ଗତଂ ହସ୍ତଗତଂ ରାଜ୍ଯଂ କ୍ଷଣାଦିନ୍ଦ୍ରାସନୋପମମ୍ । ଵନେ ଵାସସ୍ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ କୋ ଵେଦ ଵିଧିନିର୍ମିତମ୍
ହସ୍ତରେ ଥିବା ରାଜ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହରାଇଗଲା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସିଂହାସନ ସମାନ ଥିଲା; ଏବେ ଅରଣ୍ୟବାସ ଆସିଗଲା—ଭାଗ୍ୟ କଣ ଲେଖିଛି, କିଏ ଜାଣେ?
ବାଲଭାଵାଚ୍ଚ ଵୈଦେହୀ ଚଲିତା ଚାଵଯୋଃ ସହ । ନୀତା ଦୈଵେନ ଦୁଷ୍ଟେନ ଶ୍ଯାମା ଦୁଃଖତରାଂ ଦଶାମ୍
ବାଳ୍ୟଭାବରୁ ମୈଥିଳୀ ମଧ୍ୟ ଆମ ସହିତ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ; ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୟାମା ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଲଙ୍କେଶସ୍ଯ ଗୃହେ ଶ୍ଯାମା କଥଂ ଦୁଃଖଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ପତିଵ୍ରତା ସୁଶୀଲା ଚ ମଯି ପ୍ରୀତିଯୁତା ଭୃଶମ୍
ଲଙ୍କାଧିପତିଙ୍କ ଘରେ ଶ୍ୟାମା କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ? ସେ ପତିବ୍ରତା, ସୁଶୀଳା ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଯୁକ୍ତ।
ନ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଵୈଦେହୀ ସା ତସ୍ଯ ଵଶଗା ଭଵେତ୍ । ସ୍ଵୈରିଣୀଵ ଵରାରୋହା କଥଂ ସ୍ଯାଜ୍ଜନକାତ୍ମଜା
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୈଥିଳୀ କେବେ ତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ ହେବେ ନାହିଁ; ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଏତେ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ରର, ସେ କେମିତି ମନମାଉଁ ମହିଳା ହେବେ?
ତ୍ଯଜେତ୍ପ୍ରାଣାନ୍ନିଯନ୍ତୃତ୍ଵେ ମୈଥିଲୀ ଭରତାନୁଜ । ନ ରାଵଣସ୍ଯ ଵଶଗା ଭଵେଦିତି ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍
ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ, ମୈଥିଳୀ ରାବଣଙ୍କ ଅଧୀନତା ମାନିବା ପୂର୍ବରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ—ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମୃତା ଚେଜ୍ଜାନକୀ ଵୀର ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯସଂଶଯମ୍ । ମୃତା ଚେଦସିତାପାଙ୍ଗୀଂ କିଂ ମେ ଦେହେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ଯଦି ଜାନକୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ହେ ଶୂର, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେବି; ଯଦି ଶ୍ୟାମା ମୃତ, ତେବେ ଏହି ଦେହର କଣ ଉପଯୋଗ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ?
ଏଵଂ ଵିଲପମାନଂ ତଂ ରାମଂ କମଲଲୋଚନମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରାହ ଧର୍ମାତ୍ମା ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ନୃତଯା ଗିରା
ଏପରି ଭାବେ କମଳନୟନ ରାମ ଦୁଃଖ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସତ୍ୟବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
ଧୈର୍ଯଂ କୁରୁ ମହାବାହୋ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କାତରତାମିହ । ଆନଯିଷ୍ଯାମି ଵୈଦେହୀଂ ହତ୍ଵା ତଂ ରାକ୍ଷସାଧମମ୍
ମହାବାହୁ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ଏହି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦେ। ମୁଁ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସକୁ ମାରି, ମୈଥିଳୀକୁ ଆଣିଦେବି।
ଆପଦି ସମ୍ପଦି ତୁଲ୍ଯା ଧୈର୍ଯାଦ୍ଭଵନ୍ତି ତେ ଧୀରାଃ । ଅଲ୍ପଧିଯସ୍ତୁ ନିମଗ୍ନାଃ କଷ୍ଟେ ଭଵନ୍ତି ଵିଭଵେଽପି
ଯେମାନେ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ସେମାନେ ସମୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ବିପଦ୍ରେ ସମାନ ରହନ୍ତି; ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବାମାନେ ତ ଭଲ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି।
ସଂଯୋଗୋ ଵିପ୍ରଯୋଗଶ୍ଚ ଦୈଵାଧୀନାଵୁଭାଵପି । ଶୋକସ୍ତୁ କୀଦୃଶସ୍ତତ୍ର ଦେହେନାତ୍ମନି ଚ କ୍ଵଚିତ୍
ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ—ଦୁହିଁଟି ଭାଗ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ତେବେ ଦେହ କିମ୍ବା ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେଉଁଠି କେମିତି ଶୋକ ରହିପାରିବ?
