ତତ୍ରୈଵ ଵାର୍ଷିକାନ୍ମାସାଂସ୍ତସ୍ଥୌ ଲକ୍ଷ୍ମଣସଂଯୁତଃ । ଚିନ୍ତଯଞ୍ଜାନକୀଂ ଚିତ୍ତେ ଦଶାନନହୃତାଂ ପ୍ରିଯାମ୍
ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମ ବର୍ଷା କାଳ ଅଟକି ରହିଲେ; ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସେ ସମୟ ସବୁବେଳେ ଦଶମୁଖ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଇଥିବା ଜାନକୀଙ୍କୁ ଭାବି ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରାହ ରାମସ୍ତୁ ସୀତାଵିରହପୀଡିତଃ । ସୌମିତ୍ରେ କୈକଯସୁତା ଜାତା ପୂର୍ଣମନୋରଥା
ସୀତା ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ସୌମିତ୍ରି, କୈକୟୀଙ୍କ କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ମନର ଇଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି।'
ନ ପ୍ରାପ୍ତା ଜାନକୀ ନୂନଂ ନାହଂ ଜୀଵାମି ତାଂ ଵିନା । ନାଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାମୃତେ ଜନକନନ୍ଦିନୀମ୍
'ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଯଦି ଜାନକୀ ମିଳିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ସେଉଁଠି ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବିନା ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବି ନାହିଁ।'
ଗତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଵନେ ଵାସୋ ମୃତସ୍ତାତୋ ହୃତା ପ୍ରିଯା । ପୀଡଯନ୍ମାଂ ସ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଦୈଵୋଽଗ୍ରେ କିଂ କରିଷ୍ଯତି
'ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଗଲା, ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଛି, ବାପା ମୃତ, ପ୍ରିୟା ହରାଯାଇଛି; ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି—ଏବେ ଭାଗ୍ୟ ଆଉ କଣ କରିବ?'
ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଂ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ହି ପ୍ରାଣିନାଂ ଭରତାନୁଜ । ଆଵଯୋଃ କା ଗତିସ୍ତାତ ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁଦୁଃଖଦା
'ହେ ଭରତଙ୍କ ଭଉଣୀ, ଭାଗ୍ୟ କେଉଁଠି ନେଇଯିବ ଏହା ଜୀବମାନେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ମୋ ଭାଇ, ଆମ ପାଇଁ କେଉଁ ଭବିଷ୍ୟତ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ଯାହା ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେବ?'
ପ୍ରାପ୍ଯ ଜନ୍ମ ମନୋର୍ଵଂଶେ ରାଜପୁତ୍ରାଵୁଭୌ କିଲ । ଵନେଽତିଦୁଃଖଭୋକ୍ତାରୌ ଜାତୌ ପୂର୍ଵକୃତେନ ଚ
'ମନୁବଂଶରେ ରାଜପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଇଝଣେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଅତି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛୁ, ଏ ସବୁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମର ଫଳ।'
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଵମପି ଭୋଗାଂସ୍ତୁ ମଯା ସହ ଵିନିର୍ଗତଃ । ଦୈଵଯୋଗାଚ୍ଚ ସୌମିତ୍ରେ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଦୁଃଖଂ ଦୁରତ୍ଯଯମ୍
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ଭୋଗବିଲାସ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛ, ସଉମିତ୍ରି, ଭାଗ୍ୟର ଜୋରରେ ଏହି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି।
ନ କୋଽପ୍ଯସ୍ମତ୍କୁଲେ ପୂର୍ଵଂ ମତ୍ସମୋ ଦୁଃଖଭାଙ୍ନରଃ । ଅକିଞ୍ଚନୋଽକ୍ଷମଃ କ୍ଲିଷ୍ଟୋ ନ ଭୂତୋ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଆମ ବଂଶରେ ମୋ ପରି ଏତେ ଦୁଃଖ ପାଇଥିବା, ଦରିଦ୍ର, ଅଶକ୍ତ, ଦୁଃଖିତ ଲୋକ କେବେ ହୋଇନାହିଁ, ଏବଂ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବେ ନାହିଁ।
କିଂ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ ମଗ୍ନୋଽସ୍ମି ଦୁଃଖସାଗରେ । ନ ଚାସ୍ତି ତରଣୋପାଯୋ ହ୍ଯସହାଯସ୍ଯ ମେ କିଲ
ସଉମିତ୍ରି, ଏବେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୁଁ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଏବଂ ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ସହାୟ ନଥିବାରୁ ଏଠାରୁ ବାହାରିବାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ନ ଵିତ୍ତଂ ନ ବଲଂ ଵୀର ତ୍ଵମେକଃ ସହଚାରକଃ । କୋପଂ କସ୍ମିନ୍କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ଭୋଗେସ୍ମିନ୍ସ୍ଵକୃତେଽନୁଜ
ଧନ ନାହିଁ, ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ହେ ଶୂର, ତୁମେ ମାତ୍ର ମୋ ସହଯାତ୍ରୀ। ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ଏଠେ ଆଜି କାହାପ୍ରତି ରୋଷ କରିବି, ଭାଇ?
