ଏଵଂ ଗଚ୍ଛତି କାଲେ ଵୈ ସୁଶିଲୋ ନାମତୋ ଗୁଣୈଃ । ଦାରିଦ୍ର୍ଯାର୍ତୋ ଦ୍ଵିଜଂ ଶାନ୍ତଂ ପପ୍ରଚ୍ଛାତିବୁଭୁକ୍ଷିତଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ସମୟ ଯାଉଥିଲା, ଗୁଣରେ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସୁଶୀଳ ନାମକ ଜଣେ ମଣିଷ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ପୀଡ଼ିତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୋକା ଥିଲେ, ଜଣେ ଶାନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।
ସୁଶୀଲ ଉଵାଚ ଭୋ ଭୂଦେଵ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ଵଦସ୍ଵାଦ୍ଯ ମହାମତେ । କଥଂ ଦାରିଦ୍ର୍ଯନାଶଃ ସ୍ଯାଦିତି ମେ ନିଶ୍ଚଯେନ ଵୈ
ସୁଶୀଳ କହିଲେ: 'ହେ ଭୂଦେବ, ଦୟା କରି ଆଜି ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ହେ ମହାମତି, କିପରି ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ ହେବ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପଚାରୁଛି ।'
ଧନୈଷଣା ମେ ନୈଵାସ୍ତି ଧନୀ ସ୍ଯାମିତି ମାନଦ । କୁଟୁମ୍ବଭରଣାର୍ଥଂ ଵୈ ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
'ମୋର ଧନ ଲାଗି ଆଶା ନାହିଁ, ଧନୀ ହେବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ହେ ମାନ୍ୟବାନ, ମୁଁ କେବଳ ମୋ ପରିବାର ପୋଷଣ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ।'
ପୁତ୍ରୀ ସୁତସ୍ତୁ ମେ ବାଲୋ ଭକ୍ଷାର୍ଥୀ ରୋଦତେ ଭୃଶମ୍ । ତାଵନ୍ମାତ୍ରଂ ଗୃହେ ନାନ୍ନଂ ମୁଷ୍ଟିମେକାଂ ଦଦାମ୍ଯହମ୍
'ମୋର ଝିଅ ଓ ଛୋଟ ପୁଅ ଭୋକରେ ବହୁତ କାନ୍ଦନ୍ତି; ଘରେ କେବଳ ଏକ ମୁଠି ଖାଦ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ମୁଁ ଦେଉଛି ।'
ଵିସର୍ଜିତୋ ଯତୋ ଗେହାଦ୍ଗତୋ ବାଲୋ ରୁଦନ୍ମଯା । ଅତୋ ମେ ଦହ୍ଯତେଽତ୍ଯର୍ଥଂ କିଂ କରୋମି ଧନଂ ଵିନା
'ମୁଁ ଯେଉଁଥିରୁ ଛୁଆକୁ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଲି, ସେ କାନ୍ଦୁଥିଲା, ଏହିକାରଣରେ ମୋତେ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଉଛି; ଧନ ଛଡ଼ା ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?'
ଵିଵାହୋଽସ୍ତି ସୁତାଯା ମେ ନାସ୍ତି ଵିତ୍ତଂ କରୋମି କିମ୍ । ଦଶଵର୍ଷାଧିକାଯାସ୍ତୁ ଦାନକାଲୋଽପି ଯାତ୍ଯଲମ୍
'ମୋ ଝିଅର ବିବାହ ହେବାକୁ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଖରେ କିଛି ଧନ ନାହିଁ—ମୁଁ କଣ କରିବି? ସେ ଦଶ ବର୍ଷ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ଏବଂ ବିବାହର ସମୟ ବି ଚାଲିଯାଉଛି ।'
ତେନ ଶୋଚାମି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ଦଯାନିଧେ । ତପୋ ଦାନଂ ଵ୍ରତଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ବ୍ରୂହି ମନ୍ତ୍ରଜପଂ ତଥା
'ଏହି କାରଣରେ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ଦୟାର ସାଗର । କୌଣସି ତପ, ଦାନ, ବ୍ରତ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରଜପ କଥା କହନ୍ତୁ ।'
ଯେନାହଂ ପୋଷ୍ଯଵର୍ଗସ୍ଯ କରୋମି ଦ୍ଵିଜ ପୋଷଣମ୍ । ତାଵନ୍ମେ ସ୍ଯାଦ୍ଧନପ୍ରାପ୍ତିର୍ନାଧିକଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେ କିଲ
'ଯାହା ଦ୍ୱାରା, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ମୋ ପୋଷ୍ୟବର୍ଗର ପୋଷଣ କରିପାରିବି; ଏହି ପାଇଁ ଯେତେ ଧନ ଦରକାର, କେବଳ ତାହା ମୋତେ ମିଳୁ, ମୁଁ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଚାହେଁ ନାହିଁ ।'
ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍କୁଟୁମ୍ବଂ ମେ ସୁଖିତଂ ପ୍ରଭଵେଦିହ । ତତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ମହାଭାଗ ଜ୍ଞାନେନ ପରିଚିନ୍ତ୍ଯ ଚ
ତୁମର କୃପାରେ ମୋର ପରିବାର ଏଠାରେ ସୁଖରେ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ରହୁ। ଏହି କଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ମହାଭାଗ୍ୟବାନି, ଦୟାକରି ଏହା କର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଥା ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ । ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତସ୍ତଂ ଵୈଶ୍ଯଂ ନୃପସତ୍ତମ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ଭୈଷ୍ୟକୁ କହିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵୈଶ୍ଯଵର୍ଯ କୁରୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ନଵରାତ୍ରଵ୍ରତଂ ଶୁଭମ୍ । ପୂଜନଂ ଭଗଵତ୍ଯାଶ୍ଚ ହଵନଂ ଭୋଜନଂ ତଥା
