କପାଲୀ ଚ ତଥା ରୁଦ୍ରଃ କର୍ମଣୈଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଅନାଦିନିଧନଂ ଚୈତତ୍କାରଣଂ କର୍ମ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହିପରି କପାଳଧାରୀ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କର୍ମ ହେଉଛି ଆଦି ଓ ଶେଷ ନଥିବା କାରଣ।
ତେନେହ ଶାଶ୍ଵତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵିଚାରେଽତ୍ର ନିମଗ୍ନା ମୁନଯଃ ସଦା
ଏହି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ସଦା ଶାଶ୍ୱତ ଭାବେ ଚାଲିଛି; ମୁନିମାନେ ସଦା ଏଠାରେ ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟର ବିଚାରରେ ଲିନ ରହନ୍ତି।
ନ ଜାନନ୍ତି କିମେତଦ୍ଵୈ ନିତ୍ଯଂ ଵାନିତ୍ଯମେଵ ଚ । ମାଯାଯାଂ ଵିଦ୍ଯମାନାଯାଂ ଜଗନ୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରତୀଯତେ
ସେମାନେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଏହା ନିତ୍ୟ କି ନୁହେଁ କିମ୍ବା ଅନିତ୍ୟ କି; ମାୟା ଥିବା ସମୟରେ ଜଗତ ନିତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
କାର୍ଯାଭାଵଃ କଥଂ ଵାଚ୍ଯଃ କାରଣେ ସତି ସର୍ଵଥା । ମାଯା ନିତ୍ଯା କାରଣଞ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଦା କିଲ
କାରଣ ଥିଲେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯିବ? ମାୟା ସଦା ଥାଏ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର କାରଣ ହେଉଛି।
କର୍ମବୀଜଂ ତତୋଽନିତ୍ଯଂ ଚିନ୍ତନୀଯଂ ସଦା ବୁଧୈଃ । ଭ୍ରମତ୍ଯେଵ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ରାଜନ୍କର୍ମନିଯନ୍ତ୍ରିତମ୍
ତେଣୁ କର୍ମର ବୀଜ ଅନିତ୍ୟ, ଏହି କଥା ଜଣା ଲୋକମାନେ ସଦା ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ରାଜନ, ସମସ୍ତ ଜଗତ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଛି।
ନାନାଯୋନିଷୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାନାଧର୍ମମଯେଷୁ ଚ । ଇଚ୍ଛଯା ଚ ଭଵେଞ୍ଚନ୍ମ ଵିଷ୍ଣୋରମିତତେଜସଃ
ହେ ରାଜେଶ୍ୱର, ବିଭିନ୍ନ ଗର୍ଭ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମରେ ଭରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ଯୁଗେ ଯୁଗେଷ୍ଵନେକାସୁ ନୀଚଯୋନିଷୁ ତତ୍କଥମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵୈକୁଣ୍ଠସଂଵାସଂ ସୁଖଭୋଗାନନେକଶଃ
ଏତେ ଯୁଗ ଓ ଅନେକ ନିଚ୍ଚ ଜନ୍ମରେ, ବୈକୁଣ୍ଠର ନିବାସ ଓ ଅନେକ ସୁଖ ଭୋଗକୁ ଛାଡ଼ି—
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରମନ୍ଦିରେ ଵାସଂ ସଂତ୍ରସ୍ତଃ କୋଽଭିଵାଞ୍ଛତି । ପୁଷ୍ପାଵଚଯଲୀଲାଂ ଚ ଜଲକେଲିଂ ସୁଖାସନମ୍
ମଳମୁତ୍ରର ଘରରେ ରହିବାକୁ କିଏ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଆଶା କରିବ? ଫୁଲ ତୋଳିବା ଖେଳ, ପାଣିରେ ଖେଳିବା କିମ୍ବା ସୁଖରେ ବସିବା ଆଦି କାହାକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିପାରିବ?
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗର୍ଭଗୃହେ ଵାସଂ କୋଽଭିଵାଚ୍ଛତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ତୂଲିକାଂ ମୃଦୁସଂଯୁକ୍ତାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଶଯ୍ଯାଂ ଵିନିର୍ମିତାମ୍
ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଲା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିବା ମୃଦୁ ତୁଳାର ଶଯ୍ୟାରେ ବସିବାକୁ କେଉଁଠି ଆସା କରିବେ?
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଧୋମୁଖଵାସଂ ଚ କୋଽଭିଵାଞ୍ଛତି ପଣ୍ଡିତଃ । ଗୀତଂ ନୃତ୍ଯଞ୍ଚ ଵାଦ୍ଯଞ୍ଚ ନାନାଭାଵସମନ୍ଵିତମ୍
ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ଲୋକ ଗର୍ଭର ତଳକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସଙ୍ଗୀତର ଆନନ୍ଦ ଚାହିବେ କି?
