ସ୍ଵାହା ସ୍ଵଧା ନାମ ମନୁପ୍ରଭାଵୈ- ସ୍ତୃପ୍ଯନ୍ତି ଦେଵାଃ ପିତରସ୍ତଥୈଵ । ଯଜ୍ଞେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ମୁଦା ହରନ୍ତି ଯନ୍ନାମ ଯୁଗ୍ମଶ୍ରୁତିଭିର୍ମୁନୀନ୍ଦ୍ରାଃ
ସ୍ୱାହା ଓ ସ୍ୱଧା ନାମକ ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ପିତୃଗଣ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ, ମହାମୁନିମାନେ ଯେଉଁ ନାମ ଦୁଇ କାନରେ ଶ୍ରବଣ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେହି ନାମରେ ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନିବେଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।
ଯସ୍ଯେଚ୍ଛଯା ସୃଜତି ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ପ୍ରଜେଶୋ ନାନାଵତାରକଲନଂ କୁରୁତେ ହରିଶ୍ଚ । ନୂନଂ କରୋତି ଜଗତଃ କିଲ ଭସ୍ମ ଶମ୍ଭୁ- ସ୍ତାଂ ଶର୍ମଦାଂ ନ ଭଜତେ ନୁ କଥଂ ମନୁଷ୍ଯଃ
ଯାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ହରି ନାନା ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଶିବ ଚାହିଲେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭସ୍ମ କରିପାରନ୍ତି—ସେ ଶୁଭାଦାୟିନୀଙ୍କୁ ମଣିଷ କିପରି ପୂଜା ନକରିପାରିବେ?
ନୈକୋଽସ୍ତି ସର୍ଵଭୁଵନେଷୁ ତଯା ଵିହୀନୋ ଦେଵୋ ନରୋଽଥ ଵିହଗଃ କିଲ ପନ୍ନଗୋ ଵା । ଗନ୍ଧର୍ଵରାକ୍ଷସପିଶାଚନଗେଷୁ ନୂନଂ ଯଃ ସ୍ପନ୍ଦିତୁଂ ଭଵତି ଶକ୍ତିଯୁତୋ ଯଥେଚ୍ଛମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଏମିତି କୌଣସି ଦେବତା, ମଣିଷ, ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ସର୍ପ ନାହାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିନା ବଞ୍ଚିପାରନ୍ତି । ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ ଓ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଇ ଶକ୍ତିରେ ଏହା କରନ୍ତି ।
ତାଂ ନ ସେଵେତ କଶ୍ଚଣ୍ଡୀଂ ସର୍ଵକାମାର୍ଥଦାଂ ଶିଵାମ୍ । ଵ୍ରତଂ ତସ୍ଯା ନ କଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଵାଞ୍ଛନ୍ନର୍ଥଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥିବା, ଶୁଭାଦାୟିନୀ ଚଣ୍ଡୀଙ୍କୁ କିଏ ସେବନ କରିବେ ନାହିଁ? ଚାରି ପ୍ରକାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ କିଏ ତାଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ ନାହିଁ?
