ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା କିଲ ଦେଵାନାଂ ମାନଵାନାଂ ଚ କା କଥା । ଯଦା ସମୁତ୍ଥିତଂ ଚୈତଦ୍ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟତାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ମଣିଷମାନେ କେମିତି ବୁଝିପାରିବେ? ଯେତେବେଳେ ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ଗଠିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—
କର୍ମଣୈଵ ସମୁତ୍ପତ୍ତିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଅନାଦିନିଧନା ଜୀଵାଃ କର୍ମବୀଜସମୁଦ୍ଭଵାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କେବଳ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଆଦି ଓ ଶେଷ ନଥିବା ଏହି ଜୀବମାନେ କର୍ମର ବୀଜରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ନାନାଯୋନିଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । କର୍ମଣା ରହିତୋ ଦେହସଂଯୋଗୋ ନ କଦାଚନ
ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଗର୍ଭରେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ଓ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି; କର୍ମ ଛାଡ଼ି କେବେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ମିଳିପାରେ ନାହିଁ।
ଶୁଭାଶୁଭୈସ୍ତଥା ମିଶ୍ରୈଃ କର୍ମଭିର୍ଵେଷ୍ଟିତଂ ତ୍ଵିଦମ୍ । ତ୍ରିଵିଧାନି ହି ତାନ୍ଯାହୁର୍ବୁଧାସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଦଶ୍ଚ ଯେ
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଭଲ, ଖରାପ ଓ ମିଶ୍ର କର୍ମରେ ଘେରାଯାଇଛି; ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମର ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର କଥା କହନ୍ତି।
ସଞ୍ଚିତାନି ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରାରବ୍ଧାନି ତଥା ପୁନଃ । ଵର୍ତମାନାନି ଦେହେଽସ୍ମିଂସ୍ତ୍ରୈଵିଧ୍ଯଂ କର୍ମଣାଂ କିଲ
ସଞ୍ଚିତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ପ୍ରାରବ୍ଧ—ଏହି କର୍ମର ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ତଦ୍ଵଶତ୍ଵଂ ନରାଧିପ । ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଜରାମୃତ୍ଯୁହର୍ଷଶୋକାଦଯସ୍ତଥା
ହେ ରାଜନ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତେ ଏହି ଶକ୍ତିର ଅଧୀନ; ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଆନନ୍ଦ, ଶୋକ ଓ ଏପରି ଅନେକ ଅନୁଭୂତି ସବୁ ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରେ।
କାମକ୍ରୋଧୌ ଚ ଲୋଭଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଦେହଗତା ଗୁଣାଃ । ଦୈଵାଧୀନାଶ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ନରାଧିପ
ହେ ରାଜନ, ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଦେହରେ ଥାଏ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୈବ ଅଧୀନତାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରାଗଦ୍ଵେଷାଦଯୋ ଭାଵାଃ ସ୍ଵର୍ଗେଽପି ପ୍ରଭଵନ୍ତି ହି । ଦେଵାନାଂ ମାନଵାନାଞ୍ଚ ତିରଶ୍ଚାଂ ଚ ତଥା ପୁନଃ
ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବନାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବତା, ମଣିଷ ଓ ପଶୁମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିକାରାଃ ସର୍ଵ ଏଵୈତେ ଦେହେନ ସହ ସଙ୍ଗତାଃ । ପୂର୍ଵଵୈରାନୁଯୋଗେନ ସ୍ନେହଯୋଗେନ ଵୈ ପୁନଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେହ ସହିତ ଜଡିତ; ପୂର୍ବ ଶତ୍ରୁତା ଓ ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆଉ ଅଧିକ ଗଢ଼ିଯାଏ।
ଉତ୍ପତ୍ତିଃ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ଵିନା କର୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । କର୍ମଣା ଭ୍ରମତେ ସୂର୍ଯଃ ଶଶାଙ୍କଃ କ୍ଷଯରୋଗଵାନ୍
କର୍ମ ଛାଡ଼ି କୌଣସି ପ୍ରାଣୀର ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ; କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳିଥାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ମ୍ଲାନ ହୁଏ, ରୋଗ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ ହୁଏ।
