ପୁରାଣଵର୍ଣନପୂର୍ଵକତତ୍ତଦ୍ଯୁଗୀଯଵ୍ଯାସଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁରାଣାନି ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ । ଯଥାଶ୍ରୁତାନି ତତ୍ତ୍ଵେନ ଵ୍ଯାସାତ୍ସତ୍ଯଵତୀସୁତାତ୍
ପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟାସ ଓ ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଯୁଗର କଥା ଅଛି। ସୂତ କହିଲେ: ହେ ମହାନ ଋଷିମାନେ, ମୁଁ ବ୍ୟାସ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅଙ୍କଠାରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେପରି ସତ୍ୟ ସହିତ ପୁରାଣମାନେ କହିବି, ଶୁଣନ୍ତୁ।
ମଦ୍ଵଯଂ ଭଦ୍ଵଯଂ ଚୈଵ ବ୍ରତ୍ରଯଂ ଵଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଅନାପଲିଂଗକୂସ୍କାନି ପୁରାଣାନି ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ମଦ୍ୱୟ, ଭଦ୍ୱୟ, ବ୍ରତ୍ରୟ ଓ ବଚତୁଷ୍ଟୟ — ଏହିମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ପୁରାଣମାନେ।
ଚତୁର୍ଦଶସହସ୍ରଂ ଚ ମତ୍ସ୍ଯମାଦ୍ଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଚଉଦ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଚତୁର୍ଦଶସହସ୍ରାଣି ତଥା ପଞ୍ଚଶତାନି ଚ
ଏହିପରି, ଚଉଦ ହଜାର ପାଖାପାଖି ଓ ପାଞ୍ଚ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଅଷ୍ଟାଦଶସହସ୍ରଂ ଵୈ ପୁଣ୍ଯଂ ଭାଗଵତଂ କିଲ । ତଥା ଚାଯୁତସଂଖ୍ଯାକଂ ପୁରାଣଂ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞକମ୍
ପୁଣ୍ୟମୟ ଭାଗବତରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏଭଳି, ବ୍ରହ୍ମା ନାମକ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଦ୍ଵାଦଶୈଵ ସହସ୍ରାଣି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ଚ ଶତାଧିକମ୍ । ତଥାଷ୍ଟାଦଶସାହସ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତମେଵ ଚ
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣରେ ବାର ହଜାର ଏକଶଏ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏଭଳି, ବ୍ରହ୍ମୈୱର୍ତ୍ତ ପୁରାଣରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଅଯୁତଂ ଵାମନାଖ୍ଯଂ ଚ ଵାଯଵ୍ଯଂ ଷଟ୍ଶତାନି ଚ । ଚତୁର୍ଵିଂଶତିସଂଖ୍ଯାତଃ ସହସ୍ରାଣି ତୁ ଶୌନକ
ବାମନ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ବାୟୁ ପୁରାଣରେ ଛଅ ଶଏ ଅଛି; ହେ ଶୌନକ, ସମସ୍ତ ମିଶି ଚବିଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ହୁଏ।
ତ୍ରଯୋଵିଂଶତିସାହସ୍ରଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ଚତୁର୍ଵିଂଶତିସାହସ୍ରଂ ଵାରାହଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍
ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣରେ ଏକୋଣେଇଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଅଦ୍ଭୁତ ବାରାହ ପୁରାଣରେ ଚବିଶି ହଜାର ଅଛି।
ଷୋଡଶୈଵ ସହସ୍ରାଣି ପୁରାଣଂ ଚାଗ୍ନିସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ପଞ୍ଚଵିଂଶତିସାହସ୍ରଂ ନାରଦଂ ପରମଂ ମତମ୍
ଅଗ୍ନି ପୁରାଣରେ ଶୋଳ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ପୁରାଣରେ ପঁଚିଶି ହଜାର ଅଛି।
ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ସାହସ୍ରଂ ପଦ୍ମାଖ୍ଯଂ ଵିପୁଲଂ ମତମ୍ । ଏକାଦଶସହସ୍ରାଣି ଲିଙ୍ଗାଖ୍ଯଂ ଚାତିଵିସ୍ମୃତମ୍
ବିସ୍ତୃତ ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ପଚାନ୍ନବେ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଅତି ପୂଜ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣରେ ଏଗାର ହଜାର ଅଛି।
ଏକୋନଵିଂଶତ୍ସାହସ୍ରଂ ଗାରୁଡଂ ହରିଭାଷିତମ୍ । ସପ୍ତଦଶସହସ୍ରଂ ଚ ପୁରାଣଂ କୂର୍ମଭାଷିତମ୍
ହରିଙ୍କ କଥିତ ଗାରୁଡ଼ ପୁରାଣରେ ଏକୋଣିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ସେପରି କୂର୍ମ ପୁରାଣରେ ସତର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଏକାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ସ୍କନ୍ଦାଖ୍ଯଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ପୁରାଣାଖ୍ଯା ଚ ସଂଖ୍ଯା ଚ ଵିସ୍ତରେଣ ମଯାନଘାଃ
ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣରେ ଏକାଶୀ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏଭଳି ଭାବରେ, ନିଷ୍ପାପମାନେ, ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ପୁରାଣମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିଦେଲି।
ତଥୈଵୋପପୁରାଣାନି ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ଋଷିସତ୍ତମାଃ । ସନତ୍କୁମାରଂ ପ୍ରଥମଂ ନାରସିଂହଂ ତତଃ ପରମ୍
ଏହିପରି ଭାବରେ, ମହାନ ଋଷିମାନେ, ଏବେ ଉପପୁରାଣମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣନ୍ତୁ: ପ୍ରଥମେ ସନତ୍କୁମାର, ତାପରେ ନରସିଂହ।
ନାରଦୀଯଂ ଶିଵଂ ଚୈଵ ଦୌର୍ଵାସସମନୁତ୍ତମମ୍ । କାପିଲଂ ମାନଵଂ ଚୈଵ ତଥା ଚୌଶନସଂ ସ୍ମୃତମ୍
ନାରଦ, ଶିବ ଓ ଅପୂର୍ବ ଦୌର୍ବାସସ; କାପିଳ, ମାନବ ଓ କୌଶନସ ନାମକ ଉପପୁରାଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଵାରୁଣଂ କାଲିକାଖ୍ଯଂ ଚ ସାମ୍ବଂ ନନ୍ଦିକୃତଂ ଶୁଭମ୍ । ସୌରଂ ପାରାଶରପ୍ରୋକ୍ତମାଦିତ୍ଯଂ ଚାତିଵିସ୍ତରମ୍
ବାରୁଣ, କାଳିକା, ସାମ୍ବ, ନନ୍ଦିଙ୍କ ରଚିତ ଶୁଭ ପୁରାଣ; ପରାଶରଙ୍କ କହିଥିବା ସୌର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଆଦିତ୍ୟ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ମାହେଶ୍ଵରଂ ଭାଗଵତଂ ଵାସିଷ୍ଠଂ ଚ ସଵିସ୍ତରମ୍ । ଏତାନ୍ଯୁପପୁରାଣାନି କଥିତାନି ମହାତ୍ମଭିଃ
ମାହେଶ୍ୱର, ଭାଗବତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବାସିଷ୍ଠ—ଏହି ଉପପୁରାଣମାନେ ମହାତ୍ମାମାନେ କଥା କରିଛନ୍ତି।
ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣାନି କୃତ୍ଵା ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ଭାରତାଖ୍ଯାନମତୁଲଂ ଚକ୍ରେ ତଦୁପବୃଂହିତମ୍
ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ଅଠାରଟି ପୁରାଣ ରଚନା କରି, ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ୱିତୀୟ 'ଭାରତ' କଥା ତିଆରି କଲେ।
ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଦ୍ଵାପରେ ଦ୍ଵାପରେ ଯୁଗେ । ପ୍ରାଦୁଃକରୋତି ଧର୍ମାର୍ଥୀ ପୁରାଣାନି ଯଥାଵିଧି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ଧର୍ମ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପୁରାଣମାନେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
ଦ୍ଵାପରେ ଦ୍ଵାପରେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵ୍ଯାସରୂପେଣ ସର୍ଵଦା । ଵେଦମେକଂ ସ ବହୁଧା କୁରୁତେ ହିତକାମ୍ଯଯା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ୟାସ ରୂପେ ସଦା ବେଦକୁ ଏକାଠୁ ବହୁ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟିଦେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କରନ୍ତି।
ଅଲ୍ପାଯୁଷୋଽଲ୍ପବୁଦ୍ଧୀଂଶ୍ଚ ଵିପ୍ରାନ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା କଲାଵଥ । ପୁରାଣସଂହିତାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ କୁରୁତେଽସୌ ଯୁଗେ ଯୁଗେ
କଳିଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଳ୍ପ ଆୟୁ ଓ ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବାକୁ ଜାଣି, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ପବିତ୍ର ପୁରାଣ ସଂହିତା ରଚନା କରନ୍ତି।
ସ୍ତ୍ରୀଶୂଦ୍ରଦ୍ଵିଜବନ୍ଧୂନାଂ ନ ଵେଦଶ୍ରଵଣଂ ମତମ୍ । ତେଷାମେଵ ହିତାର୍ଥାଯ ପୁରାଣାନି କୃତାନି ଚ
ସ୍ତ୍ରୀ, ଶୂଦ୍ର ଓ ଦ୍ୱିଜବନ୍ଧୁମାନେ ବେଦ ଶୁଣିବାଠାରେ ଅଯୋଗ୍ୟ; ସେମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପୁରାଣମାନେ ତିଆରି ହୋଇଛି।
ମନ୍ଵନ୍ତରେ ସପ୍ତମେଽତ୍ର ଶୁଭେ ଵୈଵସ୍ଵତାଭିଧେ । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିମେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଦ୍ଵାପରେ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ଏହି ଶୁଭ ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତର, ଯାହାକୁ ବୈବସ୍ବତ କୁହାଯାଏ, ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟାବିଂଶତିତମ ଦ୍ୱାପର ଆସିଲେ, ହେ ମହାନ ଋଷିମାନେ,
ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୂନୁର୍ଗୁରୁର୍ମେ ଧର୍ମଵିତ୍ତମଃ । ଏକୋନତ୍ରିଂଶତ୍ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଦ୍ରୌଣିର୍ଵ୍ଯାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୋର ଗୁରୁ ଓ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସ, ଏକୋଣତିରିଶତମ ଚକ୍ର ଆସିଲେ ଡ୍ରୌଣି ନାମକ ବ୍ୟାସ ହେବେ।
ଅତୀତାସ୍ତୁ ତଥା ଵ୍ଯାସାଃ ସପ୍ତଵିଂଶତିରେଵ ଚ । ପୁରାଣସଂହିତାସ୍ତୈସ୍ତୁ କଥିତାସ୍ତୁ ଯୁଗେ ଯୁଗେ
ଏହିପରି ଭାବରେ, ପୂର୍ବରୁ ସତାଇଟି ବ୍ୟାସ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ପୁରାଣ ସଂହିତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ ବ୍ରୂହି ସୂତ ମହାଭାଗ ଵ୍ଯାସାଃ ପୂର୍ଵଯୁଗୋଦ୍ଭଵାଃ । ଵକ୍ତାରସ୍ତୁ ପୁରାଣାନାଂ ଦ୍ଵାପରେ ଦ୍ଵାପରେ ଯୁଗେ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ମହାଭାଗ ସୂତ, ପୂର୍ବ ଯୁଗରେ କିଏ କିଏ ବ୍ୟାସ ହେଇଥିଲେ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ କିଏ କିଏ ପୁରାଣ କଥା କହିଥିଲେ, ଦୟାକରି କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଦ୍ଵାପରେ ପ୍ରଥମେ ଵ୍ଯସ୍ତାଃ ସ୍ଵଯଂ ଵେଦାଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା । ପ୍ରଜାପତିର୍ଦ୍ଵିତୀଯେ ତୁ ଦ୍ଵାପରେ ଵ୍ଯାସକାର୍ଯକୃତ୍
ସୂତ କହିଲେ: ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱାପରରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ନିଜେ ବେଦକୁ ବାଣ୍ଟିଥିଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାପରରେ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ୟାସଙ୍କ କାମ କରିଥିଲେ।
ତୃତୀଯେ ଚୋଶନା ଵ୍ଯାସଶ୍ଚତୁର୍ଥେ ତୁ ବୃହସ୍ପତିଃ । ପଞ୍ଚମେ ସଵିତା ଵ୍ଯାସଃ ଷଷ୍ଠେ ମୃତ୍ଯୁସ୍ତଥାପରେ
ତୃତୀୟ ଦ୍ୱାପରରେ ଉଶନା ବ୍ୟାସ ଥିଲେ; ଚତୁର୍ଥରେ ବୃହସ୍ପତି; ପଞ୍ଚମରେ ସବିତା ବ୍ୟାସ ଥିଲେ; ଷଷ୍ଠରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀରେ,
ମଘଵା ସପ୍ତମେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟମେ ସ୍ମୃତଃ । ସାରସ୍ଵତସ୍ତୁ ନଵମେ ତ୍ରିଧାମା ଦଶମେ ତଥା
ସପ୍ତମରେ ମଘବାନ୍, ଅଷ୍ଟମରେ ବସିଷ୍ଠ ସ୍ମୃତ; ନବମରେ ସାରସ୍ୱତ ଓ ଦଶମରେ ତ୍ରିଧାମା ବ୍ୟାସ ଥିଲେ।
ଏକାଦଶେଽଥ ତ୍ରିଵୃଷୋ ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ତତଃ ପରମ୍ । ତ୍ରଯୋଦଶେ ଚାନ୍ତରିକ୍ଷୋ ଧର୍ମଶ୍ଚାପି ଚତୁର୍ଦଶେ
ଏଗାରତମ ମହାର୍ଷି ତ୍ରିବୃଷ, ତାପରେ ଭରଦ୍ୱାଜ; ତେରତମ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ଚଉଦତମ ଧର୍ମ।
ତ୍ରଯ୍ଯାରୁଣିଃ ପଞ୍ଚଦଶେ ଷୋଡଶେ ତୁ ଧନଞ୍ଜଯଃ । ମେଧାତିଥିଃ ସପ୍ତଦଶେ ଵ୍ରତୀ ହ୍ଯଷ୍ଟାଦଶେ ତଥା
ପନ୍ଦରତମ ତ୍ରୟ୍ୟାରୁଣି, ଛଉଳିସତମ ଧନଞ୍ଜୟ; ସତରତମ ମେଧାତିଥି, ଅଠାରତମ ବ୍ରତୀ।