ଅଶୋକଵନିକାଯାଂ ସା ସ୍ଥାପିତା ରାକ୍ଷସୀଯୁତା । ସ୍ଵଵୃତ୍ତାନ୍ନୈଵ ଚଲିତା ସାମଦାନାଦିଭିଃ କିଲ
ସୀତାଙ୍କୁ ଅଶୋକ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଘେରି ରଖିଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ମନାଇଲେ ବା ଭୟ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ ଆଚରଣରୁ କେବେ ବି ହଟିଲେ ନାହିଁ।
ରାମୋଽପି ତଂ ମୃଗଂ ହତ୍ଵା ଜଗାମାଦାଯ ନିର୍ଵୃତଃ । ଆଯାନ୍ତଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ କିଂ କୃତଂ ତେଽନୁଜାସମମ୍
ରାମ ମୃଗକୁ ମାରି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଫେରିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ପଚାରିଲେ, 'ମୋ ଭଉଣୀ ସୀତାକୁ କଣ କଲୁ?'
ଏକାକିନୀଂ ପ୍ରିଯାଂ ହିତ୍ଵା କିମର୍ଥଂ ତ୍ଵମିହାଗତଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ଵନଂ ତୁ ପାପସ୍ଯ ରାଘଵସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦିଦମ୍
'ତୁମେ କାହିଁକି ମୋ ପ୍ରିୟା ସୀତାକୁ ଏକା ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛ?' ଦୁଷ୍ଟ ମଣିଷର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ରାଘବ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ସୌମିତ୍ରିସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସୀତାଵାଗ୍ବାଣପୀଡିତଃ । ପ୍ରଭୋଽତ୍ରାହଂ ସମାଯାତଃ କାଲଯୋଗାନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ସୌମିତ୍ରି, ସୀତାଙ୍କ କଥାରେ ବିନ୍ଧିତ ହୋଇ, କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଏଠାକୁ ଭାଗ୍ୟର ଦଳିଲାରେ ଆସିଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ତଦା ତୌ ପର୍ଣଶାଲାଯାଂ ଗତ୍ଵା ଵୀକ୍ଷ୍ଯାତିଦୁଃଖିତୌ । ଜାନକ୍ଯନ୍ଵେଷଣେ ଯତ୍ନମୁଭୌ କର୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ଯତୌ
ତାପରେ ସେମାନେ ଦୁଇଝଣ ଗଛପତ୍ର ଘରକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଦୁଇଝଣେ ମିଶି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସଂକଳ୍ପ କଲେ।
ମାର୍ଗମାଣୌ ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ଯତ୍ରାସୌ ପତିତଃ ଖଗଃ । ଜଟାଯୁଃ ପ୍ରାଣଶେଷସ୍ତୁ ପତିତଃ ପୃଥିଵୀତଲେ
ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ ସେମାନେ ସେଠି ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ପକ୍ଷୀ ପଡ଼ିଥିଲେ; ଜଟାୟୁ ମୃତ୍ୟୁ ସୀମାରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ତେନୋକ୍ତଂ ରାଵଣେନାଦ୍ଯ ହୃତାଽସୌ ଜନକାତ୍ମଜା । ମଯା ନିରୁଦ୍ଧଃ ପାପାତ୍ମା ପାତିତୋଽହଂ ମୃଧେ ପୁନଃ
ସେ କହିଲେ, 'ଆଜି ରାବଣ ଜନକନନ୍ଦିନୀକୁ ହରିନେଇଛି; ମୁଁ ସେ ଦୁଷ୍ଟକୁ ଅଟକେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି, ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ି ଗଲି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଽସୌ ଗତପ୍ରାଣଃ ସଂସ୍କୃତୋ ରାଘଵେଣ ଵୈ । କୃତ୍ଵୌର୍ଘ୍ଵଦୈହିକଂ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ନିର୍ଗତୌ ତତଃ
ଏହିପରି କହି, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ; ରାଘବ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଶବଦାହ କଲେ। ପିଣ୍ଡଦାନ ଶେଷ କରି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଠାଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
କବନ୍ଧଂ ଘାତଯିତ୍ଵାସୌ ଶାପାଚ୍ଚାମୋଚଯତ୍ପ୍ରଭୁଃ । ଵଚନାତ୍ତସ୍ଯ ହରିଣା ସଖ୍ଯଂ ଚକ୍ରେଽଥ ରାଘଵଃ
କବନ୍ଧକୁ ମାରି, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ; ତାଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଘବ ମକଡ଼ ସେନାପତି ସହିତ ମିତ୍ରତା କଲେ।
ହତ୍ଵା ଚ ଵାଲିନଂ ଵୀରଂ କିଷ୍କିନ୍ଧାରାଜ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ସୁଗ୍ରୀଵାଯ ଦଦୌ ରାମଃ କୃତସଖ୍ଯାଯ କାର୍ଯତଃ
ବୀର ବାଳିକୁ ମାରି, ରାମ କିଷ୍କିନ୍ଧାର ରାଜ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ମିତ୍ରତା ନିମନ୍ତେ ଅନୁକୂଳ ଥିଲେ।
ତତ୍ରୈଵ ଵାର୍ଷିକାନ୍ମାସାଂସ୍ତସ୍ଥୌ ଲକ୍ଷ୍ମଣସଂଯୁତଃ । ଚିନ୍ତଯଞ୍ଜାନକୀଂ ଚିତ୍ତେ ଦଶାନନହୃତାଂ ପ୍ରିଯାମ୍
ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମ ବର୍ଷା କାଳ ଅଟକି ରହିଲେ; ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସେ ସମୟ ସବୁବେଳେ ଦଶମୁଖ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଇଥିବା ଜାନକୀଙ୍କୁ ଭାବି ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରାହ ରାମସ୍ତୁ ସୀତାଵିରହପୀଡିତଃ । ସୌମିତ୍ରେ କୈକଯସୁତା ଜାତା ପୂର୍ଣମନୋରଥା
ସୀତା ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ସୌମିତ୍ରି, କୈକୟୀଙ୍କ କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ମନର ଇଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି।'
ନ ପ୍ରାପ୍ତା ଜାନକୀ ନୂନଂ ନାହଂ ଜୀଵାମି ତାଂ ଵିନା । ନାଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାମୃତେ ଜନକନନ୍ଦିନୀମ୍
'ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଯଦି ଜାନକୀ ମିଳିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ସେଉଁଠି ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବିନା ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବି ନାହିଁ।'
ଗତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଵନେ ଵାସୋ ମୃତସ୍ତାତୋ ହୃତା ପ୍ରିଯା । ପୀଡଯନ୍ମାଂ ସ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଦୈଵୋଽଗ୍ରେ କିଂ କରିଷ୍ଯତି
'ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଗଲା, ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଛି, ବାପା ମୃତ, ପ୍ରିୟା ହରାଯାଇଛି; ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି—ଏବେ ଭାଗ୍ୟ ଆଉ କଣ କରିବ?'
ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଂ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ହି ପ୍ରାଣିନାଂ ଭରତାନୁଜ । ଆଵଯୋଃ କା ଗତିସ୍ତାତ ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁଦୁଃଖଦା
'ହେ ଭରତଙ୍କ ଭଉଣୀ, ଭାଗ୍ୟ କେଉଁଠି ନେଇଯିବ ଏହା ଜୀବମାନେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ମୋ ଭାଇ, ଆମ ପାଇଁ କେଉଁ ଭବିଷ୍ୟତ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ଯାହା ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେବ?'
ପ୍ରାପ୍ଯ ଜନ୍ମ ମନୋର୍ଵଂଶେ ରାଜପୁତ୍ରାଵୁଭୌ କିଲ । ଵନେଽତିଦୁଃଖଭୋକ୍ତାରୌ ଜାତୌ ପୂର୍ଵକୃତେନ ଚ
'ମନୁବଂଶରେ ରାଜପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଇଝଣେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଅତି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛୁ, ଏ ସବୁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମର ଫଳ।'
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଵମପି ଭୋଗାଂସ୍ତୁ ମଯା ସହ ଵିନିର୍ଗତଃ । ଦୈଵଯୋଗାଚ୍ଚ ସୌମିତ୍ରେ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଦୁଃଖଂ ଦୁରତ୍ଯଯମ୍
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ଭୋଗବିଲାସ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛ, ସଉମିତ୍ରି, ଭାଗ୍ୟର ଜୋରରେ ଏହି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି।
ନ କୋଽପ୍ଯସ୍ମତ୍କୁଲେ ପୂର୍ଵଂ ମତ୍ସମୋ ଦୁଃଖଭାଙ୍ନରଃ । ଅକିଞ୍ଚନୋଽକ୍ଷମଃ କ୍ଲିଷ୍ଟୋ ନ ଭୂତୋ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଆମ ବଂଶରେ ମୋ ପରି ଏତେ ଦୁଃଖ ପାଇଥିବା, ଦରିଦ୍ର, ଅଶକ୍ତ, ଦୁଃଖିତ ଲୋକ କେବେ ହୋଇନାହିଁ, ଏବଂ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବେ ନାହିଁ।
କିଂ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ ମଗ୍ନୋଽସ୍ମି ଦୁଃଖସାଗରେ । ନ ଚାସ୍ତି ତରଣୋପାଯୋ ହ୍ଯସହାଯସ୍ଯ ମେ କିଲ
ସଉମିତ୍ରି, ଏବେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୁଁ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଏବଂ ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ସହାୟ ନଥିବାରୁ ଏଠାରୁ ବାହାରିବାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ନ ଵିତ୍ତଂ ନ ବଲଂ ଵୀର ତ୍ଵମେକଃ ସହଚାରକଃ । କୋପଂ କସ୍ମିନ୍କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ଭୋଗେସ୍ମିନ୍ସ୍ଵକୃତେଽନୁଜ
ଧନ ନାହିଁ, ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ହେ ଶୂର, ତୁମେ ମାତ୍ର ମୋ ସହଯାତ୍ରୀ। ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ଏଠେ ଆଜି କାହାପ୍ରତି ରୋଷ କରିବି, ଭାଇ?
