ଗୁରୁଣା ହୃତଦାରେଣ କୃତମେତନ୍ମହାଵ୍ରତମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରାଵଣସ୍ଯ ଵଧାଯ ଚ
ଗୁରୁଙ୍କର ଜୀବନ ସଂଗିନୀ ହରାଇ ଯାଇଥିବାବେଳେ, ସେ ଏହି ମହାବ୍ରତ କରିଥିଲେ । ତେଣୁ ରାଜାଧିରାଜ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ କର ।
ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ଵୃତ୍ରନାଶାଯ କୃତଂ ଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ତ୍ରିପୁରସ୍ଯ ଵିନାଶାଯ ଶିଵେନାପି ପୁରା କୃତମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦେବତା ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ଅତିଶୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ କରିଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଶିବ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ ।
ହରିଣା ମଧୁନାଶାଯ କୃତଂ ମେରୌ ମହାମତେ । ଵିଧିଵତ୍କୁରୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଵ୍ରତମେତଦତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମଧୁ ଦାନବଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ହରି ମେରୁ ପର୍ବତରେ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ । ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅବିରତ ଭାବେ କର ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ କା ଦେଵୀ କିଂ ପ୍ରଭାଵା ସା କୁତୋ ଜାତା କିମାହ୍ଵଯା । ଵ୍ରତଂ କିଂ ଵିଧିଵଦ୍ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ଦଯାନିଧେ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: ଏହି ଦେବୀ କିଏ? ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କଣ? ସେ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଏବଂ କେଉଁ ନାମରେ ପରିଚିତ? ଏହି ବ୍ରତ କିପରି କରାଯିବ, ତୁମେ ସବୁଠୁ ଜଣା, ଦୟାମୟ ଥିବାରୁ ମୋତେ କହ ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାମ ସଦା ନିତ୍ଯା ଶକ୍ତିରାଦ୍ଯା ସନାତନୀ । ସର୍ଵକାମପ୍ରଦା ଦେଵୀ ପୂଜିତା ଦୁଃଖନାଶିନୀ
ନାରଦ କହିଲେ: ରାମ, ଶୁଣ। ସେ ସଦା ଥିବା, ଆଦି ଶକ୍ତି, ସନାତନ ଦେବୀ । ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ପୂଜିତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି ।
କାରଣଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ରଘୂଦ୍ଵହ । ତସ୍ଯାଃ ଶକ୍ତିଂ ଵିନା କୋଽପି ସ୍ପନ୍ଦିତୁଂ ନ କ୍ଷମୋ ଭଵେତ୍
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର କାରଣ । ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିନା କେହି ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ପାଲନଶକ୍ତିଃ ସା କର୍ତୃଶକ୍ତିଃ ପିତୁର୍ମମ । ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ନାଶଶକ୍ତିଃ ସା ତ୍ଵନ୍ଯାଶକ୍ତିଃ ପରା ଶିଵା
ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଳନ ଶକ୍ତି, ମୋ ପିତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କର ନାଶ ଶକ୍ତି । ସେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ପରା ଏବଂ ଶିବା ।
ଯଚ୍ଚ କିଞ୍ଚିତ୍କ୍ଵଚିଦ୍ଵସ୍ତୁ ସଦସଦ୍ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ତସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଯା ଶକ୍ତିସ୍ତଦୁତ୍ପତ୍ତିଃ କୁତୋ ଭଵେତ୍
ତିନି ଭୁବନରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଅଛି, ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠୁ?
ନ ବ୍ରହ୍ମା ନ ଯଦା ଵିଷ୍ଣୁର୍ନ ରୁଦ୍ରୋ ନ ଦିଵାକରଃ । ନ ଚେନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ନ ଧରା ନ ଧରାଧରାଃ
ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ କେହି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ନାହିଁ ।
ତଦା ସା ପ୍ରକୃତିଃ ପୂର୍ଣା ପୁରୁଷେଣ ପରେଣ ଵୈ । ସଂଯୁତା ଵିହରତ୍ଯେଵ ଯୁଗାଦୌ ନିର୍ଗୁଣା ଶିଵା
ସେହିବେଳେ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକୃତି, ପରମ ପୁରୁଷ ସହିତ ଏକତାରେ, ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ଗୁଣ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଭାବେ ବିହାର କରନ୍ତି ।
ସା ଭୂତ୍ଵା ସଗୁଣା ପଶ୍ଚାତ୍କରୋତି ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ପୂର୍ଵଂ ସଂସୃଜ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ଶକ୍ତୀଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ପରେ, ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ସେ ତିନି ଭୁବନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି ।
ତାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ଜନ୍ମସଂସାରବନ୍ଧନାତ୍ । ସା ଵିଦ୍ଯା ପରମା ଜ୍ଞେଯା ଵେଦାଦ୍ଯା ଵେଦକାରିଣୀ
ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ଓ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ । ସେ ପରମ ଜ୍ଞାନ, ଜାଣିବା ଉଚିତ, ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ।
ଅସଂଖ୍ଯାତାନି ନାମାନି ତସ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମାଦିଭିଃ କିଲ । ଗୁଣକର୍ମଵିଧାନୈସ୍ତୁ କଲ୍ପିତାନି ଚ କିଂ ବ୍ରୁଵେ
ତାଙ୍କର ନାମ ଅସଂଖ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଗୁଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ରଖିଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି?
