ଵିଖ୍ଯାତା ସା ବଭୂଵାଥ ଦୁର୍ଗାଦେଵୀ ଧରାତଲେ । ଦେଶେ ଦେଶେ ମହାରାଜ ତସ୍ଯା ଭକ୍ତିର୍ଵ୍ଯଵର୍ଧତ
ତାପରେ ଦୁର୍ଗାଦେବୀ ପୃଥିବୀରେ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଗଲା ।
ସର୍ଵତ୍ର ଭାରତେ ଲୋକେ ସର୍ଵଵର୍ଣେଷୁ ସର୍ଵଥା । ଭଜନୀଯା ଭଵାନୀ ତୁ ସର୍ଵେଷାମଭଵତ୍ତଦା
ସମଗ୍ର ଭାରତ ଭୂମିରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଜାତିରେ, ଭବାନୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ପୂଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
ଶକ୍ତିଭକ୍ତିରତାଃ ସର୍ଵେ ମାନିନଶ୍ଚାଭଵନ୍ନୃପ । ଆଗମୋକ୍ତୈରଥ ସ୍ତୋତ୍ରୈର୍ଜପଧ୍ଯାନପରାଯଣାଃ
ସମସ୍ତେ ଶକ୍ତିପୂଜାରେ ଲାଗିଗଲେ ଓ ଗଭୀର ଆଦର ଧରିଲେ । ସେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ମନ୍ତ୍ର, ସ୍ତୁତି ଓ ଧ୍ୟାନରେ ନିୟତ ହେଲେ ।
ନଵରାତ୍ରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଚକ୍ରୁଃ ସର୍ଵେ ଵିଧାନତଃ । ଅର୍ଚନଂ ହଵନଂ ଯାଗଂ ଦେଵ୍ଯା ଭକ୍ତିପରା ଜନାଃ
ନବରାତ୍ର ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଭକ୍ତମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା, ହବନ ଓ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ ।
କୁମାରୀପୂଜାଵର୍ଣନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ନଵରାତ୍ରେ ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଵିଧାନଂ ଵିଧିଵଦ୍ବ୍ରୂହି ଶରତ୍କାଲେ ଵିଶେଷତଃ
ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ: ନବରାତ୍ର ଆସିଲେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ବିଶେଷକରି ଶରତ୍କାଳରେ ଠିକ୍ ନିୟମ କଣ, ମତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତୁ ।
କିଂ ଫଲଂ ଖଲୁ କସ୍ତତ୍ର ଵିଧିଃ କାର୍ଯୋ ମହାମତେ । ଏତଦ୍ଵିସ୍ତରତୋ ବ୍ରୂହି କୃପଯା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଏହାର ଫଳ କଣ, ଏଠାରେ କିଏ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିୟମ କଣ? ଦୟାକରି ସବୁକିଛି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନଵରାତ୍ରଵ୍ରତଂ ଶୁଭମ୍ । ଶରତ୍କାଲେ ଵିଶେଷେଣ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ: ରାଜା, ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନବରାତ୍ରର ଶୁଭ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ବିଶେଷକରି ଶରତ୍କାଳରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ ।
ଵସନ୍ତେ ଚ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ତଥୈଵ ପ୍ରେମପୂର୍ଵକମ୍ । ଦ୍ଵାଵୃତୂ ଯମଦଂଷ୍ଟ୍ରାଖ୍ଯୌ ନୂନଂ ସର୍ଵଜନେଷୁ ଵୈ
ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ ପ୍ରେମ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ସେଇପରି କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ଦୁଇଟି ଋତୁ, ଯାହାକୁ ଯମଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ।
ଶରଦ୍ଵସନ୍ତନାମାନୌ ଦୁର୍ଗମୌ ପ୍ରାଣିନାମିହ । ତସ୍ମାଦ୍ଯତ୍ନାଦିଦଂ କାର୍ଯଂ ସର୍ଵତ୍ର ଶୁଭମିଚ୍ଛତା
ଏଠାରେ ଶରତ ଓ ବସନ୍ତ ନାମକ ଦୁଇଟି ଋତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ କଷ୍ଟଦାୟକ । ତେଣୁ ଯିଏ ଶୁଭ ଚାହେ, ସେ ସତତା ଓ ଚେଷ୍ଟା ସହିତ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ।
ଦ୍ଵାଵେଵ ସୁମହାଘୋରାଵୃତୂ ରୋଗକରୌ ନୃଣାମ୍ । ଵସନ୍ତଶରଦାଵେଵ ସର୍ଵନାଶକରାଵୁଭୌ
ଏହି ଦୁଇଟି ଋତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ରୋଗ ଦେଉଥାଏ; ଏହି ଦୁଇଁ ମିଶି ସମସ୍ତ ନାଶ କରେ ।
ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ର ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଚଣ୍ଡିକାପୂଜନଂ ବୁଧୈଃ । ଚୈତ୍ରାଶ୍ଵିନେ ଶୁଭେ ମାସେ ଭକ୍ତିପୂର୍ଵଂ ନରାଧିପ
ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଚୈତ୍ର ଓ ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁଭ ସମୟରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଚଣ୍ଡିକା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ରାଜନ୍ ।
ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ସମ୍ଭାରଂ କଲ୍ପଯେଚ୍ଛୁଭମ୍ । ହଵିଷ୍ଯଂ ଚାଶନଂ କାର୍ଯମେକଭୁକ୍ତଂ ତୁ ତଦ୍ଦିନେ
ଅମାବାସ୍ୟା ଆସିଲେ ଶୁଭ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ । ସେଇ ଦିନ ହବିଷ ଖାଇ ଏକଥର ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ।
ମଣ୍ଡପସ୍ତୁ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଃ ସମେ ଦେଶେ ଶୁଭେ ସ୍ଥଲେ । ହସ୍ତଷୋଡଶମାନେନ ସ୍ତମ୍ଭଧ୍ଵଜସମନ୍ଵିତଃ
ସମତଳ ଓ ଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ ଷୋଳହ ହସ୍ତ ଲମ୍ବା ଏବଂ ଖୁଟି ଓ ପତାକା ସହିତ ଏକ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ ।
ଗୌରମୃଦ୍ଗୋମଯାଭ୍ଯାଂ ଚ ଲେପନଂ କାରଯେତ୍ତତଃ । ତନ୍ମଧ୍ଯେ ଵେଦିକା ଶୁଭ୍ରା କର୍ତଵ୍ଯା ଚ ସମା ସ୍ଥିରା
ତାପରେ ମାଟିକୁ ଧଳା କାଦି ଓ ଗୋମୟରେ ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ । ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ଓ ଦୃଢ଼ ବେଦି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ ।
ଚତୁର୍ହସ୍ତା ଚ ହସ୍ତୋଚ୍ଛ୍ରା ପୀଠାର୍ଥଂ ସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍ । ତୋରଣାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ଵିତାନଞ୍ଚ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍
ବେଦି ଚାରି ହସ୍ତ ଚଉଡ଼ା ଓ ଏକ ହସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ହେବା ଉଚିତ, ଯାହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆସନ ହେବ । ଏହା ସହିତ ରଙ୍ଗିନ ତୋରଣ ଓ ଛାତା ଲଗାଇବା ଉଚିତ ।
ରାତ୍ରୌ ଦ୍ଵିଜାନଥାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଦେଵୀତତ୍ତ୍ଵଵିଶାରଦାନ୍ । ଆଚାରନିରତାନ୍ଦାନ୍ତାନ୍ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗାନ୍
ରାତିରେ ଦେବୀତତ୍ତ୍ୱରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ନିୟମିତ ଓ ବେଦ ବେଦାଙ୍ଗ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ ।
ପ୍ରତିପଦ୍ଦିଵସେ କାର୍ଯଂ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନଂ ଵିଧାନତଃ । ନଦ୍ଯାଂ ନଦେ ତଡାଗେ ଵା ଵାପ୍ଯାଂ କୂପେ ଗୃହେଽଥଵା
ପ୍ରଥମ ଦିନ ସକାଳେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନଦୀ, ନାଲା, ପୋଖରୀ, ଜଳାଶୟ, କୁଆଁ କିମ୍ବା ଘରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ ।
ପ୍ରାତର୍ନିତ୍ଯଂ ପୁରଃ କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜାନାଂ ଵରଣଂ ତତଃ । ଅର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାଦିକଂ ସର୍ଵଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଧୁପୂର୍ଵକମ୍
ସକାଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ମଧୁ ସହିତ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଦେବା ଉଚିତ ।
ଵସ୍ତ୍ରାଲଙ୍କରଣାଦୀନି ଦେଯାନି ଚ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ । ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଭଵେ ସତି କର୍ହିଚିତ୍
କପଡ଼ା, ଗହଣା ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦେବା ଉଚିତ; ଧନ ଥିଲେ କେବେ ମିଛ ମନେଇ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵିପ୍ରୈଃ ସନ୍ତୋଷିତୈଃ କାର୍ଯଂ ସମ୍ପୂର୍ଣଂ ସର୍ଵଥା ଭଵେତ୍ । ନଵ ପଞ୍ଚ ତ୍ରଯଶ୍ଚୈକୋ ଦେଵ୍ଯାଃ ପାଠେ ଦ୍ଵିଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ; ଦେବୀଙ୍କ ପାଠ ପାଇଁ ନଉ, ପାଞ୍ଚ, ତିନି କିମ୍ବା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଵରଯେଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଶାନ୍ତଂ ପାରାଯଣକୃତେ ତଦା । ସ୍ଵସ୍ତିଵାଚନକଂ କାର୍ଯଂ ଵେଦମନ୍ତ୍ରଵିଧାନତଃ