ଗତଂ ହସ୍ତଗତଂ ରାଜ୍ଯଂ କ୍ଷଣାଦିନ୍ଦ୍ରାସନୋପମମ୍ । ଵନେ ଵାସସ୍ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ କୋ ଵେଦ ଵିଧିନିର୍ମିତମ୍
ହସ୍ତରେ ଥିବା ରାଜ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହରାଇଗଲା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସିଂହାସନ ସମାନ ଥିଲା; ଏବେ ଅରଣ୍ୟବାସ ଆସିଗଲା—ଭାଗ୍ୟ କଣ ଲେଖିଛି, କିଏ ଜାଣେ?
ବାଲଭାଵାଚ୍ଚ ଵୈଦେହୀ ଚଲିତା ଚାଵଯୋଃ ସହ । ନୀତା ଦୈଵେନ ଦୁଷ୍ଟେନ ଶ୍ଯାମା ଦୁଃଖତରାଂ ଦଶାମ୍
ବାଳ୍ୟଭାବରୁ ମୈଥିଳୀ ମଧ୍ୟ ଆମ ସହିତ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ; ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୟାମା ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଲଙ୍କେଶସ୍ଯ ଗୃହେ ଶ୍ଯାମା କଥଂ ଦୁଃଖଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ପତିଵ୍ରତା ସୁଶୀଲା ଚ ମଯି ପ୍ରୀତିଯୁତା ଭୃଶମ୍
ଲଙ୍କାଧିପତିଙ୍କ ଘରେ ଶ୍ୟାମା କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ? ସେ ପତିବ୍ରତା, ସୁଶୀଳା ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଯୁକ୍ତ।
ନ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଵୈଦେହୀ ସା ତସ୍ଯ ଵଶଗା ଭଵେତ୍ । ସ୍ଵୈରିଣୀଵ ଵରାରୋହା କଥଂ ସ୍ଯାଜ୍ଜନକାତ୍ମଜା
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୈଥିଳୀ କେବେ ତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ ହେବେ ନାହିଁ; ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଏତେ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ରର, ସେ କେମିତି ମନମାଉଁ ମହିଳା ହେବେ?
ତ୍ଯଜେତ୍ପ୍ରାଣାନ୍ନିଯନ୍ତୃତ୍ଵେ ମୈଥିଲୀ ଭରତାନୁଜ । ନ ରାଵଣସ୍ଯ ଵଶଗା ଭଵେଦିତି ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍
ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ, ମୈଥିଳୀ ରାବଣଙ୍କ ଅଧୀନତା ମାନିବା ପୂର୍ବରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ—ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମୃତା ଚେଜ୍ଜାନକୀ ଵୀର ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯସଂଶଯମ୍ । ମୃତା ଚେଦସିତାପାଙ୍ଗୀଂ କିଂ ମେ ଦେହେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ଯଦି ଜାନକୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ହେ ଶୂର, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେବି; ଯଦି ଶ୍ୟାମା ମୃତ, ତେବେ ଏହି ଦେହର କଣ ଉପଯୋଗ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ?
ଏଵଂ ଵିଲପମାନଂ ତଂ ରାମଂ କମଲଲୋଚନମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରାହ ଧର୍ମାତ୍ମା ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ନୃତଯା ଗିରା
ଏପରି ଭାବେ କମଳନୟନ ରାମ ଦୁଃଖ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସତ୍ୟବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
ଧୈର୍ଯଂ କୁରୁ ମହାବାହୋ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କାତରତାମିହ । ଆନଯିଷ୍ଯାମି ଵୈଦେହୀଂ ହତ୍ଵା ତଂ ରାକ୍ଷସାଧମମ୍
ମହାବାହୁ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ଏହି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦେ। ମୁଁ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସକୁ ମାରି, ମୈଥିଳୀକୁ ଆଣିଦେବି।
ଆପଦି ସମ୍ପଦି ତୁଲ୍ଯା ଧୈର୍ଯାଦ୍ଭଵନ୍ତି ତେ ଧୀରାଃ । ଅଲ୍ପଧିଯସ୍ତୁ ନିମଗ୍ନାଃ କଷ୍ଟେ ଭଵନ୍ତି ଵିଭଵେଽପି
ଯେମାନେ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ସେମାନେ ସମୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ବିପଦ୍ରେ ସମାନ ରହନ୍ତି; ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବାମାନେ ତ ଭଲ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି।
ସଂଯୋଗୋ ଵିପ୍ରଯୋଗଶ୍ଚ ଦୈଵାଧୀନାଵୁଭାଵପି । ଶୋକସ୍ତୁ କୀଦୃଶସ୍ତତ୍ର ଦେହେନାତ୍ମନି ଚ କ୍ଵଚିତ୍
ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ—ଦୁହିଁଟି ଭାଗ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ତେବେ ଦେହ କିମ୍ବା ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେଉଁଠି କେମିତି ଶୋକ ରହିପାରିବ?