ହେ ଭୈଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଜି ନବରାତ୍ର ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କର, ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା, ହବନ ଓ ଭୋଜନ ଦାନ ସହିତ।
ଵେଦପାରାଯଣଂ ଶକ୍ତିଜପହୋମାଦିକଂ ତଥା । କୁରୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ଯଥାଶକ୍ତି ତଵ କାର୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ବେଦ ପାଠ, ଶକ୍ତି ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଓ ହୋମ ଆଦି ଯଥାଶକ୍ତି ଆଜି କର। ତୁମର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ କାମ କରିବା ଦରକାର, ସେଗୁଡ଼ିକ କର।
ଏତସ୍ମାଦପରଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵ୍ରତଂ ନାସ୍ତି ଧରାତଲେ । ନଵରାତ୍ରାଭିଧଂ ଵୈଶ୍ଯ ପାଵନଂ ସୁଖଦଂ ତଥା
ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ରତ ଏ ପୃଥିବୀରେ ନାହିଁ। ନବରାତ୍ର ବ୍ରତ ପବିତ୍ର କରେ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ହେ ଭୈଷ୍ୟ।
ଜ୍ଞାନଦଂ ମୋକ୍ଷଦଂ ଚୈଵ ସୁଖସନ୍ତାନଵର୍ଧନମ୍ । ଶତ୍ରୁନାଶକରଂ କାମଂ ନଵରାତ୍ରଵ୍ରତଂ ସଦା
ନବରାତ୍ର ବ୍ରତ ସଦା ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ସୁଖର ଧାରା ବଢ଼ାଏ ଓ ଇଚ୍ଛାମତେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ।
ରାଜ୍ଯଭ୍ରଷ୍ଟେନ ରାମେଣ ସୀତାଵିରହିତେନ ଚ । କିଷ୍କିନ୍ଧାଯାଂ ଵ୍ରତଂ ଚୈତତ୍କୃତଂ ଦୁଃଖାତୁରେଣ ଵୈ
ରାମ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଓ ସୀତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, କିଷ୍କିନ୍ଧାରେ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରତପ୍ତେନାପି ରାମେଣ ସୀତାଵିରହଵହ୍ନିନା । ଵିଧିଵତ୍ପୂଜିତା ଦେଵୀ ନଵରାତ୍ରଵ୍ରତେନ ଵୈ
ସୀତା ବିରହର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ସତ୍ତେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନବରାତ୍ର ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ।
ତେନ ପ୍ରାପ୍ତାଽଥ ଵୈଦେହୀ କୃତ୍ଵା ସେତୁଂ ମହାର୍ଣଵେ । ହତ୍ଵା ମନ୍ଦୋଦରୀନାଥଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ମହାବଲମ୍
ଏହି ବ୍ରତର ଫଳରେ, ସେ ଭଳି ଭାବରେ ଭୈଦେହୀଙ୍କୁ ପୁଣି ପାଇଲେ, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ବନେଇଲେ, ମଣ୍ଡୋଦରୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ମେଘନାଦଂ ସୁତଂ ହତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଭୂପଂ ବିଭୀଷଣମ୍ । ପଶ୍ଚାଦଯୋଧ୍ଯାମାଗତ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍
ମେଘନାଦଙ୍କୁ ମାରି, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାଜା କରି, ପରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ ଓ ଅବିଘ୍ନ ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ।
ନଵରାତ୍ରଵ୍ରତସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵେଣ ଵିଶାଂଵର । ସୁଖଂ ଭୂମିତଲେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାମେଣାମିତତେଜସା
ହେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ନବରାତ୍ର ବ୍ରତର ଶକ୍ତିରେ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ରାମ ପୃଥିବୀରେ ସୁଖ ପାଇଥିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଵିପ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଵୈଶ୍ଯସ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜଂ ଗୁରୁମ୍ । କୃତ୍ଵା ଜଗ୍ରାହ ସନ୍ମନ୍ତ୍ରଂ ମାଯାବୀଜାଭିଧଂ ନୃପ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭୈଷ୍ୟ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଗୁରୁ ବାଣିଲେ ଓ ମାୟାବୀଜ ନାମକ ମନ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କଲେ, ରାଜନ।
