗୁଣୈଃ ଶବଲିତଂ ତ୍ରିଭିଃ । ତସ୍ମାଚ୍ଛଲଵତା ସତ୍ଯଂ କୁତୋଽଵିଦ୍ଧଂ ଭଵେନ୍ନୃପ
ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଗୁଣରେ ରଙ୍ଗିନ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ତେଣୁ, ରାଜା, ଠକେଇ ଭିତରେ ସତ୍ୟ କିପରି ଅକ୍ଷତ ରହିପାରିବ?
ମିଶ୍ରେଣ ଜନିତା ଚୈଵ ସ୍ଥିତିରେଷା ସନାତନୀ । ଵୈଖାନସାଶ୍ଚ ମୁନଯୋ ନିଃସଙ୍ଗା ନିଷ୍ପ୍ରତିଗ୍ରହାଃ
ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଅବସ୍ଥା ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ନିରଲୋଭ ଓ ନିଷ୍ପ୍ରତିଗ୍ରହ।
ସତ୍ଯଯୁକ୍ତା ଭଵନ୍ତ୍ଯତ୍ର ଵୀତରାଗା ଗତସ୍ପୃହାଃ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଦର୍ଶନାର୍ଥାଯ ନିର୍ମିତାସ୍ତେ ଚ ତାଦୃଶାଃ
ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ରାଗ ଓ ଆସକ୍ତି ରହିତ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ସେମାନେ ଏମିତି ତିଆରି ହୋଇଛନ୍ତି।
ଅନ୍ଯତ୍ସର୍ଵଂ ଶବଲିତଂ ଗୁଣୈରେଭିସ୍ତ୍ରିଭିନୃପ । ନୈକଂ ଵାକ୍ଯଂ ପୁରାଣେଷୁ ଵେଦେଷୁ ନୃପସତ୍ତମ
ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କିଛି ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ରଙ୍ଗିନ, ରାଜା। ପୁରାଣ କିମ୍ବା ବେଦରେ ଏକମାତ୍ର ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା।
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଚାଙ୍ଗେଷୁ ସଗୁଣୈ ରଚିତେଷ୍ଵିହ । ସଗୁଣଃ ସଗୁଣଂ କୁର୍ଯାନ୍ନିର୍ଗୁଣୋ ନ କରୋତି ଵୈ
ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ତାହାର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଗୁଣମୟ ଭାବରେ ରଚିତ। ଗୁଣସହିତ ଥିବା ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଗୁଣସହିତ ଥିବାକୁ କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଗୁଣ କେବେ କାମ କରେନାହିଁ।
ଗୁଣାସ୍ତେ ମିଶ୍ରିତାଃ ସର୍ଵେ ନ ପୃଥଗ୍ଭାଵସଙ୍ଗତାଃ । ନିର୍ଵ୍ଯଲୀକେ ସ୍ଥିରେ ଧର୍ମେ ମତିଃ କସ୍ଯାପି ନ ସ୍ଥିରା
ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ମିଶିଥାନ୍ତି, ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଏକତ୍ର ହୋଇନଥାନ୍ତି। ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଧର୍ମରେ କାହାର ମନ ଦୃଢ଼ ରହିନଥାଏ।
ଭଵୋଦ୍ଭଵେ ମହାରାଜ ମାଯଯା ମୋହିତସ୍ଯ ଵୈ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରମାଥୀନି ତଦାସକ୍ତଂ ମନସ୍ତଥା
ହେ ରାଜା, ଜଗତର ଆରମ୍ଭରେ ମାୟାର ଭ୍ରମରେ ପଡିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ବେଶି ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମନ ସେମାନଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
କରୋତି ଵିଵିଧାନ୍ଭାଵାନ୍ଗୁଣୈସ୍ତୈଃ ପ୍ରେରିତୋ ଭୃଶମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତାଃ ପ୍ରାଣିନଃ ସ୍ଥିରଜଙ୍ଗମାଃ
ସେଇ ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ବେଶି ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଏହି ମନ ନାନା ପ୍ରକାର ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପତ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସବୁ ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହିଭଳି ହୋଇଥାନ୍ତି।
ସର୍ଵେ ମାଯାଵଶା ରାଜନ୍ ସାନୁକ୍ରୀଡତି ତୈରିହ । ସର୍ଵାନ୍ଵୈ ମୋହଯତ୍ଯେଷା ଵିକୁର୍ଵତ୍ଯନିଶଂ ଜଗତ୍
ହେ ରାଜା, ସମସ୍ତେ ମାୟାର ଅଧୀନରେ ଏଠାରେ ସେଇ ଗୁଣମାନେ ସହିତ ଖେଳନ୍ତି; ଏହି ମାୟା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଜଗତକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ।
ଅସତ୍ଯୋ ଜାଯତେ ରାଜନ୍କାର୍ଯଵାନ୍ପ୍ରଥମଂ ନରଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଂଶ୍ଚିନ୍ତଯାନୋ ନ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଯଦା ନରଃ
ହେ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆକାଂକ୍ଷା କରି ତାହା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ପାଇପାରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଅସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଯାଏ।
ତଦର୍ଥଂ ଛଲମାଦତ୍ତେ ଛଲାତ୍ପାପେ ପ୍ରଵର୍ତତେ । କାମଃ କ୍ରୋଧଶ୍ଚ ଲୋଭଶ୍ଚ ଵୈରିଣୋ ବଲଵତ୍ତରାଃ
ସେଇ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ମଣିଷ ଚତୁରି ଆପଣାଏ, ଏହି ଚତୁରି ଦ୍ୱାରା ପାପ କରେ; ଏଠାରୁ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ଭଳି କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
କୃତାକୃତଂ ନ ଜାନନ୍ତି ପ୍ରାଣିନସ୍ତଦ୍ଵଶଂ ଗତାଃ । ଵିଭଵେ ସତ୍ଯହଙ୍କାରଃ ପ୍ରବଲଃ ପ୍ରଭଵତ୍ଯପି
ଏହି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଅଧୀନରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ କିଏ ଭଲ କି ଖରାପ ତାହା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସମ୍ପଦ ଆସିଲେ ମନର ଅହଂକାର ବେଶି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ।