ରାଜ୍ଯାଦ୍ଯଥା ଵନେ ଵାସୋ ଵୈଦେହ୍ଯା ହରଣଂ ଯଥା । ତଥା କାଲେ ସମୀଚୀନେ ସଂଯୋଗୋଽପି ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେପରି ଅରଣ୍ୟବାସ କିମ୍ବା ମୈଥିଳୀଙ୍କ ହରଣ ସଠିକ୍ ସମୟରେ ଘଟିଲା, ସେପରି ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୁନର୍ମିଳନ ହେବ।
ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଂ ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ଭୋଗାନ୍ନିର୍ଵର୍ତନଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ନାନ୍ଯଥା ଜାନକୀଜାନେ ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକଂ ତ୍ଯଜାଧୁନା
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଯେପରି ଆସେ, ସେପରି ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ; ଏହାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଜାନକୀଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା, ତେଣୁ ଏବେ ତୁମ ଶୋକ ଛାଡ଼।
ଵାନରାଃ ସନ୍ତି ଭୂଯାଂସୋ ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଚତୁର୍ଦିଶମ୍ । ଶୁଦ୍ଧିଂ ଜନକନନ୍ଦିନ୍ଯା ଆନଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତେ କିଲ
ଅନେକ ବାନର ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଯିବେ; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ପବିତ୍ରତାର ସମ୍ବାଦ ଆଣିଦେବେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାର୍ଗସ୍ଥିତିଂ ତତ୍ର ଗତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ପରାକ୍ରମମ୍ । ହତ୍ଵା ତଂ ପାପକର୍ମାଣମାନଯିଷ୍ଯାମି ମୈଥିଲୀମ୍
ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କେଉଁଠି ଅଛି ଜାଣିଲେ, ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯାଇ, ମୋ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇ, ସେ ଦୁଷ୍ଟକୁ ମାରି, ମୈଥିଳୀକୁ ଆଣିଦେବି।
ସସୈନ୍ଯଂ ଭରତଂ ଵାଽପି ସମାହୂଯ ସହାନୁଜମ୍ । ହନିଷ୍ଯାମୋ ଵଯଂ ଶତ୍ରୁଂ କିଂ ଶୋଚସି ଵୃଥାଗ୍ରଜ
ଭାଇ, ଆମେ ଚାହିଲେ ଭାରତଙ୍କୁ ସେନା ସହିତ ଡାକିପାରିବା, କିମ୍ବା ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ଆସୁନ୍ତୁ, ଏକଠି ହୋଇ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହରାଇଦେବା। ଏପରି ଅବସରରେ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଦୁଃଖ କାହିଁକି କରୁଛ, ଭାଇ?
ରଘୁଣୈକରଥେନୈଵ ଜିତାଃ ସର୍ଵା ଦିଶଃ ପୁରା । ତଦ୍ଵଂଶଜଃ କଥଂ ଶୋକଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ରାଘଵ
ପୂର୍ବେ ରଘୁ ଏକ ରଥରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଜିତିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେବା ସତ୍ତେ, ରାଘବ, ତୁମେ କିପରି ଦୁଃଖ କରୁଛ?
ଏକୋଽହଂ ସକଲାଞ୍ଜେତୁଂ ସମର୍ଥୋଽସ୍ମି ସୁରାସୁରାନ୍ । କିଂ ପୁନଃ ସସହାଯୋ ଵୈ ରାଵଣଂ କୁଲପାଂସନମ୍
ମୁଁ ଏକା ହୋଇ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବି। ତେଣୁ ମୋ ସହଯୋଗୀ ଥିଲେ, ଏହି ରାବଣ ଯେଉଁ ତାଙ୍କ ଗୋତିକୁ କଳଙ୍କିତ କରିଛି, ସେଉଁଠି ଜିତିବା କଥା ଅତି ସହଜ।
ଜନକଂ ଵା ସମାନୀଯ ସାହାଯ୍ଯେ ରଘୁନନ୍ଦନ । ହନିଷ୍ଯାମି ଦୁରାଚାରଂ ରାଵଣଂ ସୁରକଣ୍ଟକମ୍
କିମ୍ବା ଜନକଙ୍କୁ ସହଯୋଗ ପାଇଁ ଆଣି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ, ତାକୁ ମାରିଦେବି।
ସୁଖସ୍ଯାନନ୍ତରଂ ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖସ୍ଯାନନ୍ତରଂ ସୁଖମ୍ । ଚକ୍ରନେମିରିଵୈକଂ ଯନ୍ନ ଭଵେଦ୍ରଘୁନନ୍ଦନ
ସୁଖ ପରେ ଦୁଃଖ, ଦୁଃଖ ପରେ ସୁଖ ଆସେ। ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ଜଗତରେ ଚକ୍ରର ନେମି ପରି କିଛି ଏମିତି ଅଛି କି ଯାହା କେବେ ବଦଳେନାହିଁ?
