ତଵ ଜନ୍ମ ଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତସ୍ଯ ନାଶାଯ ଚାମରୈଃ । ପ୍ରାର୍ଥିତସ୍ଯ ହରେରଂଶାଦଜଵଂଶେଽପ୍ଯଜନ୍ମନଃ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମର ଜନ୍ମ ତାଙ୍କର ନାଶ ପାଇଁ ଅମରମାନେ ଚାହିଥିଲେ; ହରିଙ୍କ ଅଂଶରୁ ତୁମେ ଅଜାବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଯଦ୍ୟପି ତୁମେ ଅଜନ୍ମା।
କୁରୁ ଧୈର୍ଯଂ ମହାବାହୋ ତତ୍ର ସା ଵର୍ତତେଽଵଶା । ସତୀ ଧର୍ମରତା ସୀତା ତ୍ଵାଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତୀ ଦିଵାନିଶମ୍
ମହାବାହୁ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର; ସେ ଏଠି ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ସୀତା, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଦିନ ରାତି ତୁମ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି।
କାମଧେନୁପଯଃ ପାତ୍ରେ କୃତ୍ଵା ମଘଵତା ସ୍ଵଯମ୍ । ପାନାର୍ଥଂ ପ୍ରେଷିତଂ ତସ୍ଯାଃ ପୀତଂ ଚୈଵାମୃତଂ ଯଥା
ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଈର ଦୁଧକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ପାନ କରିବାକୁ ପଠାଇଥିଲେ; ସେ ତାହାକୁ ଅମୃତ ପରି ପିଇଥିଲେ।
ସୁରଭୀଦୁଗ୍ଧପାନାତ୍ସା କ୍ଷୁତ୍ତୁଡ୍ଦୁଃଖଵିଵର୍ଜିତା । ଜାତା କମଲପତ୍ରାକ୍ଷୀ ଵର୍ତତେ ଵୀକ୍ଷିତା ମଯା
ସୁରଭୀ ଗାଈର ଦୁଧ ପିଇବା ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୁଖ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ; କମଳପତ୍ର ନୟନ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛି।
ଉପାଯଂ କଥଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ତସ୍ଯ ନାଶାଯ ରାଘଵ । ଵ୍ରତଂ କୁରୁଷ୍ଵ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନାଶ୍ଵିନେ ମାସି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ରାଘବ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ତାଙ୍କର ନାଶ ପାଇଁ ଉପାୟ କହିବି; ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଏହି ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ଏକ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କର।
ନଵରାତ୍ରୋପଵାସଞ୍ଚ ଭଗଵତ୍ଯାଃ ପ୍ରପୂଜନମ୍ । ସର୍ଵସିଦ୍ଧିକରଂ ରାମ ଜପହୋମଵିଧାନତଃ
ନବରାତ୍ରି ଉପବାସ ଓ ଭଗବତୀଙ୍କ ପୂଜା କର; ଜପ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା, ରାମ, ଏହା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।
ମେଘ୍ଯୈଶ୍ଚ ପଶୁଭିର୍ଦେଵ୍ଯା ବଲିଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଶଂସିତୈଃ । ଦଶାଂଶଂ ହଵନଂ କୃତ୍ଵା ସଶକ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି
ମେଘ ନିମିତ୍ତରେ ଚିହ୍ନିତ ପଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ବଳି ଦେଅ; ଦଶମାଂଶ ହବି ଦେଇ ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବ।
ଵିଷ୍ଣୁନା ଚରିତଂ ପୂର୍ଵଂ ମହାଦେଵେନ ବ୍ରହ୍ମଣା । ତଥା ମଘଵତା ଚୀର୍ଣଂ ସ୍ଵର୍ଗମଧ୍ଯସ୍ଥିତେନ ଵୈ
ଏହି ବ୍ରତ ପୂର୍ବରୁ ବିଷ୍ଣୁ, ମହାଦେବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ସୁଖିନା ରାମ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନଵରାତ୍ରଵ୍ରତଂ ଶୁଭମ୍ । ଵିଶେଷେଣ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ପୁଂସା କଷ୍ଟଗତେନ ଵୈ
ରାମ, ଏହି ଶୁଭ ନବରାତ୍ରି ବ୍ରତ ଆନନ୍ଦରେ କରିବା ଉଚିତ; ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହା ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ କାକୁତ୍ସ୍ଥ କୃତମେତନ୍ନ ସଂଶଯଃ । ଭୃଗୁଣାଽଥ ଵସିଷ୍ଠେନ କଶ୍ଯପେନ ତଥୈଵ ଚ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ବ୍ରତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲେ; ଭୃଗୁ, ବସିଷ୍ଠ ଓ କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରିଥିଲେ।