ମହାପାତକସଂଯୁକ୍ତୋ ନଵରାତ୍ରଵ୍ରତଂ ଚରେତ୍ । ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି କେହି ନବରାତ୍ରି ବ୍ରତ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ପୁରା କଶ୍ଚିଦ୍ଵଣିଗ୍ଦୀନୋ ଧନହୀନଃ ସୁଦୁଃଖିତଃ । କୁଟୁମ୍ବୀ ଚାଭଵତ୍କଶ୍ଚିତ୍ କୋସଲେ ନୃପସତ୍ତମ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଜଣେ ଦରିଦ୍ର ବଣିକ ଥିଲେ, ସେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଧନହୀନ ଥିଲେ; ଏବଂ କୋଶଳ ଦେଶରେ ଜଣେ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଅପତ୍ଯାନି ବହୂନ୍ଯସ୍ଯାଭଵନ୍କ୍ଷୁତ୍ପୀଡିତାନି ଚ । ଭକ୍ଷ୍ଯଂ କିଞ୍ଚିତ୍ତୁ ସାଯାହ୍ନେ ପ୍ରାପୁସ୍ତସ୍ଯ ଚ ବାଲକାଃ
ତାଙ୍କର ବହୁତ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିଲେ; ସାଂଝ ବେଳେ ସେମାନେ କେବଳ ଥୋଡ଼ା ଖାଦ୍ୟ ପାଉଥିଲେ ।
ଭୁଙ୍କ୍ତେ ସ୍ମ କାର୍ଯକର୍ତାଽସୌ ପରସ୍ଯାଥ ବୁଭୁକ୍ଷିତଃ । କୁଟୁମ୍ବଭରଣଂ ତତ୍ର ଚକାରାତିନିରାକୁଲଃ
ସେ ଗୃହମୁଖ୍ୟ, ନିଜେ ଭୋକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ତାଙ୍କର ପରିବାରକୁ ପୋଷଣ କରୁଥିଲେ ।
ସଦା ଧର୍ମରତଃ ଶାନ୍ତଃ ସଦାଚାରଶ୍ଚ ସତ୍ଯଵାକ୍ । ଅକ୍ରୋଧନଶ୍ଚ ଧୃତିମାନ୍ନିର୍ମଦଶ୍ଚାନସୂଯକଃ
ସେ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ, ଶାନ୍ତ, ଭଲ ଆଚରଣର, ସତ୍ୟବାଦୀ, କ୍ରୋଧ ନଥିବା, ଧୃତିଶୀଳୀ, ନିରମାନୀ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ ଥିଲେ ।
ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଦେଵତା ନିତ୍ଯଂ ପିତୄନପ୍ଯତିଥୀଂସ୍ତଥା । ଭୁଞ୍ଜାନେ ପୋଷ୍ଯଵର୍ଗେଽଥ କୃତଵାନ୍ଭୋଜନଂ ଵଣିକ୍
ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଅତିଥିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ; ପୋଷ୍ୟବର୍ଗଙ୍କୁ ଖାଇଦେଇ, ପରେ ବଣିକ ନିଜେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ ।
ଏଵଂ ଗଚ୍ଛତି କାଲେ ଵୈ ସୁଶିଲୋ ନାମତୋ ଗୁଣୈଃ । ଦାରିଦ୍ର୍ଯାର୍ତୋ ଦ୍ଵିଜଂ ଶାନ୍ତଂ ପପ୍ରଚ୍ଛାତିବୁଭୁକ୍ଷିତଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ସମୟ ଯାଉଥିଲା, ଗୁଣରେ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସୁଶୀଳ ନାମକ ଜଣେ ମଣିଷ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ପୀଡ଼ିତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୋକା ଥିଲେ, ଜଣେ ଶାନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।
ସୁଶୀଲ ଉଵାଚ ଭୋ ଭୂଦେଵ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ଵଦସ୍ଵାଦ୍ଯ ମହାମତେ । କଥଂ ଦାରିଦ୍ର୍ଯନାଶଃ ସ୍ଯାଦିତି ମେ ନିଶ୍ଚଯେନ ଵୈ
ସୁଶୀଳ କହିଲେ: 'ହେ ଭୂଦେବ, ଦୟା କରି ଆଜି ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ହେ ମହାମତି, କିପରି ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ ହେବ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପଚାରୁଛି ।'
ଧନୈଷଣା ମେ ନୈଵାସ୍ତି ଧନୀ ସ୍ଯାମିତି ମାନଦ । କୁଟୁମ୍ବଭରଣାର୍ଥଂ ଵୈ ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
'ମୋର ଧନ ଲାଗି ଆଶା ନାହିଁ, ଧନୀ ହେବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ହେ ମାନ୍ୟବାନ, ମୁଁ କେବଳ ମୋ ପରିବାର ପୋଷଣ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ।'
ପୁତ୍ରୀ ସୁତସ୍ତୁ ମେ ବାଲୋ ଭକ୍ଷାର୍ଥୀ ରୋଦତେ ଭୃଶମ୍ । ତାଵନ୍ମାତ୍ରଂ ଗୃହେ ନାନ୍ନଂ ମୁଷ୍ଟିମେକାଂ ଦଦାମ୍ଯହମ୍
'ମୋର ଝିଅ ଓ ଛୋଟ ପୁଅ ଭୋକରେ ବହୁତ କାନ୍ଦନ୍ତି; ଘରେ କେବଳ ଏକ ମୁଠି ଖାଦ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ମୁଁ ଦେଉଛି ।'
ଵିସର୍ଜିତୋ ଯତୋ ଗେହାଦ୍ଗତୋ ବାଲୋ ରୁଦନ୍ମଯା । ଅତୋ ମେ ଦହ୍ଯତେଽତ୍ଯର୍ଥଂ କିଂ କରୋମି ଧନଂ ଵିନା
'ମୁଁ ଯେଉଁଥିରୁ ଛୁଆକୁ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଲି, ସେ କାନ୍ଦୁଥିଲା, ଏହିକାରଣରେ ମୋତେ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଉଛି; ଧନ ଛଡ଼ା ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?'