ମନୋଽତିକାତରଂ ଯସ୍ଯ ସୁଖଦୁଃଖସମୁଦ୍ଭଵେ । ସ ଶୋକସାଗରେ ମଗ୍ନୋ ନ ସୁଖୀ ସ୍ଯାତ୍କଦାଚନ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଆସିବାରେ ବହୁତ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଲୋକ ଶୋକର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଏ, କେବେ ଖୁସି ହୋଇପାରେନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ଵ୍ଯସନଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପୁରା ଵୈ ରଘୁନନ୍ଦନ । ନହୁଷଃ ସ୍ଥାପିତୋ ଦେଵୈଃ ସର୍ଵୈର୍ମଘଵତଃ ପଦେ
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ମିଶି ନହୁଷଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ବସାଇଥିଲେ।
ସ୍ଥିତଃ ପଙ୍କଜମଧ୍ଯେ ଚ ବହୁଵର୍ଷଗଣାନପି । ଅଜ୍ଞାତଵାସଂ ମଘଵା ଭୀତସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିଜଂ ପଦମ୍
ମଘବାନ୍ ଭୟରେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି, ଅନେକ ବର୍ଷ ଅଜଣା ଭାବେ ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ।
ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନିଜସ୍ଥାନଂ କାଲେ ଵିପରିଵର୍ତିତେ । ନହୁଷଃ ପତିତୋ ଭୂମୌ ଶାପାଦଜଗରାକୃତିଃ
ସମୟ ବଦଳିବା ପରେ ସେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ପୁଣି ମିଳିଲେ। ନହୁଷ ଶାପରେ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ି, ସର୍ପ ଆକୃତି ଧାରଣ କଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀଂ କାମଯାନସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଵମନ୍ଯ ଚ । ଅଗସ୍ତିକୋପାତ୍ସଞ୍ଜାତଃ ସର୍ପଦେହୋ ମହୀପତିଃ
ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଚାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଅବମାନ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ରୋଷରେ ସେ ରାଜା ସର୍ପ ଶରୀର ଧାରଣ କଲେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵ୍ଯସନେ ସତି ରାଘଵ । ଉଦ୍ଯମେ ଚିତ୍ତମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଵୈ ଵିପଶ୍ଚିତା
ତେଣୁ, ରାଘବ, ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ଚେଷ୍ଟାରେ ମନ ଲଗାଇ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଉଚିତ୍।
ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ମହାଭାଗ ସମର୍ଥୋଽସି ଜଗତ୍ପତେ । କିଂ ପ୍ରାକୃତ ଇଵାତ୍ଯର୍ଥଂ କୁରୁଷେ ଶୋକମାତ୍ମନି
ତୁମେ ସବୁ କିଛି ଜାଣ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଜଗତ୍ର ସ୍ୱାମୀ। ତେବେ, ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ଏତେ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କାହିଁକି କରୁଛ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଲକ୍ଷ୍ମଣଵାକ୍ଯେନ ବୋଧିତୋ ରଘୁନନ୍ଦନଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶୋକଂ ତଥାତ୍ଯର୍ଥଂ ବଭୂଵ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉପଦେଶରେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ଗଭୀର ଶୋକ ଛାଡ଼ି, ଚିନ୍ତାମୁକ୍ତ ହେଲେ।
ରାମାଯ ଦେଵୀଵରଦାନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ତୌ ସଂଵିଦଂ କୃତ୍ଵା ଯାଵତ୍ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵତୁଃ । ଆଜଗାମ ତଦାଽଽକାଶାନ୍ନାରଦୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ଆଲୋଚନା କରି ଶାନ୍ତ ହେବା ସହିତ, ସେ ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ପୂଜ୍ୟ ନାରଦ ଋଷି ଆସିଲେ।
ରଣଯନ୍ମହତୀଂ ଵୀଣାଂ ସ୍ଵରଗ୍ରାମଵିଭୂଷିତାମ୍ । ଗାଯନ୍ବୃହଦ୍ରଥଂ ସାମ ତଦା ତମୁପତସ୍ଥିଵାନ୍
ସେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଶୋଭିତ ବଡ଼ ବୀଣା ବଜାଉଥିଲେ, ବୃହଦ୍ରଥ ସାମ ଗାଇ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ରାମ ଉତ୍ଥାଯ ଦଦାଵଥ ଵୃଷଂ ଶୁଭମ୍ । ଆସନଂ ଚାର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯଞ୍ଚ କୃତଵାନମିତଦ୍ଯୁତିଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ ଉଠି ଏକ ଶୁଭ ଉଠା, ଆସନ, ପାଦଧୋଇବା ପାଇଁ ଜଳ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ, ତାଙ୍କ ତେଜ କମିଲାନି।
ପୂଜାଂ ପରମିକାଂ କୃତ୍ଵା କୃତାଞ୍ଜଲିରୁପସ୍ଥିତଃ । ଉପଵିଷ୍ଟଃ ସମୀପେ ତୁ କୃତାଜ୍ଞୋ ମୁନିନା ହରିଃ
ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୂଜା କରି, ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ। ତାପରେ ହରି ମୁନିଙ୍କୁ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇ, ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ବସିଲେ।
ଉପଵିଷ୍ଟଂ ତଦା ରାମଂ ସାନୁଜଂ ଦୁଃଖମାନସମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ନାରଦଃ ପ୍ରୀତ୍ଯା କୁଶଲଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ସେତେବେଳେ ନାରଦ, ମହାମୁନି, ଭାଇ ସହିତ ବସିଥିବା ଦୁଃଖିତ ମନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କଥଂ ରାଘଵ ଶୋକାର୍ତୋ ଯଥା ଵୈ ପ୍ରାକୃତୋ ନରଃ । ହୃତାଂ ସୀତାଂ ଚ ଜାନାମି ରାଵଣେନ ଦୁରାତ୍ମନା
ରାଘବ, ତୁମେ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଅସାଧାରଣ ମଣିଷଙ୍କ ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛ, ଏହିପରି ସ୍ଥିତିରେ କିପରି ଜାଣିପାରିବ ଯେ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଛି?