ରାଜ୍ଯାଦ୍ଯଥା ଵନେ ଵାସୋ ଵୈଦେହ୍ଯା ହରଣଂ ଯଥା । ତଥା କାଲେ ସମୀଚୀନେ ସଂଯୋଗୋଽପି ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେପରି ଅରଣ୍ୟବାସ କିମ୍ବା ମୈଥିଳୀଙ୍କ ହରଣ ସଠିକ୍ ସମୟରେ ଘଟିଲା, ସେପରି ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୁନର୍ମିଳନ ହେବ।
ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଂ ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ଭୋଗାନ୍ନିର୍ଵର୍ତନଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ନାନ୍ଯଥା ଜାନକୀଜାନେ ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକଂ ତ୍ଯଜାଧୁନା
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଯେପରି ଆସେ, ସେପରି ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ; ଏହାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଜାନକୀଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା, ତେଣୁ ଏବେ ତୁମ ଶୋକ ଛାଡ଼।
ଵାନରାଃ ସନ୍ତି ଭୂଯାଂସୋ ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଚତୁର୍ଦିଶମ୍ । ଶୁଦ୍ଧିଂ ଜନକନନ୍ଦିନ୍ଯା ଆନଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତେ କିଲ
ଅନେକ ବାନର ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଯିବେ; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ପବିତ୍ରତାର ସମ୍ବାଦ ଆଣିଦେବେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାର୍ଗସ୍ଥିତିଂ ତତ୍ର ଗତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ପରାକ୍ରମମ୍ । ହତ୍ଵା ତଂ ପାପକର୍ମାଣମାନଯିଷ୍ଯାମି ମୈଥିଲୀମ୍
ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କେଉଁଠି ଅଛି ଜାଣିଲେ, ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯାଇ, ମୋ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇ, ସେ ଦୁଷ୍ଟକୁ ମାରି, ମୈଥିଳୀକୁ ଆଣିଦେବି।
ସସୈନ୍ଯଂ ଭରତଂ ଵାଽପି ସମାହୂଯ ସହାନୁଜମ୍ । ହନିଷ୍ଯାମୋ ଵଯଂ ଶତ୍ରୁଂ କିଂ ଶୋଚସି ଵୃଥାଗ୍ରଜ
ଭାଇ, ଆମେ ଚାହିଲେ ଭାରତଙ୍କୁ ସେନା ସହିତ ଡାକିପାରିବା, କିମ୍ବା ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ଆସୁନ୍ତୁ, ଏକଠି ହୋଇ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହରାଇଦେବା। ଏପରି ଅବସରରେ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଦୁଃଖ କାହିଁକି କରୁଛ, ଭାଇ?
ରଘୁଣୈକରଥେନୈଵ ଜିତାଃ ସର୍ଵା ଦିଶଃ ପୁରା । ତଦ୍ଵଂଶଜଃ କଥଂ ଶୋକଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ରାଘଵ
ପୂର୍ବେ ରଘୁ ଏକ ରଥରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଜିତିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେବା ସତ୍ତେ, ରାଘବ, ତୁମେ କିପରି ଦୁଃଖ କରୁଛ?
ଏକୋଽହଂ ସକଲାଞ୍ଜେତୁଂ ସମର୍ଥୋଽସ୍ମି ସୁରାସୁରାନ୍ । କିଂ ପୁନଃ ସସହାଯୋ ଵୈ ରାଵଣଂ କୁଲପାଂସନମ୍
ମୁଁ ଏକା ହୋଇ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବି। ତେଣୁ ମୋ ସହଯୋଗୀ ଥିଲେ, ଏହି ରାବଣ ଯେଉଁ ତାଙ୍କ ଗୋତିକୁ କଳଙ୍କିତ କରିଛି, ସେଉଁଠି ଜିତିବା କଥା ଅତି ସହଜ।
ଜନକଂ ଵା ସମାନୀଯ ସାହାଯ୍ଯେ ରଘୁନନ୍ଦନ । ହନିଷ୍ଯାମି ଦୁରାଚାରଂ ରାଵଣଂ ସୁରକଣ୍ଟକମ୍
କିମ୍ବା ଜନକଙ୍କୁ ସହଯୋଗ ପାଇଁ ଆଣି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ, ତାକୁ ମାରିଦେବି।
ସୁଖସ୍ଯାନନ୍ତରଂ ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖସ୍ଯାନନ୍ତରଂ ସୁଖମ୍ । ଚକ୍ରନେମିରିଵୈକଂ ଯନ୍ନ ଭଵେଦ୍ରଘୁନନ୍ଦନ
ସୁଖ ପରେ ଦୁଃଖ, ଦୁଃଖ ପରେ ସୁଖ ଆସେ। ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ଜଗତରେ ଚକ୍ରର ନେମି ପରି କିଛି ଏମିତି ଅଛି କି ଯାହା କେବେ ବଦଳେନାହିଁ?