ସେ ସମୟରେ ଶାନ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତିପ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଠ ପାଇଁ ବାଛିବା ଉଚିତ; ବେଦମନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଶୁଭ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ କରିବା ଦରକାର।
ଵେଦ୍ଯାଂ ସିଂହାସନଂ ସ୍ଥାପ୍ଯ କ୍ଷୌମଵସ୍ତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍ । ତତ୍ର ସ୍ଥାପ୍ଯାଽମ୍ବିକା ଦେଵୀ ଚତୁର୍ହସ୍ତାଯୁଧାନ୍ଵିତା
ବେଦିକା ଉପରେ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସିଂହାସନ ରଖିବା ଉଚିତ; ତାହା ଉପରେ ଚାରିହସ୍ତ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ଅମ୍ବିକା ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର।
ରତ୍ନଭୂଷଣସଂଯୁକ୍ତା ମୁକ୍ତାହାରଵିରାଜିତା । ଦିଵ୍ଯାମ୍ବରଧରା ସୌମ୍ଯା ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତା
ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ରତ୍ନ ଗହଣା ଓ ମୁକ୍ତା ହାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରିବା ଉଚିତ; ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ମୃଦୁ ଦେହ ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଦେବୀ।
ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାପଦ୍ମଧରା ସିଂହେ ସ୍ଥିତା ଶିଵା । ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜା ଵାଽପି ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯା ସନାତନୀ
ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରିଥିବା, ସିଂହ ଉପରେ ବସିଥିବା ଶୁଭା ଦେବୀ କିମ୍ବା ଅଠର ହସ୍ତ ଥିବା ଶାଶ୍ୱତୀ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିବେ।
ଅର୍ଚାଭାଵେ ତଥା ଯନ୍ତ୍ରଂ ନଵାର୍ଣମନ୍ତ୍ରସଂଯୁତମ୍ । ସ୍ଥାପଯେତ୍ପୀଠପୂଜାର୍ଥଂ କଲଶଂ ତତ୍ର ପାର୍ଶ୍ଵତଃ
ଯଦି ମୂର୍ତ୍ତି ନଥାଏ, ତେବେ ନବାର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର ଲିଖିତ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ପୀଠ ପୂଜା ପାଇଁ ରଖିବା ଦରକାର; ତାହା ପାଖରେ ଏକ କଳଶ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ପଞ୍ଚପଲ୍ଲଵସଂଯୁକ୍ତଂ ଵେଦମନ୍ତ୍ରୈଃ ସୁସଂସ୍କୃତମ୍ । ସୁତୀର୍ଥଜଲସମ୍ପୂର୍ଣଂ ହେମରତ୍ନୈଃ ସମନ୍ଵିତମ୍
ସେ କଳଶକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରିବା, ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରିବା, ପବିତ୍ର ପାଣି ଭରିବା ଓ ସୁନା ଓ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ କରିବା ଉଚିତ।
ପାର୍ଶ୍ଵେ ପୂଜାର୍ଥସମ୍ଭାରାନ୍ପରିକଲ୍ପ୍ଯ ସମନ୍ତତଃ । ଗୀତଵାଦିତ୍ରନିର୍ଘୋଷାନ୍କାରଯେନ୍ମଙ୍ଗଲାଯ ଵୈ
ପୂଜା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଚାରିପାଖରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ରଖିବା ଦରକାର; ମଙ୍ଗଳ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନି ହେବା ଉଚିତ।
ତିଥୌ ହସ୍ତାନ୍ଵିତାଯାଂ ଚ ନନ୍ଦାଯାଂ ପୂଜନଂ ଵରମ୍ । ପ୍ରଥମେ ଦିଵସେ ରାଜନ୍ ଵିଧିଵତ୍କାମଦଂ ନୃଣାମ୍
ଯେତେବେଳେ ନନ୍ଦା ତିଥି ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଆସେ, ସେ ଦିନ ପୂଜା ସର୍ବୋତ୍ତମ; ପ୍ରଥମ ଦିନ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କଲେ, ଏହା ମନୋରଥ ପୂରଣ କରେ।
ନିଯମଂ ପ୍ରଥମଂ କୃତ୍ଵା ପଶ୍ଚାତ୍ପୂଜାଂ ସମାଚରେତ୍ । ଉପଵାସେନ ନକ୍ତେନ ଚୈକଭୁକ୍ତେନ ଵା ପୁନଃ
ପ୍ରଥମେ ନିୟମ ନେଇ, ପରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ପୁନି ଉପବାସ, ରାତିରେ ଖାଇବା କିମ୍ବା ଏକଥର ଭୋଜନ କରି ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଇପାରେ।
କରିଷ୍ଯାମି ଵ୍ରତଂ ମାତର୍ନଵରାତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍ । ସାହାଯ୍ଯଂ କୁରୁ ମେ ଦେଵି ଜଗଦମ୍ବ ମମାଖିଲମ୍
ମାଆ, ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନବରାତ୍ରି ବ୍ରତ କରିବି; ହେ ଦେବୀ, ହେ ଜଗଦମ୍ବା, ମୋତେ ସମସ୍ତ ସାହାଯ୍ୟ କର।