ସୁରସଦ୍ମଗତଶ୍ଚାହଂ ଶ୍ରୁତଵାଞ୍ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ । ପୌଲସ୍ତ୍ଯେନ ହୃତାଂ ମୋହାନ୍ମରଣଂ ସ୍ଵମଜାନତା
ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୃହରେ ବସି ଶୁଣିଛି, ଯେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାକୁ ପୌଲସ୍ତ୍ୟବଂଶୀ ରାବଣ ମୃତ୍ୟୁ ନିଜ ଉପରେ ଆସୁଛି ବୋଲି ଜାଣିନଥିବା ଦୁର୍ମତିରେ ହରଣ କରିଛି।
ତଵ ଜନ୍ମ ଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପୌଲସ୍ତ୍ଯନିଧନାଯ ଵୈ । ମୈଥିଲୀହରଣଂ ଜାତମେତଦର୍ଥଂ ନରାଧିପ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମର ଜନ୍ମ ପୌଲସ୍ତ୍ୟବଂଶର ନାଶ ପାଇଁ ହୋଇଛି; ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ହରଣ କରାଯିବା ମଧ୍ୟ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଘଟିଛି, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଵୈଦେହୀ ମୁନିପୁତ୍ରୀ ତପସ୍ଵିନୀ । ରାଵଣେନ ଵନେ ଦୃଷ୍ଟା ତପସ୍ଯନ୍ତୀ ଶୁଚିସ୍ମିତା
ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ବୈଦେହୀ ଏକ ଋଷିର କନ୍ୟା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ; ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ଶୁଭ୍ର ହସରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍।
ପ୍ରାର୍ଥିତା ରାଵଣେନାସୌ ଭଵ ଭାର୍ଯେତି ରାଘଵ । ତିରସ୍କୃତସ୍ତଯାଽସୌ ଵୈ ଜଗ୍ରାହ କବରଂ ବଲାତ୍
ରାଘବ, ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, 'ମୋର ଘରବାଳି ହେଉ', କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ; ତେଣୁ ରାବଣ ତାଙ୍କର କେଶକୁ ଜୋରକରି ଧରିଲେ।
ଶଶାପ ତତ୍କ୍ଷଣଂ ରାମ ରାଵଣଂ ତାପସୀ ଭୃଶମ୍ । କୁପିତା ତ୍ଯକ୍ତୁମିଚ୍ଛନ୍ତୀ ଦେହଂ ସଂସ୍ପର୍ଶଦୂଷିତମ୍
ହେ ରାମ, ସେ ତପସ୍ଵିନୀ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦେଲେ; ତାଙ୍କର ଶରୀର ରାବଣଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଥିବାରୁ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ।
ଦୁରାତ୍ମଂସ୍ତଵ ନାଶାର୍ଥଂ ଭଵିଷ୍ଯାମି ଧରାତଲେ । ଅଯୋନିଜା ଵରା ନାରୀ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ଜହାଵପି
ସେ ଦୁଷ୍ଟର ନାଶ ପାଇଁ, ମୁଁ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିବା ଏକ ମହିଳା ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ଆସିବି; ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଚାଲିଗଲେ।
ସେଯଂ ରମାଂଶସମ୍ଭୂତା ଗୃହୀତା ତେନ ରକ୍ଷସା । ଵିନାଶାର୍ଥଂ କୁଲସ୍ଯୈଵ ଵ୍ଯାଲୀ ସ୍ରଗିଵ ସମ୍ଭ୍ରମାତ୍
ସେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା, ସେଇ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଥିଲେ; ତାଙ୍କ ବଂଶର ନାଶ ପାଇଁ, ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ଗଳାପରି ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।