ଵିଵାହୋଽସ୍ତି ସୁତାଯା ମେ ନାସ୍ତି ଵିତ୍ତଂ କରୋମି କିମ୍ । ଦଶଵର୍ଷାଧିକାଯାସ୍ତୁ ଦାନକାଲୋଽପି ଯାତ୍ଯଲମ୍
'ମୋ ଝିଅର ବିବାହ ହେବାକୁ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଖରେ କିଛି ଧନ ନାହିଁ—ମୁଁ କଣ କରିବି? ସେ ଦଶ ବର୍ଷ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ଏବଂ ବିବାହର ସମୟ ବି ଚାଲିଯାଉଛି ।'
ତେନ ଶୋଚାମି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ଦଯାନିଧେ । ତପୋ ଦାନଂ ଵ୍ରତଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ବ୍ରୂହି ମନ୍ତ୍ରଜପଂ ତଥା
'ଏହି କାରଣରେ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ଦୟାର ସାଗର । କୌଣସି ତପ, ଦାନ, ବ୍ରତ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରଜପ କଥା କହନ୍ତୁ ।'
ଯେନାହଂ ପୋଷ୍ଯଵର୍ଗସ୍ଯ କରୋମି ଦ୍ଵିଜ ପୋଷଣମ୍ । ତାଵନ୍ମେ ସ୍ଯାଦ୍ଧନପ୍ରାପ୍ତିର୍ନାଧିକଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେ କିଲ
'ଯାହା ଦ୍ୱାରା, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ମୋ ପୋଷ୍ୟବର୍ଗର ପୋଷଣ କରିପାରିବି; ଏହି ପାଇଁ ଯେତେ ଧନ ଦରକାର, କେବଳ ତାହା ମୋତେ ମିଳୁ, ମୁଁ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଚାହେଁ ନାହିଁ ।'
ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍କୁଟୁମ୍ବଂ ମେ ସୁଖିତଂ ପ୍ରଭଵେଦିହ । ତତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ମହାଭାଗ ଜ୍ଞାନେନ ପରିଚିନ୍ତ୍ଯ ଚ
ତୁମର କୃପାରେ ମୋର ପରିବାର ଏଠାରେ ସୁଖରେ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ରହୁ। ଏହି କଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ମହାଭାଗ୍ୟବାନି, ଦୟାକରି ଏହା କର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଥା ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ । ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତସ୍ତଂ ଵୈଶ୍ଯଂ ନୃପସତ୍ତମ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ଭୈଷ୍ୟକୁ କହିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵୈଶ୍ଯଵର୍ଯ କୁରୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ନଵରାତ୍ରଵ୍ରତଂ ଶୁଭମ୍ । ପୂଜନଂ ଭଗଵତ୍ଯାଶ୍ଚ ହଵନଂ ଭୋଜନଂ ତଥା
ହେ ଭୈଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଜି ନବରାତ୍ର ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କର, ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା, ହବନ ଓ ଭୋଜନ ଦାନ ସହିତ।
ଵେଦପାରାଯଣଂ ଶକ୍ତିଜପହୋମାଦିକଂ ତଥା । କୁରୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ଯଥାଶକ୍ତି ତଵ କାର୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ବେଦ ପାଠ, ଶକ୍ତି ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଓ ହୋମ ଆଦି ଯଥାଶକ୍ତି ଆଜି କର। ତୁମର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ କାମ କରିବା ଦରକାର, ସେଗୁଡ଼ିକ କର।
ଏତସ୍ମାଦପରଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵ୍ରତଂ ନାସ୍ତି ଧରାତଲେ । ନଵରାତ୍ରାଭିଧଂ ଵୈଶ୍ଯ ପାଵନଂ ସୁଖଦଂ ତଥା
ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ରତ ଏ ପୃଥିବୀରେ ନାହିଁ। ନବରାତ୍ର ବ୍ରତ ପବିତ୍ର କରେ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ହେ ଭୈଷ୍ୟ।
ଜ୍ଞାନଦଂ ମୋକ୍ଷଦଂ ଚୈଵ ସୁଖସନ୍ତାନଵର୍ଧନମ୍ । ଶତ୍ରୁନାଶକରଂ କାମଂ ନଵରାତ୍ରଵ୍ରତଂ ସଦା
ନବରାତ୍ର ବ୍ରତ ସଦା ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ସୁଖର ଧାରା ବଢ଼ାଏ ଓ ଇଚ୍ଛାମତେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ।
ରାଜ୍ଯଭ୍ରଷ୍ଟେନ ରାମେଣ ସୀତାଵିରହିତେନ ଚ । କିଷ୍କିନ୍ଧାଯାଂ ଵ୍ରତଂ ଚୈତତ୍କୃତଂ ଦୁଃଖାତୁରେଣ ଵୈ
ରାମ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଓ ସୀତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, କିଷ୍କିନ୍ଧାରେ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରତପ୍ତେନାପି ରାମେଣ ସୀତାଵିରହଵହ୍ନିନା । ଵିଧିଵତ୍ପୂଜିତା ଦେଵୀ ନଵରାତ୍ରଵ୍ରତେନ ଵୈ
ସୀତା ବିରହର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ସତ୍ତେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନବରାତ୍ର ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ।
ତେନ ପ୍ରାପ୍ତାଽଥ ଵୈଦେହୀ କୃତ୍ଵା ସେତୁଂ ମହାର୍ଣଵେ । ହତ୍ଵା ମନ୍ଦୋଦରୀନାଥଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ମହାବଲମ୍
ଏହି ବ୍ରତର ଫଳରେ, ସେ ଭଳି ଭାବରେ ଭୈଦେହୀଙ୍କୁ ପୁଣି ପାଇଲେ, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ବନେଇଲେ, ମଣ୍ଡୋଦରୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ମେଘନାଦଂ ସୁତଂ ହତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଭୂପଂ ବିଭୀଷଣମ୍ । ପଶ୍ଚାଦଯୋଧ୍ଯାମାଗତ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାଜ୍ଯମକଣ୍ଟକମ୍
ମେଘନାଦଙ୍କୁ ମାରି, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାଜା କରି, ପରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ ଓ ଅବିଘ୍ନ ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ।
ନଵରାତ୍ରଵ୍ରତସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵେଣ ଵିଶାଂଵର । ସୁଖଂ ଭୂମିତଲେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାମେଣାମିତତେଜସା
ହେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ନବରାତ୍ର ବ୍ରତର ଶକ୍ତିରେ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ରାମ ପୃଥିବୀରେ ସୁଖ ପାଇଥିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଵିପ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଵୈଶ୍ଯସ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜଂ ଗୁରୁମ୍ । କୃତ୍ଵା ଜଗ୍ରାହ ସନ୍ମନ୍ତ୍ରଂ ମାଯାବୀଜାଭିଧଂ ନୃପ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭୈଷ୍ୟ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଗୁରୁ ବାଣିଲେ ଓ ମାୟାବୀଜ ନାମକ ମନ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କଲେ, ରାଜନ।