ଗତଂ ହସ୍ତଗତଂ ରାଜ୍ଯଂ କ୍ଷଣାଦିନ୍ଦ୍ରାସନୋପମମ୍ । ଵନେ ଵାସସ୍ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ କୋ ଵେଦ ଵିଧିନିର୍ମିତମ୍
ହସ୍ତରେ ଥିବା ରାଜ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହରାଇଗଲା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସିଂହାସନ ସମାନ ଥିଲା; ଏବେ ଅରଣ୍ୟବାସ ଆସିଗଲା—ଭାଗ୍ୟ କଣ ଲେଖିଛି, କିଏ ଜାଣେ?
ବାଲଭାଵାଚ୍ଚ ଵୈଦେହୀ ଚଲିତା ଚାଵଯୋଃ ସହ । ନୀତା ଦୈଵେନ ଦୁଷ୍ଟେନ ଶ୍ଯାମା ଦୁଃଖତରାଂ ଦଶାମ୍
ବାଳ୍ୟଭାବରୁ ମୈଥିଳୀ ମଧ୍ୟ ଆମ ସହିତ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ; ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୟାମା ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଲଙ୍କେଶସ୍ଯ ଗୃହେ ଶ୍ଯାମା କଥଂ ଦୁଃଖଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ପତିଵ୍ରତା ସୁଶୀଲା ଚ ମଯି ପ୍ରୀତିଯୁତା ଭୃଶମ୍
ଲଙ୍କାଧିପତିଙ୍କ ଘରେ ଶ୍ୟାମା କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ? ସେ ପତିବ୍ରତା, ସୁଶୀଳା ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଯୁକ୍ତ।
ନ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଵୈଦେହୀ ସା ତସ୍ଯ ଵଶଗା ଭଵେତ୍ । ସ୍ଵୈରିଣୀଵ ଵରାରୋହା କଥଂ ସ୍ଯାଜ୍ଜନକାତ୍ମଜା
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୈଥିଳୀ କେବେ ତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ ହେବେ ନାହିଁ; ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଏତେ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ରର, ସେ କେମିତି ମନମାଉଁ ମହିଳା ହେବେ?
ତ୍ଯଜେତ୍ପ୍ରାଣାନ୍ନିଯନ୍ତୃତ୍ଵେ ମୈଥିଲୀ ଭରତାନୁଜ । ନ ରାଵଣସ୍ଯ ଵଶଗା ଭଵେଦିତି ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍
ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ, ମୈଥିଳୀ ରାବଣଙ୍କ ଅଧୀନତା ମାନିବା ପୂର୍ବରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ—ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମୃତା ଚେଜ୍ଜାନକୀ ଵୀର ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯସଂଶଯମ୍ । ମୃତା ଚେଦସିତାପାଙ୍ଗୀଂ କିଂ ମେ ଦେହେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ଯଦି ଜାନକୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ହେ ଶୂର, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେବି; ଯଦି ଶ୍ୟାମା ମୃତ, ତେବେ ଏହି ଦେହର କଣ ଉପଯୋଗ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ?
ଏଵଂ ଵିଲପମାନଂ ତଂ ରାମଂ କମଲଲୋଚନମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରାହ ଧର୍ମାତ୍ମା ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ନୃତଯା ଗିରା
ଏପରି ଭାବେ କମଳନୟନ ରାମ ଦୁଃଖ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସତ୍ୟବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
ଧୈର୍ଯଂ କୁରୁ ମହାବାହୋ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କାତରତାମିହ । ଆନଯିଷ୍ଯାମି ଵୈଦେହୀଂ ହତ୍ଵା ତଂ ରାକ୍ଷସାଧମମ୍
ମହାବାହୁ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ଏହି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦେ। ମୁଁ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସକୁ ମାରି, ମୈଥିଳୀକୁ ଆଣିଦେବି।
ଆପଦି ସମ୍ପଦି ତୁଲ୍ଯା ଧୈର୍ଯାଦ୍ଭଵନ୍ତି ତେ ଧୀରାଃ । ଅଲ୍ପଧିଯସ୍ତୁ ନିମଗ୍ନାଃ କଷ୍ଟେ ଭଵନ୍ତି ଵିଭଵେଽପି
ଯେମାନେ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ସେମାନେ ସମୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ବିପଦ୍ରେ ସମାନ ରହନ୍ତି; ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବାମାନେ ତ ଭଲ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି।
ସଂଯୋଗୋ ଵିପ୍ରଯୋଗଶ୍ଚ ଦୈଵାଧୀନାଵୁଭାଵପି । ଶୋକସ୍ତୁ କୀଦୃଶସ୍ତତ୍ର ଦେହେନାତ୍ମନି ଚ କ୍ଵଚିତ୍
ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ—ଦୁହିଁଟି ଭାଗ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ତେବେ ଦେହ କିମ୍ବା ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେଉଁଠି କେମିତି ଶୋକ ରହିପାରିବ?