ଜଜାପ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ନଵରାତ୍ରମତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ନାନାଵିଧୋପହାରୈଶ୍ଚ ପୂଜଯାମାସ ସାଦରମ୍
ଅତି ଭକ୍ତି ସହିତ ସେ ଅକ୍ଷୟ ଶ୍ରମରେ ନବରାତ୍ର ଜପ କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପହାର ଦେଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପୂଜା କଲେ।
ନଵସଂଵତ୍ସରଂ ଚୈଵ ମାଯାବୀଜପରାଯଣଃ । ନଵମେ ଵତ୍ସରାନ୍ତେ ତୁ ମହାଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ମହେଶ୍ଵରୀ
ନଉ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ମାୟାବୀଜରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ। ନବମ ବର୍ଷର ଶେଷରେ, ମହାଷ୍ଟମୀ ଦିନେ, ମହାଦେବୀ—
ଅର୍ଧରାତ୍ରେ ତୁ ସଞ୍ଜାତେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଦର୍ଶନଂ ଦଦୌ । ନାନାଵରପ୍ରଦାନୈଶ୍ଚ କୃତକୃତ୍ଯଞ୍ଚକାର ତମ୍
ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ସେ ଦେବୀ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ରାମଚରିତ୍ରଵର୍ଣନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ କଥଂ ରାମେଣ ତଚ୍ଚୀର୍ଣଂ ଵ୍ରତଂ ଦେଵ୍ଯାଃ ସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ରାଜ୍ଯଭ୍ରଷ୍ଟଃ କଥଂ ସୋଽଥ କଥଂ ସୀତା ହୃତା ପୁନଃ
ରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ— କିପରି ରାମ ଦେବୀଙ୍କ ସେହି ସୁଖଦାୟକ ବ୍ରତ କଲେ? ସେ କିପରି ରାଜ୍ୟ ହରାଇଲେ, ଏବଂ କିପରି ସୀତା ହରାଗଲେ ଓ ପୁଣି ମିଳିଲେ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ରାଜା ଦଶରଥଃ ଶ୍ରୀମାନଯୋଧ୍ଯାଧିପତିଃ ପୁରା । ସୂର୍ଯଵଂଶଧରଶ୍ଚାସୀଦ୍ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ପୂର୍ବେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ମହାନ ରାଜା ଦଶରଥ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଅଧିପତି ଓ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜାରୀ ଥିଲେ।
ଚତ୍ଵାରୋ ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରା ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତାଃ । ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଶତ୍ରୁଘ୍ନା ଭରତଶ୍ଚେତି ନାମତଃ
ତାଙ୍କର ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ— ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ।
ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରିଯକରାଃ ସର୍ଵେ ସଦୃଶା ଗୁଣରୂପତଃ । କୌସଲ୍ଯାଯାଃ ସୁତୋ ରାମଃ କୈକେଯ୍ଯା ଭରତଃ ସ୍ମୃତଃ
ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଗୁଣ ଓ ରୂପରେ ସମାନ ଥିଲେ; କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ରାମ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ହେଉଛନ୍ତି ଭରତ।
ସୁମିତ୍ରାତନଯୌ ଜାତୌ ଯମଲୌ ଦ୍ଵୌ ମନୋହରୌ । ତେ ଜାତା ଵୈ କିଶୋରାଶ୍ଚ ଧନୁର୍ବାଣଧରାଃ କିଲ
ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଦୁଇଜଣ ଜୁମ୍ଲା ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ଥିଲେ; ସେମାନେ ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଧନୁଷ ବାଣ ଧରିଥିଲେ।
ସୂନଵଃ କୃତସଂସ୍କାରା ଭୂପତେଃ ସୁଖଵର୍ଧକାଃ । କୌଶିକେନ ତଦାଽଽଗତ୍ଯ ପ୍ରାର୍ଥିତୋ ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ସେମାନେ ସଂସ୍କାର ପ୍ରାପ୍ତ ଓ ରାଜାଙ୍କ ସୁଖ ବଢ଼ାଇଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ କୌଶିକ ମୁନି ଆସି, ରଘୁନନ୍ଦନଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ରାଘଵଂ ମଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ ସୂନୁଂ ଷୋଡଶଵାର୍ଷିକମ୍ । ତସ୍ମୈ ସୋଽଯଂ ଦଦୌ ରାମଂ କୌଶିକାଯ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ସେ ଛଉଦଶ ବର୍ଷର ଝିଅ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ କୌଶିକଙ୍କୁ ଦେଲେ।