ମନୋଽତିକାତରଂ ଯସ୍ଯ ସୁଖଦୁଃଖସମୁଦ୍ଭଵେ । ସ ଶୋକସାଗରେ ମଗ୍ନୋ ନ ସୁଖୀ ସ୍ଯାତ୍କଦାଚନ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଆସିବାରେ ବହୁତ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଲୋକ ଶୋକର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଏ, କେବେ ଖୁସି ହୋଇପାରେନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ଵ୍ଯସନଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପୁରା ଵୈ ରଘୁନନ୍ଦନ । ନହୁଷଃ ସ୍ଥାପିତୋ ଦେଵୈଃ ସର୍ଵୈର୍ମଘଵତଃ ପଦେ
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ମିଶି ନହୁଷଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ବସାଇଥିଲେ।
ସ୍ଥିତଃ ପଙ୍କଜମଧ୍ଯେ ଚ ବହୁଵର୍ଷଗଣାନପି । ଅଜ୍ଞାତଵାସଂ ମଘଵା ଭୀତସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିଜଂ ପଦମ୍
ମଘବାନ୍ ଭୟରେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି, ଅନେକ ବର୍ଷ ଅଜଣା ଭାବେ ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ।
ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନିଜସ୍ଥାନଂ କାଲେ ଵିପରିଵର୍ତିତେ । ନହୁଷଃ ପତିତୋ ଭୂମୌ ଶାପାଦଜଗରାକୃତିଃ
ସମୟ ବଦଳିବା ପରେ ସେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ପୁଣି ମିଳିଲେ। ନହୁଷ ଶାପରେ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ି, ସର୍ପ ଆକୃତି ଧାରଣ କଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀଂ କାମଯାନସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଵମନ୍ଯ ଚ । ଅଗସ୍ତିକୋପାତ୍ସଞ୍ଜାତଃ ସର୍ପଦେହୋ ମହୀପତିଃ
ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଚାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଅବମାନ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ରୋଷରେ ସେ ରାଜା ସର୍ପ ଶରୀର ଧାରଣ କଲେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵ୍ଯସନେ ସତି ରାଘଵ । ଉଦ୍ଯମେ ଚିତ୍ତମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଵୈ ଵିପଶ୍ଚିତା
ତେଣୁ, ରାଘବ, ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ଚେଷ୍ଟାରେ ମନ ଲଗାଇ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଉଚିତ୍।
ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ମହାଭାଗ ସମର୍ଥୋଽସି ଜଗତ୍ପତେ । କିଂ ପ୍ରାକୃତ ଇଵାତ୍ଯର୍ଥଂ କୁରୁଷେ ଶୋକମାତ୍ମନି
ତୁମେ ସବୁ କିଛି ଜାଣ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଜଗତ୍ର ସ୍ୱାମୀ। ତେବେ, ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ଏତେ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କାହିଁକି କରୁଛ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଲକ୍ଷ୍ମଣଵାକ୍ଯେନ ବୋଧିତୋ ରଘୁନନ୍ଦନଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶୋକଂ ତଥାତ୍ଯର୍ଥଂ ବଭୂଵ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଉପଦେଶରେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ଗଭୀର ଶୋକ ଛାଡ଼ି, ଚିନ୍ତାମୁକ୍ତ ହେଲେ।
ରାମାଯ ଦେଵୀଵରଦାନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ତୌ ସଂଵିଦଂ କୃତ୍ଵା ଯାଵତ୍ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵତୁଃ । ଆଜଗାମ ତଦାଽଽକାଶାନ୍ନାରଦୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ଆଲୋଚନା କରି ଶାନ୍ତ ହେବା ସହିତ, ସେ ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ପୂଜ୍ୟ ନାରଦ ଋଷି ଆସିଲେ।
ରଣଯନ୍ମହତୀଂ ଵୀଣାଂ ସ୍ଵରଗ୍ରାମଵିଭୂଷିତାମ୍ । ଗାଯନ୍ବୃହଦ୍ରଥଂ ସାମ ତଦା ତମୁପତସ୍ଥିଵାନ୍
ସେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଶୋଭିତ ବଡ଼ ବୀଣା ବଜାଉଥିଲେ, ବୃହଦ୍ରଥ ସାମ ଗାଇ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ରାମ ଉତ୍ଥାଯ ଦଦାଵଥ ଵୃଷଂ ଶୁଭମ୍ । ଆସନଂ ଚାର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯଞ୍ଚ କୃତଵାନମିତଦ୍ଯୁତିଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ ଉଠି ଏକ ଶୁଭ ଉଠା, ଆସନ, ପାଦଧୋଇବା ପାଇଁ ଜଳ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ, ତାଙ୍କ ତେଜ କମିଲାନି।