ଗୁରୁଣା ହୃତଦାରେଣ କୃତମେତନ୍ମହାଵ୍ରତମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରାଵଣସ୍ଯ ଵଧାଯ ଚ
ଗୁରୁଙ୍କର ଜୀବନ ସଂଗିନୀ ହରାଇ ଯାଇଥିବାବେଳେ, ସେ ଏହି ମହାବ୍ରତ କରିଥିଲେ । ତେଣୁ ରାଜାଧିରାଜ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ କର ।
ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ଵୃତ୍ରନାଶାଯ କୃତଂ ଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ତ୍ରିପୁରସ୍ଯ ଵିନାଶାଯ ଶିଵେନାପି ପୁରା କୃତମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦେବତା ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ଅତିଶୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ କରିଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଶିବ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ ।
ହରିଣା ମଧୁନାଶାଯ କୃତଂ ମେରୌ ମହାମତେ । ଵିଧିଵତ୍କୁରୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଵ୍ରତମେତଦତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମଧୁ ଦାନବଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ହରି ମେରୁ ପର୍ବତରେ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ । ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅବିରତ ଭାବେ କର ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ କା ଦେଵୀ କିଂ ପ୍ରଭାଵା ସା କୁତୋ ଜାତା କିମାହ୍ଵଯା । ଵ୍ରତଂ କିଂ ଵିଧିଵଦ୍ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ଦଯାନିଧେ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: ଏହି ଦେବୀ କିଏ? ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କଣ? ସେ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଏବଂ କେଉଁ ନାମରେ ପରିଚିତ? ଏହି ବ୍ରତ କିପରି କରାଯିବ, ତୁମେ ସବୁଠୁ ଜଣା, ଦୟାମୟ ଥିବାରୁ ମୋତେ କହ ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାମ ସଦା ନିତ୍ଯା ଶକ୍ତିରାଦ୍ଯା ସନାତନୀ । ସର୍ଵକାମପ୍ରଦା ଦେଵୀ ପୂଜିତା ଦୁଃଖନାଶିନୀ
ନାରଦ କହିଲେ: ରାମ, ଶୁଣ। ସେ ସଦା ଥିବା, ଆଦି ଶକ୍ତି, ସନାତନ ଦେବୀ । ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ପୂଜିତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି ।
କାରଣଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ରଘୂଦ୍ଵହ । ତସ୍ଯାଃ ଶକ୍ତିଂ ଵିନା କୋଽପି ସ୍ପନ୍ଦିତୁଂ ନ କ୍ଷମୋ ଭଵେତ୍
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର କାରଣ । ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିନା କେହି ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ପାଲନଶକ୍ତିଃ ସା କର୍ତୃଶକ୍ତିଃ ପିତୁର୍ମମ । ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ନାଶଶକ୍ତିଃ ସା ତ୍ଵନ୍ଯାଶକ୍ତିଃ ପରା ଶିଵା
ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଳନ ଶକ୍ତି, ମୋ ପିତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କର ନାଶ ଶକ୍ତି । ସେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ପରା ଏବଂ ଶିବା ।
ଯଚ୍ଚ କିଞ୍ଚିତ୍କ୍ଵଚିଦ୍ଵସ୍ତୁ ସଦସଦ୍ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ତସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଯା ଶକ୍ତିସ୍ତଦୁତ୍ପତ୍ତିଃ କୁତୋ ଭଵେତ୍
ତିନି ଭୁବନରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଅଛି, ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠୁ?