ଅକାରାଦିକ୍ଷକାରାନ୍ତୈଃ ସ୍ଵରୈର୍ଵର୍ଣୈସ୍ତୁ ଯୋଜିତୈଃ । ଅସଂଖ୍ଯେଯାନି ନାମାନି ଭଵନ୍ତି ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଅକାରରୁ କ୍ଷକାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ମିଶାଇ, ତାଙ୍କର ନାମ ଅସଂଖ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ।
ରାମ ଉଵାଚ ଵିଧିଂ ମେ ବ୍ରୂହି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଵ୍ରତସ୍ଯାସ୍ଯ ସମାସତଃ । କରୋମ୍ଯଦ୍ଯୈଵ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାଞ୍ଛ୍ରୀଦେଵ୍ଯାଃ ପୂଜନଂ ତଥା
ରାମ କହିଲେ: ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବ୍ରତର ବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ ମୋତେ କହ । ମୁଁ ଆଜି ଏହି ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ କରିବି ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ପୀଠଂ କୃତ୍ଵା ସମେ ସ୍ଥାନେ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍ । ଉପଵାସାନ୍ନଵୈଵ ତ୍ଵଂ କୁରୁ ରାମ ଵିଧାନତଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ସମ ଜାଗାରେ ପୀଠ ବନେଇ, ଜଗଦମ୍ବିକାଙ୍କୁ ବସାଇ, ରାମ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନବଦିନ ଉପବାସ କର ।
ଆଚାର୍ଯୋଽହଂ ଭଵିଷ୍ଯାମି କର୍ମଣ୍ଯସ୍ମିନ୍ମହୀପତେ । ଦେଵକାର୍ଯଵିଧାନାର୍ଥମୁତ୍ସାହଂ ପ୍ରକରୋମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେବି, ହେ ମହୀପତି । ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ଠିକ୍ ଭାବରେ ହେବା ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରୟାସ କରିବି ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ସତ୍ଯଂ ମତ୍ଵା ରାମଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । କାରଯିତ୍ଵା ଶୁଭଂ ପୀଠଂ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵାମ୍ବିକାଂ ଶିଵାମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ଭାବି, ପ୍ରତାପୀ ରାମ ଶୁଭ ପୀଠ ବନେଇ, ଶୁଭା ଆମ୍ବିକାଙ୍କୁ ବସାଇଲେ ।
ଵିଧିଵତ୍ପୂଜନଂ ତସ୍ଯାଶ୍ଚକାର ଵ୍ରତଵାନ୍ ହରିଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ଚାଶ୍ଵିନେ ମାସି ତସ୍ମିନ୍ଗିରିଵରେ ତଦା
ଅଶ୍ୱିନ ମାସ ଆସିବା ସମୟରେ, ସେ ମହାପର୍ବତରେ ହରି ନିଜ ବ୍ରତକୁ ଅଟୁଟ ରଖି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦେବୀଙ୍କର ପୂଜା କଲେ।
ଉପଵାସପରୋ ରାମଃ କୃତଵାନ୍ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ହୋମଞ୍ଚ ଵିଧିଵତ୍ତତ୍ର ବଲିଦାନଞ୍ଚ ପୂଜନମ୍
ରାମ ଉପବାସରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ। ସେଠାରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହୋମ, ବଳି ଦାନ ଓ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ଭ୍ରାତରୌ ଚକ୍ରତୁଃ ପ୍ରେମ୍ଣା ଵ୍ରତଂ ନାରଦସମ୍ମତମ୍ । ଅଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯରାତ୍ରେ ତୁ ଦେଵୀ ଭଗଵତୀ ହି ସା
ଭାଇ ଦୁଇଜଣେ ଭକ୍ତି ସହିତ ନାରଦଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରତ କଲେ। ଅଷ୍ଟମୀ ରାତିର ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ, ସେଇ ଭଗବତୀ ଦେବୀ ସ୍ୱୟଂ—