ମୁକ୍ତ୍ଵା କୋ ନରକେ ଵାସଂ ମନସାପି ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ । ସିନ୍ଧୁଜାଦ୍ଭୁତଭାଵାନାଂ ରସଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସୁଦୁସ୍ତ୍ଵଜମ୍
ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲା ପରେ, କିଏ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିପାରିବେ ଯେ ସମୁଦ୍ରର ଅଦ୍ଭୁତ ଅମୃତ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖଦାୟକ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ?
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରରସପାନଞ୍ଜ କ ଇଚ୍ଛେନ୍ମତିମାନ୍ନରଃ । ଗର୍ଭଵାସାତ୍ପରୋ ନାସ୍ତି ନରକୋ ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ଗର୍ଭବାସ ଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ ନରକ ତିନି ଭୁବନରେ କିଛି ନାହିଁ; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେବେ ମଳମୁତ୍ର ପିଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବେ କି?
ତଦ୍ଭୀତାଶ୍ଚ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ମୁନଯୋ ଦୁସ୍ତରଂ ତପଃ । ହିତ୍ଵା ଭୋଗଞ୍ଚ ରାଜ୍ଯଞ୍ଚ ଵନେ ଯାନ୍ତି ମନସ୍ଵିନଃ
ଏହି ଭୟରୁ ମୁନିମାନେ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଭୋଗ ଓ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଯଦ୍ଭୀତାସ୍ତୁ ଵିମୂଢାତ୍ମା କସ୍ତଂ ସେଵିତୁମିଚ୍ଛତି । ଗର୍ଭେ ତୁଦନ୍ତି କୃମଯୋ ଜଠରାଗ୍ନିସ୍ତପତ୍ଯଧଃ
ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ଭ୍ରମିତ, ସେମାନେ ଏହି ଭୟରୁ ସେଠାରେ ରହିବାକୁ କିଏ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବେ? ଗର୍ଭରେ କୀଟମାନେ କଟନ୍ତି, ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ତଳେ ପୋଡ଼େ।
ଵପାସଂଵେଷ୍ଟନଂ କୂରଂ କିଂ ସୁଖଂ ତତ୍ର ଭୂପତେ । ଵରଂ କାରାଗୃହେ ଵାସୋ ବନ୍ଧନଂ ନିଗଡୈର୍ଵରମ୍
ହେ ରାଜା, ମାଂସରେ ବଢ଼ି ଘେରାଯିବାରେ କେଉଁ ସୁଖ ଅଛି? କାରାଗାରରେ ରହିବା ଉତ୍ତମ, ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧି ରହିବା ଉତ୍ତମ।
ଅଲ୍ପମାତ୍ରଂ କ୍ଷଣଂ ନୈଵ ଗର୍ଭଵାସଃ କ୍ଵଚିଚ୍ଛୁଭଃ । ଗର୍ଭଵାସେ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଦଶମାସନିଵାସନମ୍
ଗର୍ଭବାସ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ନୁହେଁ; ଦଶମାସ ରହିବାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅଛି।
ତଥା ନିଃସରଣେ ଦୁଃଖଂ ଯୋନିଯନ୍ତ୍ରେଽତିଦାରୁଣେ । ବାଲଭାଵେ ତଦା ଦୁଃଖଂ ମୂକାଜ୍ଞଭାଵସଂଯୁତମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ଜନ୍ମ ସମୟର କଠିନ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୁଃଖ ଅଛି; ଶିଶୁବୟସରେ ମୂକତା ଓ ଅଜ୍ଞତା ସହିତ ଦୁଃଖ ଅଛି।
କ୍ଷୁତୃଷ୍ଣାଵେଦନାଶକ୍ତଃ ପରତନ୍ତ୍ରୋଽତିକାତରଃ । କ୍ଷୁଧିତେ ରୁଦିତେ ବାଲେ ମାତା ଚିନ୍ତାତୁରା ତଦା
ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଅଭାବରେ ଶିଶୁ ଅସହାୟ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୁଏ; ଶିଶୁ ଭୋକରେ କାନ୍ଦିଲେ, ମାଆ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଭେଷଜଂ ପାତୁମିଚ୍ଛନ୍ତୀ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵ୍ଯାଧିଵ୍ଯଥାଂ ଦୃଢାମ୍ । ନାନାଵିଧାନି ଦୁଃଖାନି ବାଲଭାଵେ ଭଵନ୍ତି ଵୈ
ରୋଗର ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଜାଣି, ମାଆ ଔଷଧ ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ଶିଶୁବୟସରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ହୁଏ।
କିଂ ସୁଖଂ ଵିବୁଧା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜନ୍ମ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ଚେଚ୍ଛଯା । ସଂଗ୍ରାମମମରୈଃ ସାର୍ଧଂ ସୁଖଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିରନ୍ତରମ୍
ଏହା ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେଉଁ ସୁଖ ଦେଖି ଇଚ୍ଛାରେ ଜନ୍ମ ଚାହିବେ? ସଦା ସୁଖ ଛାଡ଼ି, କିଏ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହିବେ?
