ଦୁଃଖଂ ମହତ୍ତରଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପୂର୍ଵଜନ୍ମକୃତେନ ଵୈ । ଦେଵାଂଶାନାଂ କଥଂ ତେଷାଂ ସଂଶଯୋଽଯଂ ମହାନ୍ହି ମେ
ସେମାନେ ପୂର୍ବଜନ୍ମର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ । ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶ ଥିବା ସେମାନେ କିପରି ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ? ଏହି ଦୂଃଖ ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ।
ସଦାଚାରୈସ୍ତୁ କୌନ୍ତେଯୈର୍ଭୀଷ୍ମଦ୍ରୋଣାଦଯୋ ହତାଃ । ଛଲେନ ଧନଲାଭାର୍ଥଂ ଜାନାନୈର୍ନଶ୍ଵରଂ ଜଗତ୍
ସଦାଚାରୀ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରମାନେ ଜଣିଥିଲେ ଯେ ଏହି ସଂସାର ଅସ୍ଥାୟୀ, ତଥାପି ଧନ ପାଇଁ ଚଳ କରି ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ ।
ପ୍ରେରିତା ଵାସୁଦେଵେନ ପାପେ ଘୋରେ ମହାତ୍ମନା । କୁଲଂ କ୍ଷଯିତଵନ୍ତସ୍ତେ ହରିଣା ପରମାତ୍ମନା
ମହାତ୍ମା ବାସୁଦେବଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ସେମାନେ ସେ ଭୟଙ୍କର ପାପ କଲେ, ହରି, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସେମାନେ ନିଜ ବଂଶକୁ ନାଶ କରିଦେଲେ ।
ଵରଂ ଭିକ୍ଷାଟନଂ ସାଧୋର୍ନୀଵାରୈର୍ଜୀଵନଂ ଵରମ୍ । ଯୋଧାନ୍ନ ହତ୍ଵା ଲୋଭେନ ଶିଲ୍ପେନ ଜୀଵନଂ ଵରମ୍
ଏକ ସାଧୁ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଜଙ୍ଗଲ ଧାନ ଖାଇ ବଞ୍ଚିବା ଭଲ; ଲୋଭରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେଙ୍କୁ ମାରିବାଠାରୁ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ନେବା ଭଲ ।
ଵିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ତୁ ତ୍ଵଯା ଵଂଶୋ ରକ୍ଷିତୋ ମୁନିସତ୍ତମ । ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ସୁତାନାଶୁ ଗୋଲକାଚ୍ଛତ୍ରୁନାଶନାନ୍
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ବଂଶକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କଲେ ଠାରେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କଲେ—ଶୀଘ୍ର ଶତ୍ରୁନାଶୀ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ।
ସୋଽଲ୍ପେନୈଵ ତୁ କାଲେନ ଵିରାଟତନଯାସୁତଃ । ତାପସସ୍ଯ ଗଲେ ସର୍ପଂ ନ୍ଯସ୍ତଵାନ୍କଥମଦ୍ଭୁତମ୍
ଅତି କମ ସମୟରେ ବିରାଟଙ୍କ ଝିଅର ପୁଅ ଏକ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କାମ କଲେ—ସେ ତାପସଙ୍କ ଗଳାରେ ସାପ ରଖିଦେଲେ ।
ନକୋଽପି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯ କୁଲୋଦ୍ଭଵଃ । ତାପସଂ ମୌନସଂଯୁକ୍ତଂ ପିତ୍ରା କିଂ ତତ୍କୃତଂ ମୁନେ
କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶର ଲୋକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ମୌନୀ ତାପସଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରେନାହିଁ । ତାଙ୍କର ପିତା କଣ କରିଥିଲେ, ହେ ମୁନି?
ଏତୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ସନ୍ଦେହୈର୍ଵିକଲଂ ମେ ମନୋଽଧୁନା । ସ୍ଥିରଂ କୁରୁ ପିତଃ ସାଧୋ ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ଦଯାନିଧେ
ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଏବେ ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି । ହେ ପିତା, ହେ ସାଧୁ, ତୁମେ ସବୁଜାଣ, ଦୟାର ଧାମ, ମୋର ମନକୁ ଶାନ୍ତ କର ।
କର୍ମଣୋ ଜନ୍ମାଦିକାରଣତ୍ଵନିରୂପଣମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ ଏଵଂ ପୃଷ୍ଟଃ ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ପରୀକ୍ଷିତସୁତଂ ଶାନ୍ତଂ ତତୋ ଵୈ ଜନମେଜଯମ୍
କର୍ମ କିପରି ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଘଟଣାର କାରଣ ହୁଏ, ଏହାର ବିବେଚନା । ସୂତ କହିଲେ— ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପଡ଼ିବା ପରେ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ଶାନ୍ତ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁଅ ଜନମେଜୟଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଉଵାଚ ସଂଶଯଚ୍ଛେତ୍ତୃ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ରାଜନ୍ କିମେତଦ୍ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ କର୍ମଣାଂ ଗହନା ଗତିଃ
ସେ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଦକ୍ଷ ଥିବା ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ରାଜା, ଏହି କଥା କହିବା କଥା ନୁହେଁ, କର୍ମର ଗତି ଅତି ଗୁହ୍ୟ ।
ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା କିଲ ଦେଵାନାଂ ମାନଵାନାଂ ଚ କା କଥା । ଯଦା ସମୁତ୍ଥିତଂ ଚୈତଦ୍ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟତାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ମଣିଷମାନେ କେମିତି ବୁଝିପାରିବେ? ଯେତେବେଳେ ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ଗଠିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—
କର୍ମଣୈଵ ସମୁତ୍ପତ୍ତିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଅନାଦିନିଧନା ଜୀଵାଃ କର୍ମବୀଜସମୁଦ୍ଭଵାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କେବଳ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଆଦି ଓ ଶେଷ ନଥିବା ଏହି ଜୀବମାନେ କର୍ମର ବୀଜରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ନାନାଯୋନିଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । କର୍ମଣା ରହିତୋ ଦେହସଂଯୋଗୋ ନ କଦାଚନ
ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଗର୍ଭରେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ଓ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି; କର୍ମ ଛାଡ଼ି କେବେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ମିଳିପାରେ ନାହିଁ।
ଶୁଭାଶୁଭୈସ୍ତଥା ମିଶ୍ରୈଃ କର୍ମଭିର୍ଵେଷ୍ଟିତଂ ତ୍ଵିଦମ୍ । ତ୍ରିଵିଧାନି ହି ତାନ୍ଯାହୁର୍ବୁଧାସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଦଶ୍ଚ ଯେ
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଭଲ, ଖରାପ ଓ ମିଶ୍ର କର୍ମରେ ଘେରାଯାଇଛି; ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମର ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର କଥା କହନ୍ତି।
ସଞ୍ଚିତାନି ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରାରବ୍ଧାନି ତଥା ପୁନଃ । ଵର୍ତମାନାନି ଦେହେଽସ୍ମିଂସ୍ତ୍ରୈଵିଧ୍ଯଂ କର୍ମଣାଂ କିଲ
ସଞ୍ଚିତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ପ୍ରାରବ୍ଧ—ଏହି କର୍ମର ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ତଦ୍ଵଶତ୍ଵଂ ନରାଧିପ । ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଜରାମୃତ୍ଯୁହର୍ଷଶୋକାଦଯସ୍ତଥା
ହେ ରାଜନ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତେ ଏହି ଶକ୍ତିର ଅଧୀନ; ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଆନନ୍ଦ, ଶୋକ ଓ ଏପରି ଅନେକ ଅନୁଭୂତି ସବୁ ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରେ।
କାମକ୍ରୋଧୌ ଚ ଲୋଭଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଦେହଗତା ଗୁଣାଃ । ଦୈଵାଧୀନାଶ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ନରାଧିପ
ହେ ରାଜନ, ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଦେହରେ ଥାଏ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୈବ ଅଧୀନତାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରାଗଦ୍ଵେଷାଦଯୋ ଭାଵାଃ ସ୍ଵର୍ଗେଽପି ପ୍ରଭଵନ୍ତି ହି । ଦେଵାନାଂ ମାନଵାନାଞ୍ଚ ତିରଶ୍ଚାଂ ଚ ତଥା ପୁନଃ
ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବନାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବତା, ମଣିଷ ଓ ପଶୁମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିକାରାଃ ସର୍ଵ ଏଵୈତେ ଦେହେନ ସହ ସଙ୍ଗତାଃ । ପୂର୍ଵଵୈରାନୁଯୋଗେନ ସ୍ନେହଯୋଗେନ ଵୈ ପୁନଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେହ ସହିତ ଜଡିତ; ପୂର୍ବ ଶତ୍ରୁତା ଓ ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆଉ ଅଧିକ ଗଢ଼ିଯାଏ।
ଉତ୍ପତ୍ତିଃ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ଵିନା କର୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । କର୍ମଣା ଭ୍ରମତେ ସୂର୍ଯଃ ଶଶାଙ୍କଃ କ୍ଷଯରୋଗଵାନ୍
କର୍ମ ଛାଡ଼ି କୌଣସି ପ୍ରାଣୀର ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ; କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳିଥାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ମ୍ଲାନ ହୁଏ, ରୋଗ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ ହୁଏ।
କପାଲୀ ଚ ତଥା ରୁଦ୍ରଃ କର୍ମଣୈଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଅନାଦିନିଧନଂ ଚୈତତ୍କାରଣଂ କର୍ମ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହିପରି କପାଳଧାରୀ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କର୍ମ ହେଉଛି ଆଦି ଓ ଶେଷ ନଥିବା କାରଣ।
ତେନେହ ଶାଶ୍ଵତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯଵିଚାରେଽତ୍ର ନିମଗ୍ନା ମୁନଯଃ ସଦା
ଏହି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ସଦା ଶାଶ୍ୱତ ଭାବେ ଚାଲିଛି; ମୁନିମାନେ ସଦା ଏଠାରେ ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟର ବିଚାରରେ ଲିନ ରହନ୍ତି।
ନ ଜାନନ୍ତି କିମେତଦ୍ଵୈ ନିତ୍ଯଂ ଵାନିତ୍ଯମେଵ ଚ । ମାଯାଯାଂ ଵିଦ୍ଯମାନାଯାଂ ଜଗନ୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରତୀଯତେ
ସେମାନେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଏହା ନିତ୍ୟ କି ନୁହେଁ କିମ୍ବା ଅନିତ୍ୟ କି; ମାୟା ଥିବା ସମୟରେ ଜଗତ ନିତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
କାର୍ଯାଭାଵଃ କଥଂ ଵାଚ୍ଯଃ କାରଣେ ସତି ସର୍ଵଥା । ମାଯା ନିତ୍ଯା କାରଣଞ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଦା କିଲ
କାରଣ ଥିଲେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯିବ? ମାୟା ସଦା ଥାଏ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର କାରଣ ହେଉଛି।
କର୍ମବୀଜଂ ତତୋଽନିତ୍ଯଂ ଚିନ୍ତନୀଯଂ ସଦା ବୁଧୈଃ । ଭ୍ରମତ୍ଯେଵ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ରାଜନ୍କର୍ମନିଯନ୍ତ୍ରିତମ୍
ତେଣୁ କର୍ମର ବୀଜ ଅନିତ୍ୟ, ଏହି କଥା ଜଣା ଲୋକମାନେ ସଦା ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ରାଜନ, ସମସ୍ତ ଜଗତ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଛି।
ନାନାଯୋନିଷୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାନାଧର୍ମମଯେଷୁ ଚ । ଇଚ୍ଛଯା ଚ ଭଵେଞ୍ଚନ୍ମ ଵିଷ୍ଣୋରମିତତେଜସଃ
ହେ ରାଜେଶ୍ୱର, ବିଭିନ୍ନ ଗର୍ଭ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମରେ ଭରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ଯୁଗେ ଯୁଗେଷ୍ଵନେକାସୁ ନୀଚଯୋନିଷୁ ତତ୍କଥମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵୈକୁଣ୍ଠସଂଵାସଂ ସୁଖଭୋଗାନନେକଶଃ
ଏତେ ଯୁଗ ଓ ଅନେକ ନିଚ୍ଚ ଜନ୍ମରେ, ବୈକୁଣ୍ଠର ନିବାସ ଓ ଅନେକ ସୁଖ ଭୋଗକୁ ଛାଡ଼ି—
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରମନ୍ଦିରେ ଵାସଂ ସଂତ୍ରସ୍ତଃ କୋଽଭିଵାଞ୍ଛତି । ପୁଷ୍ପାଵଚଯଲୀଲାଂ ଚ ଜଲକେଲିଂ ସୁଖାସନମ୍
ମଳମୁତ୍ରର ଘରରେ ରହିବାକୁ କିଏ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଆଶା କରିବ? ଫୁଲ ତୋଳିବା ଖେଳ, ପାଣିରେ ଖେଳିବା କିମ୍ବା ସୁଖରେ ବସିବା ଆଦି କାହାକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିପାରିବ?
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗର୍ଭଗୃହେ ଵାସଂ କୋଽଭିଵାଚ୍ଛତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ତୂଲିକାଂ ମୃଦୁସଂଯୁକ୍ତାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଶଯ୍ଯାଂ ଵିନିର୍ମିତାମ୍
ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଲା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିବା ମୃଦୁ ତୁଳାର ଶଯ୍ୟାରେ ବସିବାକୁ କେଉଁଠି ଆସା କରିବେ?
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଧୋମୁଖଵାସଂ ଚ କୋଽଭିଵାଞ୍ଛତି ପଣ୍ଡିତଃ । ଗୀତଂ ନୃତ୍ଯଞ୍ଚ ଵାଦ୍ଯଞ୍ଚ ନାନାଭାଵସମନ୍ଵିତମ୍
ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ଲୋକ ଗର୍ଭର ତଳକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସଙ୍ଗୀତର ଆନନ୍ଦ ଚାହିବେ କି?