ସିଂହାରୂଢା ଦଦୌ ତତ୍ର ଦର୍ଶନଂ ପ୍ରତିପୂଜିତା । ଗିରିଶୃଙ୍ଗେ ସ୍ଥିତୋଵାଚ ରାଘଵଂ ସାନୁଜଂ ଗିରା
ସିଂହ ଉପରେ ବସି, ସେଠାରେ ପୂଜିତ ହୋଇ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଦଢ଼ି ରାଘବ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ।
ମେଘଗମ୍ଭୀରଯା ଚେଦଂ ଭକ୍ତିଭାଵେନ ତୋଷିତା । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ରାମ ରାମ ମହାବାହୋ ତୁଷ୍ଟାଽସ୍ମ୍ଯଦ୍ମ ଵ୍ରତେନ ତେ
ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମେଘ ଭଳି ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ ଏହିପରି କହିଲେ—
ପ୍ରାର୍ଥଯସ୍ଵ ଵରଂ କାମଂ ଯତ୍ତେ ମନସି ଵର୍ତତେ । ନାରାଯଣାଂଶସମ୍ଭୂତସ୍ତ୍ଵଂ ଵଂଶେ ମାନଵେଽନଘେ
ଦେବୀ କହିଲେ: "ରାମ, ରାମ, ମହାବାହୁ, ତୁମର ବ୍ରତରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ତୁମ ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ସେଇ ଭଳି ଏକ ଵର ମାଗ। ତୁମେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ମନୁବଂଶରେ ନିର୍ମଳ।"
ରାଵଣସ୍ଯ ଵଧାଯୈଵ ପ୍ରାର୍ଥିତସ୍ତ୍ଵମରୈରସି । ପୁରା ମତ୍ସ୍ଯତନୁଂ କୃତ୍ଵା ହତ୍ଵା ଘୋରଞ୍ଚ ରାକ୍ଷସମ୍
"ଦେବତାମାନେ ରାବଣଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବେ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସକୁ ମାରିଥିଲ।"
ତ୍ଵଯା ଵୈ ରକ୍ଷିତା ଵେଦାଃ ସୁରାଣାଂ ହିତମିଚ୍ଛତା । ଭୂତ୍ଵା କଚ୍ଛପରୂପସ୍ତୁ ଧୃତଵାନ୍ମନ୍ଦରଂ ଗିରିମ୍
"ଦେବତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ତୁମେ ବେଦମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲ। କଛପ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ବୋହିଥିଲ।"
ଅକୂପାରଂ ପ୍ରମନ୍ଥାନଂ କୃତ୍ଵା ଦେଵାନପୋଷଯଃ । କୋଲରୂପଂ ପରଂ କୃତ୍ଵା ଦଶନାଗ୍ରେଣ ମେଦିନୀମ୍
"ତୁମ ଛାତିକୁ ମଥାନ ଦଣ୍ଡ କରି, ଦେବତାମାନେକୁ ପୋଷଣ କରିଥିଲ। ପୁଣି, ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦଶନର ଆଗରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଥିଲ।"
ଧୃତଵାନସି ଯଦ୍ରାମ ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷଂ ଜଘାନ ଚ । ନାରସିଂହୀଂ ତନୁଂ କୃତ୍ଵା ହିରଣ୍ଯକଶିପୁଂ ପୁରା
"ହେ ରାମ, ତୁମେ ସେଇ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷକୁ ମାରିଥିଲ। ପୂର୍ବେ ନରସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରି—"
ପ୍ରହ୍ଲାଦଂ ରାମ ରକ୍ଷିତ୍ଵା ହତଵାନସି ରାଘଵ । ଵାମନଂ ଵପୁରାସ୍ଥାଯ ପୁରା ଛଲିତଵାନ୍ବଲିମ୍
"ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ମାରିଥିଲ। ପୁଣି, ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବଳିଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ କଲେ।"
ଭୂତ୍ଵେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାନୁଜଃ କାମଂ ଦେଵକାର୍ଯପ୍ରସାଧକଃ । ଜମଦଗ୍ନିସୁତସ୍ତ୍ଵଂ ମେ ଵିଷ୍ଣୋରଂଶେନ ସଙ୍ଗତଃ
"ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାଇ ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କ କାମ ସାଧିଥିଲ। ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ହୋଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଥିଲ।"