କପାଲୀ ଚ ତଥା ରୁଦ୍ରଃ କର୍ମଣୈଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଅନାଦିନିଧନଂ ଚୈତତ୍କାରଣଂ କର୍ମ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହିପରି କପାଳଧାରୀ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କର୍ମ ହେଉଛି ଆଦି ଓ ଶେଷ ନଥିବା କାରଣ।
ତେନେହ ଶାଶ୍ଵତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵିଚାରେଽତ୍ର ନିମଗ୍ନା ମୁନଯଃ ସଦା
ଏହି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ସଦା ଶାଶ୍ୱତ ଭାବେ ଚାଲିଛି; ମୁନିମାନେ ସଦା ଏଠାରେ ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟର ବିଚାରରେ ଲିନ ରହନ୍ତି।
ନ ଜାନନ୍ତି କିମେତଦ୍ଵୈ ନିତ୍ଯଂ ଵାନିତ୍ଯମେଵ ଚ । ମାଯାଯାଂ ଵିଦ୍ଯମାନାଯାଂ ଜଗନ୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରତୀଯତେ
ସେମାନେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଏହା ନିତ୍ୟ କି ନୁହେଁ କିମ୍ବା ଅନିତ୍ୟ କି; ମାୟା ଥିବା ସମୟରେ ଜଗତ ନିତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
କାର୍ଯାଭାଵଃ କଥଂ ଵାଚ୍ଯଃ କାରଣେ ସତି ସର୍ଵଥା । ମାଯା ନିତ୍ଯା କାରଣଞ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଦା କିଲ
କାରଣ ଥିଲେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯିବ? ମାୟା ସଦା ଥାଏ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର କାରଣ ହେଉଛି।
କର୍ମବୀଜଂ ତତୋଽନିତ୍ଯଂ ଚିନ୍ତନୀଯଂ ସଦା ବୁଧୈଃ । ଭ୍ରମତ୍ଯେଵ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ରାଜନ୍କର୍ମନିଯନ୍ତ୍ରିତମ୍
ତେଣୁ କର୍ମର ବୀଜ ଅନିତ୍ୟ, ଏହି କଥା ଜଣା ଲୋକମାନେ ସଦା ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ରାଜନ, ସମସ୍ତ ଜଗତ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଛି।
ନାନାଯୋନିଷୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାନାଧର୍ମମଯେଷୁ ଚ । ଇଚ୍ଛଯା ଚ ଭଵେଞ୍ଚନ୍ମ ଵିଷ୍ଣୋରମିତତେଜସଃ
ହେ ରାଜେଶ୍ୱର, ବିଭିନ୍ନ ଗର୍ଭ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମରେ ଭରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ଯୁଗେ ଯୁଗେଷ୍ଵନେକାସୁ ନୀଚଯୋନିଷୁ ତତ୍କଥମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵୈକୁଣ୍ଠସଂଵାସଂ ସୁଖଭୋଗାନନେକଶଃ
ଏତେ ଯୁଗ ଓ ଅନେକ ନିଚ୍ଚ ଜନ୍ମରେ, ବୈକୁଣ୍ଠର ନିବାସ ଓ ଅନେକ ସୁଖ ଭୋଗକୁ ଛାଡ଼ି—
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରମନ୍ଦିରେ ଵାସଂ ସଂତ୍ରସ୍ତଃ କୋଽଭିଵାଞ୍ଛତି । ପୁଷ୍ପାଵଚଯଲୀଲାଂ ଚ ଜଲକେଲିଂ ସୁଖାସନମ୍
ମଳମୁତ୍ରର ଘରରେ ରହିବାକୁ କିଏ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଆଶା କରିବ? ଫୁଲ ତୋଳିବା ଖେଳ, ପାଣିରେ ଖେଳିବା କିମ୍ବା ସୁଖରେ ବସିବା ଆଦି କାହାକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିପାରିବ?
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗର୍ଭଗୃହେ ଵାସଂ କୋଽଭିଵାଚ୍ଛତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ତୂଲିକାଂ ମୃଦୁସଂଯୁକ୍ତାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଶଯ୍ଯାଂ ଵିନିର୍ମିତାମ୍
ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଲା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିବା ମୃଦୁ ତୁଳାର ଶଯ୍ୟାରେ ବସିବାକୁ କେଉଁଠି ଆସା କରିବେ?
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଧୋମୁଖଵାସଂ ଚ କୋଽଭିଵାଞ୍ଛତି ପଣ୍ଡିତଃ । ଗୀତଂ ନୃତ୍ଯଞ୍ଚ ଵାଦ୍ଯଞ୍ଚ ନାନାଭାଵସମନ୍ଵିତମ୍
ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ଲୋକ ଗର୍ଭର ତଳକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସଙ୍ଗୀତର ଆନନ୍ଦ ଚାହିବେ କି?
ମୁକ୍ତ୍ଵା କୋ ନରକେ ଵାସଂ ମନସାପି ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ । ସିନ୍ଧୁଜାଦ୍ଭୁତଭାଵାନାଂ ରସଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସୁଦୁସ୍ତ୍ଵଜମ୍
ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲା ପରେ, କିଏ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିପାରିବେ ଯେ ସମୁଦ୍ରର ଅଦ୍ଭୁତ ଅମୃତ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖଦାୟକ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ?