ରାଜ୍ଯାଦ୍ଯଥା ଵନେ ଵାସୋ ଵୈଦେହ୍ଯା ହରଣଂ ଯଥା । ତଥା କାଲେ ସମୀଚୀନେ ସଂଯୋଗୋଽପି ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେପରି ଅରଣ୍ୟବାସ କିମ୍ବା ମୈଥିଳୀଙ୍କ ହରଣ ସଠିକ୍ ସମୟରେ ଘଟିଲା, ସେପରି ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୁନର୍ମିଳନ ହେବ।
ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଂ ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ଭୋଗାନ୍ନିର୍ଵର୍ତନଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ନାନ୍ଯଥା ଜାନକୀଜାନେ ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକଂ ତ୍ଯଜାଧୁନା
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଯେପରି ଆସେ, ସେପରି ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ; ଏହାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଜାନକୀଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା, ତେଣୁ ଏବେ ତୁମ ଶୋକ ଛାଡ଼।
ଵାନରାଃ ସନ୍ତି ଭୂଯାଂସୋ ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଚତୁର୍ଦିଶମ୍ । ଶୁଦ୍ଧିଂ ଜନକନନ୍ଦିନ୍ଯା ଆନଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତେ କିଲ
ଅନେକ ବାନର ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଯିବେ; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ପବିତ୍ରତାର ସମ୍ବାଦ ଆଣିଦେବେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାର୍ଗସ୍ଥିତିଂ ତତ୍ର ଗତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ପରାକ୍ରମମ୍ । ହତ୍ଵା ତଂ ପାପକର୍ମାଣମାନଯିଷ୍ଯାମି ମୈଥିଲୀମ୍
ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କେଉଁଠି ଅଛି ଜାଣିଲେ, ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯାଇ, ମୋ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇ, ସେ ଦୁଷ୍ଟକୁ ମାରି, ମୈଥିଳୀକୁ ଆଣିଦେବି।
ସସୈନ୍ଯଂ ଭରତଂ ଵାଽପି ସମାହୂଯ ସହାନୁଜମ୍ । ହନିଷ୍ଯାମୋ ଵଯଂ ଶତ୍ରୁଂ କିଂ ଶୋଚସି ଵୃଥାଗ୍ରଜ
ଭାଇ, ଆମେ ଚାହିଲେ ଭାରତଙ୍କୁ ସେନା ସହିତ ଡାକିପାରିବା, କିମ୍ବା ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ଆସୁନ୍ତୁ, ଏକଠି ହୋଇ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହରାଇଦେବା। ଏପରି ଅବସରରେ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଦୁଃଖ କାହିଁକି କରୁଛ, ଭାଇ?
ରଘୁଣୈକରଥେନୈଵ ଜିତାଃ ସର୍ଵା ଦିଶଃ ପୁରା । ତଦ୍ଵଂଶଜଃ କଥଂ ଶୋକଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ରାଘଵ
ପୂର୍ବେ ରଘୁ ଏକ ରଥରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଜିତିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେବା ସତ୍ତେ, ରାଘବ, ତୁମେ କିପରି ଦୁଃଖ କରୁଛ?
ଏକୋଽହଂ ସକଲାଞ୍ଜେତୁଂ ସମର୍ଥୋଽସ୍ମି ସୁରାସୁରାନ୍ । କିଂ ପୁନଃ ସସହାଯୋ ଵୈ ରାଵଣଂ କୁଲପାଂସନମ୍
ମୁଁ ଏକା ହୋଇ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବି। ତେଣୁ ମୋ ସହଯୋଗୀ ଥିଲେ, ଏହି ରାବଣ ଯେଉଁ ତାଙ୍କ ଗୋତିକୁ କଳଙ୍କିତ କରିଛି, ସେଉଁଠି ଜିତିବା କଥା ଅତି ସହଜ।
ଜନକଂ ଵା ସମାନୀଯ ସାହାଯ୍ଯେ ରଘୁନନ୍ଦନ । ହନିଷ୍ଯାମି ଦୁରାଚାରଂ ରାଵଣଂ ସୁରକଣ୍ଟକମ୍
କିମ୍ବା ଜନକଙ୍କୁ ସହଯୋଗ ପାଇଁ ଆଣି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ, ତାକୁ ମାରିଦେବି।
ସୁଖସ୍ଯାନନ୍ତରଂ ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖସ୍ଯାନନ୍ତରଂ ସୁଖମ୍ । ଚକ୍ରନେମିରିଵୈକଂ ଯନ୍ନ ଭଵେଦ୍ରଘୁନନ୍ଦନ
ସୁଖ ପରେ ଦୁଃଖ, ଦୁଃଖ ପରେ ସୁଖ ଆସେ। ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ଜଗତରେ ଚକ୍ରର ନେମି ପରି କିଛି ଏମିତି ଅଛି କି ଯାହା କେବେ ବଦଳେନାହିଁ?
ମନୋଽତିକାତରଂ ଯସ୍ଯ ସୁଖଦୁଃଖସମୁଦ୍ଭଵେ । ସ ଶୋକସାଗରେ ମଗ୍ନୋ ନ ସୁଖୀ ସ୍ଯାତ୍କଦାଚନ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଆସିବାରେ ବହୁତ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଲୋକ ଶୋକର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଏ, କେବେ ଖୁସି ହୋଇପାରେନାହିଁ।