ରାଜ୍ଯଂ ସୁତାଯ ଚୈକେନ ଭରତାଯ ମହାତ୍ମନେ । ରାମାଯ ଵନଵାସଞ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଶସମାସ୍ତଥା
ସେ ନିଜ ପୁଅ ମହାତ୍ମା ଭରତ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମ ପାଇଁ ଚୌଦ ବର୍ଷର ବନବାସ ଚାହିଲେ।
ରାମସ୍ତୁ ଵଚନାତ୍ତସ୍ଯାଃ ସୀତାଲକ୍ଷ୍ମଣସଂଯୁତଃ । ଜଗାମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ରାକ୍ଷସୈରୁପସେଵିତମ୍
କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ରାମ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାକ୍ଷସମାନେ ବସିଥିବା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ରାଜା ଦଶରଥଃ ପୁତ୍ରଵିରହେଣ ପ୍ରପୀଡିତଃ । ଜହୌ ପ୍ରାଣାନମେଯାତ୍ମା ପୂର୍ଵଶାପମନୁସ୍ମରନ୍
ପୁଅ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଦଶରଥ ପୂର୍ବ ଶାପକୁ ମନେପକାଇ, ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ଭରତଃ ପିତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୃତଂ ମାତୃକୃତେନ ଵୈ । ରାଜ୍ଯମୃଦ୍ଧଂ ନ ଜଗ୍ରାହ ଭ୍ରାତୁଃ ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଯା
ଭରତ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ମାଆଙ୍କ କାରଣରେ ମୃତ ଦେଖି, ଭାଇଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ।
ପଞ୍ଚଵଟ୍ଯାଂ ଵସନ୍ ରାମୋ ରାଵଣାଵରଜାଂ ଵନେ । ଶୂର୍ପଣଖାଂ ଵିରୂପାଂ ଵୈ ଚକାରାତିସ୍ମରାତୁରାମ୍
ପଞ୍ଚବଟୀରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାବଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ, ଯିଏ ବିକୃତ ଦେହ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ପଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ଖରାଦଯସ୍ତୁ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଛିନ୍ନନାସାଂ ନିଶାଚରାଃ । ଚକ୍ରୁଃ ସଙ୍ଗ୍ରାମମତୁଲଂ ରାମେଣାମିତତେଜସା
ଖର ଓ ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କର କାଟା ନାକ ଦେଖି, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ସ ଜଘାନ ଖରାଦୀଂଶ୍ଚ ଦୈତ୍ଯାନତିବଲାନ୍ଵିତାନ୍ । ମୁନୀନାଂ ହିତମନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ ରାମଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ
ସତ୍ୟବାନ ଓ ପ୍ରବଳ ଶୂର ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ରାମ, ମୁନିମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଖର ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନୋଁକୁ ମାରିଦେଲେ।
ଗତ୍ଵା ଶୂର୍ପଣଖା ଲଙ୍କାଂ ଖରଦୂଷଣଘାତନମ୍ । ଦୂଷିତା କଥଯାମାସ ରାଵଣାଯ ଚ ରାଘଵାତ୍
ଶୂର୍ପଣଖା ଲଙ୍କାକୁ ଗଲେ ଓ ଖର ଦୂଷଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ନିଜ ଉପରେ ହୋଇଥିବା ଅପମାନ ବିଷୟରେ ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୋଽପି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିନାଶଂ ତଂ ଜାତଃ କ୍ରୋଧଵଶଃ ଖଲଃ । ଜଗାମ ରଥମାରୁହ୍ଯ ମାରୀଚସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ତଦା
ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ ରଥ ଚଢ଼ି ମାରୀଚଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚଲିଗଲେ।
କୃତ୍ଵା ହେମମୃଗଂ ନେତୁଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ରାଵଣଃ । ସୀତାପ୍ରଲୋଭନାର୍ଥାଯ ମାଯାଵିନମସମ୍ଭଵମ୍
ସୀତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ, ରାବଣ ମାୟାବୀ ମାରୀଚଙ୍କୁ ସୁନା ହରିଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ସୋଽଥ ହେମମୃଗୋ ଭୂତ୍ଵା ସୀତାଦୃଷ୍ଟିପଥଂ ଗତଃ । ମାଯାଵୀ ଚାତିଚିତ୍ରାଙ୍ଗଶ୍ଚରନ୍ପ୍ରବଲମନ୍ତିକେ
ତାପରେ ମାରୀଚ ସୁନା ହରିଣ ରୂପ ନେଇ, ଅତି ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଥିବା ହରିଣ ଭାବେ ସୀତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସି, ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜାନକୀ ପ୍ରାହ ରାଘଵଂ ଦୈଵନୋଦିତା । ଚର୍ମାନଯସ୍ଵ କାନ୍ତେତି ସ୍ଵାଧୀନପତିକା ଯଥା
ସେହି ହରିଣକୁ ଦେଖି, ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଜାନକୀ ଏଭଳି କହିଲେ, 'ପ୍ରିୟ, ଏହି ଚର୍ମ ଆଣିଦିଅ', ଯେପରି ଜଣେ ନାରୀ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଇଥାଏ।
ଅଵିଚାର୍ଯାଥ ରାମୋଽପି ତତ୍ର ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ । ସଶରଂ ଧନୁରାଦାଯ ଯଯୌ ମୃଗପଦାନୁଗଃ
ବିଚାର କରିନଥିବା ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସେଠାରେ ରଖି, ଧନୁଷ ବାଣ ନେଇ, ହରିଣର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ଚଲିଗଲେ।
ସାରଙ୍ଗୋଽପି ହରିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାଯାକୋଟିଵିଶାରଦଃ । ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯୋ ବଭୂଵାଥ ଜଗାମ ଚ ଵନାନ୍ତରମ୍
ମାୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେହି ହରିଣ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, କେବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଧିକ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରକୁ ଯାଇପଡ଼ିଲେ।
ମତ୍ଵା ହସ୍ତଗତଂ ରାମଃ କ୍ରୋଧାକୃଷ୍ଟଧନୁଃ ପୁନଃ । ଜଘାନ ଚାତିତୀକ୍ଷ୍ଣେନ ଶରେଣ କୃତ୍ରିମଂ ମୃଗମ୍
ରାମ ଭାବିଲେ ଯେ ହରିଣଟି ତାଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ିଛି, କ୍ରୋଧରେ ଧନୁଷ ଟାଣି, ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସେହି ମାୟାବୀ ହରିଣକୁ ମାରିଦେଲେ।
ସ ହତୋଽତିବଲାତ୍ତେନ ଚୁକ୍ରୋଶ ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ । ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହତୋଽସ୍ମୀତି ମାଯାଵୀ ନଶ୍ଵରଃ ଖଲଃ
ସେହି ଅତି ପ୍ରବଳ ବାଣରେ ଘାୟଲ ହୋଇ, ମାୟାବୀ ଓ ମୃତ୍ୟୁଶୀଳୀ ମାରୀଚ ବେଶ କଷ୍ଟରେ ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ, 'ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ମରିଗଲି!'
ସ ଶବ୍ଦସ୍ତୁମୁଲସ୍ତାଵଜ୍ଜାନକ୍ଯା ସଂଶ୍ରୁତସ୍ତଦା । ରାଘଵସ୍ଯେତି ସା ମତ୍ଵା ଦୀନା ଦେଵରମବ୍ରଵୀତ୍
ସେହି ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ତେବେ ଜାନକୀଙ୍କ କାନରେ ପଡ଼ିଲା, ସେ ଏହାକୁ ରାମଙ୍କର ବୋଲି ଭାବି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଭାଉଜଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୂର୍ଣଂ ତ୍ଵଂ ହତୋଽସୌ ରଘୁନନ୍ଦନଃ । ତ୍ଵାମାହ୍ଵଯତି ସୌମିତ୍ରେ ସାହାଯ୍ଯଂ କୁରୁ ସତ୍ଵରମ୍
'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ! ରଘୁନନ୍ଦନ ମରିଗଲେ। ସେ ତୁମକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି, ସହଯୋଗ କର, ସତ୍ବରା।'
ତତ୍ରାହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସୀତାମମ୍ବ ରାମଵଧାଦପି । ନାହଂ ଗଚ୍ଛେଽଦ୍ଯ ମୁକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଵାମସହାଯାମିହାଶ୍ରମେ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମା, ଯଦି ରାମ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ଏକା ଛାଡ଼ି ଯିବିନାହିଁ।'
ଆଜ୍ଞା ମେ ରାଘଵସ୍ଯାତ୍ର ତିଷ୍ଠେତି ଜନକାତ୍ମଜେ । ତଦତିକ୍ରମଭୀତୋଽହଂ ନ ତ୍ଯଜାମି ତଵାନ୍ତିକମ୍
'ଜନକନନୀ, ଏଠାରେ ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଅଛି— "ଏଠାରେ ରୁହ।" ଏହା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବାକୁ ଭୟ କରୁଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମ ସାଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଯିବିନାହିଁ।'
ଦୂରଂ ଵୈ ରାଘଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵନେ ମାଯାଵିନା କିଲ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ ନାଧିଗଚ୍ଛାମି ପଦମେକଂ ଶୁଚିସ୍ମିତେ