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରରସପାନଞ୍ଜ କ ଇଚ୍ଛେନ୍ମତିମାନ୍ନରଃ । ଗର୍ଭଵାସାତ୍ପରୋ ନାସ୍ତି ନରକୋ ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ଗର୍ଭବାସ ଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ ନରକ ତିନି ଭୁବନରେ କିଛି ନାହିଁ; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେବେ ମଳମୁତ୍ର ପିଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବେ କି?
ତଦ୍ଭୀତାଶ୍ଚ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ମୁନଯୋ ଦୁସ୍ତରଂ ତପଃ । ହିତ୍ଵା ଭୋଗଞ୍ଚ ରାଜ୍ଯଞ୍ଚ ଵନେ ଯାନ୍ତି ମନସ୍ଵିନଃ
ଏହି ଭୟରୁ ମୁନିମାନେ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଭୋଗ ଓ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଯଦ୍ଭୀତାସ୍ତୁ ଵିମୂଢାତ୍ମା କସ୍ତଂ ସେଵିତୁମିଚ୍ଛତି । ଗର୍ଭେ ତୁଦନ୍ତି କୃମଯୋ ଜଠରାଗ୍ନିସ୍ତପତ୍ଯଧଃ
ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ଭ୍ରମିତ, ସେମାନେ ଏହି ଭୟରୁ ସେଠାରେ ରହିବାକୁ କିଏ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବେ? ଗର୍ଭରେ କୀଟମାନେ କଟନ୍ତି, ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ତଳେ ପୋଡ଼େ।
ଵପାସଂଵେଷ୍ଟନଂ କୂରଂ କିଂ ସୁଖଂ ତତ୍ର ଭୂପତେ । ଵରଂ କାରାଗୃହେ ଵାସୋ ବନ୍ଧନଂ ନିଗଡୈର୍ଵରମ୍
ହେ ରାଜା, ମାଂସରେ ବଢ଼ି ଘେରାଯିବାରେ କେଉଁ ସୁଖ ଅଛି? କାରାଗାରରେ ରହିବା ଉତ୍ତମ, ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧି ରହିବା ଉତ୍ତମ।
ଅଲ୍ପମାତ୍ରଂ କ୍ଷଣଂ ନୈଵ ଗର୍ଭଵାସଃ କ୍ଵଚିଚ୍ଛୁଭଃ । ଗର୍ଭଵାସେ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଦଶମାସନିଵାସନମ୍
ଗର୍ଭବାସ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ନୁହେଁ; ଦଶମାସ ରହିବାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅଛି।
ତଥା ନିଃସରଣେ ଦୁଃଖଂ ଯୋନିଯନ୍ତ୍ରେଽତିଦାରୁଣେ । ବାଲଭାଵେ ତଦା ଦୁଃଖଂ ମୂକାଜ୍ଞଭାଵସଂଯୁତମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ଜନ୍ମ ସମୟର କଠିନ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୁଃଖ ଅଛି; ଶିଶୁବୟସରେ ମୂକତା ଓ ଅଜ୍ଞତା ସହିତ ଦୁଃଖ ଅଛି।
କ୍ଷୁତୃଷ୍ଣାଵେଦନାଶକ୍ତଃ ପରତନ୍ତ୍ରୋଽତିକାତରଃ । କ୍ଷୁଧିତେ ରୁଦିତେ ବାଲେ ମାତା ଚିନ୍ତାତୁରା ତଦା
ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଅଭାବରେ ଶିଶୁ ଅସହାୟ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୁଏ; ଶିଶୁ ଭୋକରେ କାନ୍ଦିଲେ, ମାଆ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଭେଷଜଂ ପାତୁମିଚ୍ଛନ୍ତୀ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵ୍ଯାଧିଵ୍ଯଥାଂ ଦୃଢାମ୍ । ନାନାଵିଧାନି ଦୁଃଖାନି ବାଲଭାଵେ ଭଵନ୍ତି ଵୈ
ରୋଗର ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଜାଣି, ମାଆ ଔଷଧ ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ଶିଶୁବୟସରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ହୁଏ।
କିଂ ସୁଖଂ ଵିବୁଧା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜନ୍ମ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ଚେଚ୍ଛଯା । ସଂଗ୍ରାମମମରୈଃ ସାର୍ଧଂ ସୁଖଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିରନ୍ତରମ୍
ଏହା ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେଉଁ ସୁଖ ଦେଖି ଇଚ୍ଛାରେ ଜନ୍ମ ଚାହିବେ? ସଦା ସୁଖ ଛାଡ଼ି, କିଏ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହିବେ?