ପୂଜାଂ ପରମିକାଂ କୃତ୍ଵା କୃତାଞ୍ଜଲିରୁପସ୍ଥିତଃ । ଉପଵିଷ୍ଟଃ ସମୀପେ ତୁ କୃତାଜ୍ଞୋ ମୁନିନା ହରିଃ
ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୂଜା କରି, ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ତାପରେ ହରି ମୁନିଙ୍କୁ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇ, ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ବସିଲେ।
ଉପଵିଷ୍ଟଂ ତଦା ରାମଂ ସାନୁଜଂ ଦୁଃଖମାନସମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ନାରଦଃ ପ୍ରୀତ୍ଯା କୁଶଲଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ସେତେବେଳେ ନାରଦ, ମହାମୁନି, ଭାଇ ସହିତ ବସିଥିବା ଦୁଃଖିତ ମନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କଥଂ ରାଘଵ ଶୋକାର୍ତୋ ଯଥା ଵୈ ପ୍ରାକୃତୋ ନରଃ । ହୃତାଂ ସୀତାଂ ଚ ଜାନାମି ରାଵଣେନ ଦୁରାତ୍ମନା
ରାଘବ, ତୁମେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଅସାଧାରଣ ମଣିଷଙ୍କ ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛ, ଏହିପରି ସ୍ଥିତିରେ କିପରି ଜାଣିପାରିବ ଯେ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଛି?
ସୁରସଦ୍ମଗତଶ୍ଚାହଂ ଶ୍ରୁତଵାଞ୍ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ । ପୌଲସ୍ତ୍ଯେନ ହୃତାଂ ମୋହାନ୍ମରଣଂ ସ୍ଵମଜାନତା
ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୃହରେ ବସି ଶୁଣିଛି, ଯେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାକୁ ପୌଲସ୍ତ୍ୟବଂଶୀ ରାବଣ ମୃତ୍ୟୁ ନିଜ ଉପରେ ଆସୁଛି ବୋଲି ଜାଣିନଥିବା ଦୁର୍ମତିରେ ହରଣ କରିଛି।
ତଵ ଜନ୍ମ ଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପୌଲସ୍ତ୍ଯନିଧନାଯ ଵୈ । ମୈଥିଲୀହରଣଂ ଜାତମେତଦର୍ଥଂ ନରାଧିପ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମର ଜନ୍ମ ପୌଲସ୍ତ୍ୟବଂଶର ନାଶ ପାଇଁ ହୋଇଛି; ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ହରଣ କରାଯିବା ମଧ୍ୟ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଘଟିଛି, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଵୈଦେହୀ ମୁନିପୁତ୍ରୀ ତପସ୍ଵିନୀ । ରାଵଣେନ ଵନେ ଦୃଷ୍ଟା ତପସ୍ଯନ୍ତୀ ଶୁଚିସ୍ମିତା
ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ବୈଦେହୀ ଏକ ଋଷିର କନ୍ୟା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ; ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ଶୁଭ୍ର ହସରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍।
ପ୍ରାର୍ଥିତା ରାଵଣେନାସୌ ଭଵ ଭାର୍ଯେତି ରାଘଵ । ତିରସ୍କୃତସ୍ତଯାଽସୌ ଵୈ ଜଗ୍ରାହ କବରଂ ବଲାତ୍
ରାଘବ, ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, 'ମୋର ଘରବାଳି ହେଉ', କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ; ତେଣୁ ରାବଣ ତାଙ୍କର କେଶକୁ ଜୋରକରି ଧରିଲେ।
ଶଶାପ ତତ୍କ୍ଷଣଂ ରାମ ରାଵଣଂ ତାପସୀ ଭୃଶମ୍ । କୁପିତା ତ୍ଯକ୍ତୁମିଚ୍ଛନ୍ତୀ ଦେହଂ ସଂସ୍ପର୍ଶଦୂଷିତମ୍
ହେ ରାମ, ସେ ତପସ୍ଵିନୀ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦେଲେ; ତାଙ୍କର ଶରୀର ରାବଣଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଥିବାରୁ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ।
ଦୁରାତ୍ମଂସ୍ତଵ ନାଶାର୍ଥଂ ଭଵିଷ୍ଯାମି ଧରାତଲେ । ଅଯୋନିଜା ଵରା ନାରୀ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ଜହାଵପି
ସେ ଦୁଷ୍ଟର ନାଶ ପାଇଁ, ମୁଁ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିବା ଏକ ମହିଳା ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ଆସିବି; ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଚାଲିଗଲେ।
ସେଯଂ ରମାଂଶସମ୍ଭୂତା ଗୃହୀତା ତେନ ରକ୍ଷସା । ଵିନାଶାର୍ଥଂ କୁଲସ୍ଯୈଵ ଵ୍ଯାଲୀ ସ୍ରଗିଵ ସମ୍ଭ୍ରମାତ୍
ସେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା, ସେଇ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଥିଲେ; ତାଙ୍କ ବଂଶର ନାଶ ପାଇଁ, ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ଗଳାପରି ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।