'ମାୟାବୀ ଦ୍ୱାରା ରାମ ଦୂରେ ଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ହସିଥିବା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାରୁ ଏକ ପଦ ମଧ୍ୟ ଚାଲିବିନାହିଁ।'
କୃରୁ ଧୈର୍ଯଂ ନ ମନ୍ଯେଽଦ୍ଯ ରାମଂ ହନ୍ତୁଂ କ୍ଷମଂ କ୍ଷିପ୍ତୌ । ନାହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗମିଷ୍ଯାମି ଵିଲଂଘ୍ଯ ରାମଭାଷିତମ୍
'ଆଜି ଏପରି ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ମନେ କରୁନାହିଁ, ଯେ ରାମଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଯିବି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବିନାହିଁ, ରାମଙ୍କ କଥା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବିନାହିଁ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ରୁଦତୀ ସୁଦତୀ ପ୍ରାହ ତେ ତଦା ଵିଧିନୋଦିତା । ଅକ୍ରୂରା ଵଚନଂ କ୍ରୂରଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ସୁଦତୀ କ୍ଷୁଦ୍ର କଣ୍ଠରେ କନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ରୀତିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କଠୋର କଥା କହିଲେ; ଯଦିଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଚିହ୍ନ ମଙ୍ଗଳମୟ ଥିଲା, ସେ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିନଥିଲେ।
ଅହଂ ଜାନାମି ସୌମିତ୍ରେ ସାନୁରାଗଂ ଚ ମାଂ ପ୍ରତି । ପ୍ରେରିତଂ ଭରତେନୈଵ ମଦର୍ଥମିହ ସଙ୍ଗତମ୍
ମୁଁ ଜାଣେ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ନେହ ନେଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛ; ଏହା ସବୁ ଭରତଙ୍କର ଆଦେଶରେ ହେଇଛି।
ନାହଂ ତଥାଵିଧା ନାରୀ ସ୍ଵୈରିଣୀ କୁହକାଧମ । ମୃତେ ରାମେ ପତିଂ ତ୍ଵାଂ ନ କର୍ତୁମିଚ୍ଛାମି କାମତଃ
ମୁଁ ଏମିତି ଅସ୍ତିର କିମ୍ବା ଚତୁର ଓ ନିମ୍ନ ମହିଳା ନୁହେଁ; ଯଦି ରାମ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ମୁଁ ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ତୁମକୁ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ନାଗମିଷ୍ଯତି ଚେଦ୍ରାମୋ ଜୀଵିତଂ ସନ୍ତ୍ଯଜାମ୍ଯହମ୍ । ଵିନା ତେନ ନ ଜୀଵାମି ଵିଧୁରା ଦୁଃଖିତା ଭୃଶମ୍
ଯଦି ରାମ ଫେରିନ ଆସନ୍ତି, ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି; ସେଠି ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଏକାକି।
ଗଚ୍ଛ ଵା ତିଷ୍ଠ ସୌମିତ୍ରେ ନ ଜାନେଽହଂ ତଵେପ୍ସିତମ୍ । କ୍ଵ ଗତଂ ତେଽଦ୍ଯ ସୌହାର୍ଦଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ଧର୍ମରତେ କିଲ
ଚାହୁଁ ତେବେ ଯାଅ, କିମ୍ବା ରୁହ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ; ମୁଁ ତୁମର ଇଚ୍ଛା କ'ଣ ଜାଣେ ନାହିଁ। ଆଜି ତୁମର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ପ୍ରତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସ୍ନେହ କେଉଁଠି ଗଲା?
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୀନମାନସଃ । ପ୍ରୋଵାଚ ରୁଦ୍ଧକଣ୍ଠସ୍ତୁ ତାଂ ତଦା ଜନକାତ୍ମଜାମ୍
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା; ସେ ତା'ର କଣ୍ଠ ଅଟକିଯାଇ, ସେଇ ସମୟରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିମାତ୍ଥ କ୍ଷିତିଜେ ଵାକ୍ଯଂ ମଯି କ୍ରୂରତରଂ କିଲ । କିଂ ଵଦସ୍ଯତ୍ଯନିଷ୍ଟଂ ତେ ଭାଵି ଜାନେ ଧିଯା ହ୍ଯହମ୍
ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଏମିତି କଠୋର କଥା କହୁଛ? ମୁଁ କ'ଣ ତୁମର ଶତ୍ରୁ? କ'ଣ ଦୁଃଖ ଆସିବାକୁ ଦେଖୁଛ କି, ଯେପରି ଏମିତି କହୁଛ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଯଯୌ ଵୀରସ୍ତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରରୁଦନ୍ଭୃଶମ୍ । ଅଗ୍ରଜସ୍ଯ ଯଯୌ ପଶ୍ଯଞ୍ଛୋକାର୍ତଃ ପୃଥିଵୀପତେ
ଏହିପରି କହି, ସେ ବୀର ତା'କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ସିତା ଭାରି କନ୍ଦୁଥିଲେ; ଦୁଃଖରେ ଅତି ଭାରିତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚଲିଗଲେ, ରାଜନ।