କର୍ତୁମିଚ୍ଛେଚ୍ଚ କୋ ମୂଢଃ ଶ୍ରମଦଂ ସୁଖନାଶନମ୍ । ସର୍ଵଥୈଵ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମାଦଯଃ ସୁରାଃ
କିଏ ମୂଢ଼ ଲୋକ ସୁଖ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା କଠିନ କାମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବେ? ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ରାଜା, ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଉଁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦେବତାମାନେ—
କୃତକର୍ମଵିପାକେନ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ସୁଖାସୁଖେ । ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ କୃତଂ କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଦେହଵଦ୍ଭିର୍ନୃଭିର୍ଦେଵୈସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଭିଶ୍ଚ ନୃପୋତ୍ତମ
କର୍ମର ଫଳ ପକିଲେ ସେମାନେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବନ୍ତି; ଯେ କାମ କରାଯାଏ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଦେହଧାରୀ ମଣିଷ, ଦେବତା ଓ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ।
ତପସା ଦାନଯଜ୍ଞୈଶ୍ଚ ମାନଵଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । କ୍ଷୀଣେ ପୁଣ୍ଯେଽଥ ଶକ୍ରୋଽପି ପତତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ତପ, ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦବୀ ପାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅବଶ୍ୟ ତଳକୁ ପଡ଼ନ୍ତି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ରାମାଵତାରଯୋଗେନ ଦେଵା ଵାନରତାଂ ଗତାଃ । ତଥା କୃଷ୍ଣସହାଯାର୍ଥଂ ଦେଵା ଯାଦଵତାଂ ଗତାଃ
ରାମଙ୍କ ଅବତାର ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ବାନର ଶରୀର ନେଇଥିଲେ; ଏଭଳି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହଯୋଗ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଯାଦବ ଶରୀର ନେଇଥିଲେ।
ଏଵଂ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଵିଷ୍ଣୁରଵତାରାନନେକଶଃ । କରୋତି ଧର୍ମରକ୍ଷାର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ପ୍ରେରିତୋ ଭୃଶମ୍
ଏଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବିଷ୍ଣୁ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବହୁ ଅବତାର ନେନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ।
ପୁନଃ ପୁନର୍ହରେରେଵଂ ନାନାଯୋନିଷୁ ପାର୍ଥିଵ । ଅଵତାରା ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ରଥଚକ୍ରଵଦଦ୍ଭୁତାଃ
ପୁଣି ପୁଣି, ହେ ରାଜା, ହରିଙ୍କ ଅନେକ ଅବତାର ବିଭିନ୍ନ ଯୋନିରେ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଅବତାରମାନେ ରଥର ଚକ୍ର ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଆସନ୍ତି।
ଦୈତ୍ଯାନାଂ ହନନଂ କର୍ମ କର୍ତଵ୍ଯଂ ହରିଣା ସ୍ଵଯମ୍ । ଅଂଶାଂଶେନ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵୈ କୃତ୍ଵା ଜନ୍ମ ମହାତ୍ମନା
ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମାରିବା କାମ କ୍ଷୀରୋଦ ସାଗରରେ ହରି ନିଜେ ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେବା ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।
ତଦହଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୃଷ୍ଣଜନ୍ମକଥାଂ ଶୁଭାମ୍ । ସ ଏଵ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁରଵତୀର୍ଣୋ ଯଦୋଃ କୁଲେ
ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ଉପକଥା ଶୁଭ ଭାବରେ କହିବି; ସେଇ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଯଦୁ ବଂଶରେ ଅବତରିଥିଲେ।
କଶ୍ଯପସ୍ଯ ମୁନେରଂଶୋ ଵସୁଦେଵଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଗୋଵୃତ୍ତିରଭଵଦ୍ରାଜନ୍ ପୂର୍ଵଶାପାନୁଭାଵତଃ
କଶ୍ୟପ ମୁନିଙ୍କର ଅଂଶ ଭାଗ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରତାପଶାଳୀ ବସୁଦେବ; ପୂର୍ବ ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଗୋପ ହେଇଥିଲେ।
କଶ୍ଯପସ୍ଯ ଚ ଦ୍ଵେ ପତ୍ନ୍ଯୌ ଶାପାଦତ୍ର ମହୀପତେ । ଅଦିତିଃ ସୁରସା ଚୈଵମାସତୁଃ ପୃଥିଵୀପତେ
ମହୀପତି, କଶ୍ୟପଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପତ୍ନୀ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଅଦିତି ଓ ସୁରସା ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।