ତଵ ଜନ୍ମ ଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତସ୍ଯ ନାଶାଯ ଚାମରୈଃ । ପ୍ରାର୍ଥିତସ୍ଯ ହରେରଂଶାଦଜଵଂଶେଽପ୍ଯଜନ୍ମନଃ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମର ଜନ୍ମ ତାଙ୍କର ନାଶ ପାଇଁ ଅମରମାନେ ଚାହିଥିଲେ; ହରିଙ୍କ ଅଂଶରୁ ତୁମେ ଅଜାବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଯଦ୍ୟପି ତୁମେ ଅଜନ୍ମା।
କୁରୁ ଧୈର୍ଯଂ ମହାବାହୋ ତତ୍ର ସା ଵର୍ତତେଽଵଶା । ସତୀ ଧର୍ମରତା ସୀତା ତ୍ଵାଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତୀ ଦିଵାନିଶମ୍
ମହାବାହୁ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର; ସେ ଏଠି ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ସୀତା, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଦିନ ରାତି ତୁମ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି।
କାମଧେନୁପଯଃ ପାତ୍ରେ କୃତ୍ଵା ମଘଵତା ସ୍ଵଯମ୍ । ପାନାର୍ଥଂ ପ୍ରେଷିତଂ ତସ୍ଯାଃ ପୀତଂ ଚୈଵାମୃତଂ ଯଥା
ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଈର ଦୁଧକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ପାନ କରିବାକୁ ପଠାଇଥିଲେ; ସେ ତାହାକୁ ଅମୃତ ପରି ପିଇଥିଲେ।
ସୁରଭୀଦୁଗ୍ଧପାନାତ୍ସା କ୍ଷୁତ୍ତୁଡ୍ଦୁଃଖଵିଵର୍ଜିତା । ଜାତା କମଲପତ୍ରାକ୍ଷୀ ଵର୍ତତେ ଵୀକ୍ଷିତା ମଯା
ସୁରଭୀ ଗାଈର ଦୁଧ ପିଇବା ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୁଖ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ; କମଳପତ୍ର ନୟନ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛି।
ଉପାଯଂ କଥଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ତସ୍ଯ ନାଶାଯ ରାଘଵ । ଵ୍ରତଂ କୁରୁଷ୍ଵ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନାଶ୍ଵିନେ ମାସି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ରାଘବ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ତାଙ୍କର ନାଶ ପାଇଁ ଉପାୟ କହିବି; ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଏହି ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ଏକ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କର।
ନଵରାତ୍ରୋପଵାସଞ୍ଚ ଭଗଵତ୍ଯାଃ ପ୍ରପୂଜନମ୍ । ସର୍ଵସିଦ୍ଧିକରଂ ରାମ ଜପହୋମଵିଧାନତଃ
ନବରାତ୍ରି ଉପବାସ ଓ ଭଗବତୀଙ୍କ ପୂଜା କର; ଜପ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା, ରାମ, ଏହା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।
ମେଘ୍ଯୈଶ୍ଚ ପଶୁଭିର୍ଦେଵ୍ଯା ବଲିଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଶଂସିତୈଃ । ଦଶାଂଶଂ ହଵନଂ କୃତ୍ଵା ସଶକ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି
ମେଘ ନିମିତ୍ତରେ ଚିହ୍ନିତ ପଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ବଳି ଦେଅ; ଦଶମାଂଶ ହବି ଦେଇ ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବ।
ଵିଷ୍ଣୁନା ଚରିତଂ ପୂର୍ଵଂ ମହାଦେଵେନ ବ୍ରହ୍ମଣା । ତଥା ମଘଵତା ଚୀର୍ଣଂ ସ୍ଵର୍ଗମଧ୍ଯସ୍ଥିତେନ ଵୈ
ଏହି ବ୍ରତ ପୂର୍ବରୁ ବିଷ୍ଣୁ, ମହାଦେବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ସୁଖିନା ରାମ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନଵରାତ୍ରଵ୍ରତଂ ଶୁଭମ୍ । ଵିଶେଷେଣ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ପୁଂସା କଷ୍ଟଗତେନ ଵୈ
ରାମ, ଏହି ଶୁଭ ନବରାତ୍ରି ବ୍ରତ ଆନନ୍ଦରେ କରିବା ଉଚିତ; ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହା ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ କାକୁତ୍ସ୍ଥ କୃତମେତନ୍ନ ସଂଶଯଃ । ଭୃଗୁଣାଽଥ ଵସିଷ୍ଠେନ କଶ୍ଯପେନ ତଥୈଵ ଚ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ବ୍ରତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲେ; ଭୃଗୁ, ବସିଷ୍ଠ ଓ କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରିଥିଲେ।
ଗୁରୁଣା ହୃତଦାରେଣ କୃତମେତନ୍ମହାଵ୍ରତମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରାଵଣସ୍ଯ ଵଧାଯ ଚ