ନ ବ୍ରହ୍ମା ନ ଯଦା ଵିଷ୍ଣୁର୍ନ ରୁଦ୍ରୋ ନ ଦିଵାକରଃ । ନ ଚେନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ନ ଧରା ନ ଧରାଧରାଃ
ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ କେହି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ନାହିଁ ।
ତଦା ସା ପ୍ରକୃତିଃ ପୂର୍ଣା ପୁରୁଷେଣ ପରେଣ ଵୈ । ସଂଯୁତା ଵିହରତ୍ଯେଵ ଯୁଗାଦୌ ନିର୍ଗୁଣା ଶିଵା
ସେହିବେଳେ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକୃତି, ପରମ ପୁରୁଷ ସହିତ ଏକତାରେ, ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ଗୁଣ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଭାବେ ବିହାର କରନ୍ତି ।
ସା ଭୂତ୍ଵା ସଗୁଣା ପଶ୍ଚାତ୍କରୋତି ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ପୂର୍ଵଂ ସଂସୃଜ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ଶକ୍ତୀଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ପରେ, ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ସେ ତିନି ଭୁବନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି ।
ତାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ଜନ୍ମସଂସାରବନ୍ଧନାତ୍ । ସା ଵିଦ୍ଯା ପରମା ଜ୍ଞେଯା ଵେଦାଦ୍ଯା ଵେଦକାରିଣୀ
ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ଓ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ । ସେ ପରମ ଜ୍ଞାନ, ଜାଣିବା ଉଚିତ, ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ।
ଅସଂଖ୍ଯାତାନି ନାମାନି ତସ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମାଦିଭିଃ କିଲ । ଗୁଣକର୍ମଵିଧାନୈସ୍ତୁ କଲ୍ପିତାନି ଚ କିଂ ବ୍ରୁଵେ
ତାଙ୍କର ନାମ ଅସଂଖ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଗୁଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ରଖିଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି?
ଅକାରାଦିକ୍ଷକାରାନ୍ତୈଃ ସ୍ଵରୈର୍ଵର୍ଣୈସ୍ତୁ ଯୋଜିତୈଃ । ଅସଂଖ୍ଯେଯାନି ନାମାନି ଭଵନ୍ତି ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଅକାରରୁ କ୍ଷକାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ମିଶାଇ, ତାଙ୍କର ନାମ ଅସଂଖ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ।
ରାମ ଉଵାଚ ଵିଧିଂ ମେ ବ୍ରୂହି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଵ୍ରତସ୍ଯାସ୍ଯ ସମାସତଃ । କରୋମ୍ଯଦ୍ଯୈଵ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାଞ୍ଛ୍ରୀଦେଵ୍ଯାଃ ପୂଜନଂ ତଥା
ରାମ କହିଲେ: ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବ୍ରତର ବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ ମୋତେ କହ । ମୁଁ ଆଜି ଏହି ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ କରିବି ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ପୀଠଂ କୃତ୍ଵା ସମେ ସ୍ଥାନେ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍ । ଉପଵାସାନ୍ନଵୈଵ ତ୍ଵଂ କୁରୁ ରାମ ଵିଧାନତଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ସମ ଜାଗାରେ ପୀଠ ବନେଇ, ଜଗଦମ୍ବିକାଙ୍କୁ ବସାଇ, ରାମ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନବଦିନ ଉପବାସ କର ।
ଆଚାର୍ଯୋଽହଂ ଭଵିଷ୍ଯାମି କର୍ମଣ୍ଯସ୍ମିନ୍ମହୀପତେ । ଦେଵକାର୍ଯଵିଧାନାର୍ଥମୁତ୍ସାହଂ ପ୍ରକରୋମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେବି, ହେ ମହୀପତି । ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ଠିକ୍ ଭାବରେ ହେବା ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରୟାସ କରିବି ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ସତ୍ଯଂ ମତ୍ଵା ରାମଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । କାରଯିତ୍ଵା ଶୁଭଂ ପୀଠଂ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵାମ୍ବିକାଂ ଶିଵାମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ଭାବି, ପ୍ରତାପୀ ରାମ ଶୁଭ ପୀଠ ବନେଇ, ଶୁଭା ଆମ୍ବିକାଙ୍କୁ ବସାଇଲେ ।
ଵିଧିଵତ୍ପୂଜନଂ ତସ୍ଯାଶ୍ଚକାର ଵ୍ରତଵାନ୍ ହରିଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ଚାଶ୍ଵିନେ ମାସି ତସ୍ମିନ୍ଗିରିଵରେ ତଦା
ଅଶ୍ୱିନ ମାସ ଆସିବା ସମୟରେ, ସେ ମହାପର୍ବତରେ ହରି ନିଜ ବ୍ରତକୁ ଅଟୁଟ ରଖି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦେବୀଙ୍କର ପୂଜା କଲେ।
ଉପଵାସପରୋ ରାମଃ କୃତଵାନ୍ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ହୋମଞ୍ଚ ଵିଧିଵତ୍ତତ୍ର ବଲିଦାନଞ୍ଚ ପୂଜନମ୍
ରାମ ଉପବାସରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ। ସେଠାରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହୋମ, ବଳି ଦାନ ଓ ପୂଜା କରିଥିଲେ।