ଗୁରୁଙ୍କର ଜୀବନ ସଂଗିନୀ ହରାଇ ଯାଇଥିବାବେଳେ, ସେ ଏହି ମହାବ୍ରତ କରିଥିଲେ । ତେଣୁ ରାଜାଧିରାଜ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ କର ।
ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ଵୃତ୍ରନାଶାଯ କୃତଂ ଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ତ୍ରିପୁରସ୍ଯ ଵିନାଶାଯ ଶିଵେନାପି ପୁରା କୃତମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦେବତା ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ଅତିଶୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ କରିଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଶିବ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ ।
ହରିଣା ମଧୁନାଶାଯ କୃତଂ ମେରୌ ମହାମତେ । ଵିଧିଵତ୍କୁରୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଵ୍ରତମେତଦତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମଧୁ ଦାନବଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ହରି ମେରୁ ପର୍ବତରେ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ । ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅବିରତ ଭାବେ କର ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ କା ଦେଵୀ କିଂ ପ୍ରଭାଵା ସା କୁତୋ ଜାତା କିମାହ୍ଵଯା । ଵ୍ରତଂ କିଂ ଵିଧିଵଦ୍ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ଦଯାନିଧେ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: ଏହି ଦେବୀ କିଏ? ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କଣ? ସେ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଏବଂ କେଉଁ ନାମରେ ପରିଚିତ? ଏହି ବ୍ରତ କିପରି କରାଯିବ, ତୁମେ ସବୁଠୁ ଜଣା, ଦୟାମୟ ଥିବାରୁ ମୋତେ କହ ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାମ ସଦା ନିତ୍ଯା ଶକ୍ତିରାଦ୍ଯା ସନାତନୀ । ସର୍ଵକାମପ୍ରଦା ଦେଵୀ ପୂଜିତା ଦୁଃଖନାଶିନୀ
ନାରଦ କହିଲେ: ରାମ, ଶୁଣ। ସେ ସଦା ଥିବା, ଆଦି ଶକ୍ତି, ସନାତନ ଦେବୀ । ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ପୂଜିତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି ।
କାରଣଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ରଘୂଦ୍ଵହ । ତସ୍ଯାଃ ଶକ୍ତିଂ ଵିନା କୋଽପି ସ୍ପନ୍ଦିତୁଂ ନ କ୍ଷମୋ ଭଵେତ୍
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର କାରଣ । ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିନା କେହି ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ପାଲନଶକ୍ତିଃ ସା କର୍ତୃଶକ୍ତିଃ ପିତୁର୍ମମ । ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ନାଶଶକ୍ତିଃ ସା ତ୍ଵନ୍ଯାଶକ୍ତିଃ ପରା ଶିଵା
ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଳନ ଶକ୍ତି, ମୋ ପିତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କର ନାଶ ଶକ୍ତି । ସେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ପରା ଏବଂ ଶିବା ।
ଯଚ୍ଚ କିଞ୍ଚିତ୍କ୍ଵଚିଦ୍ଵସ୍ତୁ ସଦସଦ୍ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ତସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଯା ଶକ୍ତିସ୍ତଦୁତ୍ପତ୍ତିଃ କୁତୋ ଭଵେତ୍
ତିନି ଭୁବନରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଅଛି, ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠୁ?
ନ ବ୍ରହ୍ମା ନ ଯଦା ଵିଷ୍ଣୁର୍ନ ରୁଦ୍ରୋ ନ ଦିଵାକରଃ । ନ ଚେନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ନ ଧରା ନ ଧରାଧରାଃ
ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ କେହି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ନାହିଁ ।
ତଦା ସା ପ୍ରକୃତିଃ ପୂର୍ଣା ପୁରୁଷେଣ ପରେଣ ଵୈ । ସଂଯୁତା ଵିହରତ୍ଯେଵ ଯୁଗାଦୌ ନିର୍ଗୁଣା ଶିଵା
ସେହିବେଳେ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକୃତି, ପରମ ପୁରୁଷ ସହିତ ଏକତାରେ, ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ଗୁଣ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଭାବେ ବିହାର କରନ୍ତି ।