ତାସାଂ ତିସୄଣାଂ ଶକ୍ତୀନାଂ ଦେହାଙ୍ଗୀକାରଲକ୍ଷଣଃ । ସୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ଚ ସମାଖ୍ଯାତଃ ସର୍ଗଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦୈଃ
ଏହି ତିନି ଶକ୍ତିଙ୍କର ଦେହ ଧାରଣ କରିବାକୁ, ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ 'ସୃଷ୍ଟି' ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ହରିଦ୍ରୁହିଣରୁଦ୍ରାଣାଂ ସମୁତ୍ପତ୍ତିସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତା । ପାଲନୋତ୍ପତ୍ତିନାଶାର୍ଥଂ ପ୍ରତିସର୍ଗଃ ସ୍ମୃତୋ ହି ସଃ
ଏହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କଠାରୁ ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି; ପାଳନ, ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ନାଶ ପାଇଁ 'ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି' ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ସୋମସୂର୍ଯୋଦ୍ଭଵାନାଂ ଚ ରାଜ୍ଞାଂ ଵଂଶପ୍ରକୀର୍ତନମ୍ । ହିରଣ୍ଯକଶିପ୍ଵାଦୀନାଂ ଵଂଶାସ୍ତେ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କର ବଂଶାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ବଂଶ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵମୁଖାନାଂ ଚ ମନୂନାଂ ପରିଵର୍ଣନମ୍ । କାଲସଙ୍ଖ୍ଯା ତଥା ତେଷାଂ ତତ୍ତନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଚ
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ମନୁମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ, ସେମାନଙ୍କର କାଳ ଗଣନା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି।
ତେଷାଂ ଵଂଶାନୁକଥନଂ ଵଂଶାନୁଚରିତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତାନି ଭଵନ୍ତି ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ସେମାନଙ୍କର ବଂଶର କଥାକୁ 'ବଂଶାନୁଚରିତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସବୁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାଞ୍ଚଟି ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଥାଏ।
ସପାଦଲକ୍ଷଂ ଚ ତଥା ଭାରତଂ ମୁନିନା କୃତମ୍ । ଇତିହାସ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପଞ୍ଚମଂ ଵେଦସମ୍ମତମ୍
ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ 'ଭାରତ'ରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏହାକୁ 'ଇତିହାସ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ପଞ୍ଚମ ବେଦ ବୋଲି ମନ୍ୟ।
ଶୌନକ ଉଵାଚ କାନି ତାନି ପୁରାଣାନି ବ୍ରୂହି ସୂତ ସଵିସ୍ତରମ୍ । କତିସଙ୍ଖ୍ଯାନି ସର୍ଵଜ୍ଞ ଶ୍ରୋତୁକାମା ଵଯଂ ତ୍ଵିହ
ଶୌନକ କହିଲେ — ହେ ସୂତ, ସେହି ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ତାହା ସବିସ୍ତାର କହ; ସେମାନେ କେତେଟି? ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁଛୁ, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ।
କଲିକାଲଵିଭୀତାଃ ସ୍ମୋ ନୈମିଷାରଣ୍ଯଵାସିନଃ । ବ୍ରହ୍ମଣାତ୍ର ସମାଦିଷ୍ଟାଶ୍ଚକ୍ରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ମନୋମଯମ୍
ଆମେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ କଳିଯୁଗର ଭୟରେ ଅତି ଭୀତ; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ମନରେ ଏକ ଚକ୍ର ପାଇଥିଲୁ।
କଥିତଂ ତେନ ନଃ ସର୍ଵାନ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଵେତସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠତଃ । ନେମିଃ ସଂଶୀର୍ଯତେ ଯତ୍ର ସ ଦେଶଃ ପାଵନଃ ସ୍ମୃତଃ
ସେ ଆମକୁ କହିଲେ — ଏହି ଚକ୍ରର ନେମି (ଧାର) ଯେଉଁଠାକୁ ଯିବ, ସେଠାକୁ ଅନୁସରଣ କର; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଧାର ଭାଙ୍ଗିଯିବ, ସେଠିକୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
କଲେସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଵେଶୋ ନ କଦାଚିତ୍ ସମ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ତାଵତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ତତ୍ରୈଵ ଯାଵତ୍ସତ୍ଯଯୁଗଂ ପୁନଃ
ସେଠି କଳିଯୁଗ କେବେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବ ନାହିଁ; ସତ୍ୟଯୁଗ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ସେଠି ରହିବା।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଗୃହୀତ୍ଵା ତତ୍କଥାନକମ୍ । ଚାଲଯନ୍ନିର୍ଗତସ୍ତୂର୍ଣଂ ସର୍ଵଦେଶଦିଦୃକ୍ଷଯା
ସେଠାରେ ସେ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦେଶ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ।
ପ୍ରେତ୍ଯାତ୍ର ଚାଲଯଂଶ୍ଚକ୍ରଂ ନେମିଃ ଶୀର୍ଣୋଽତ୍ର ପଶ୍ଯତଃ । ତେନେଦଂ ନୈମିଷଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ପରମପାଵନମ୍
ଏଠାରୁ ବାହାରି, ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚାଇବା ସମୟରେ, ଏଠାରେ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହାର ଧାର ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ତେଣୁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ 'ନୈମିଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଅତି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର।
କଲିପ୍ରଵେଶୋ ନୈଵାତ୍ର ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଥାନଂ କୃତଂ ମଯା । ମୁନିଭିଃ ସିଦ୍ଧସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ କଲିଭୀତୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ
ଏଠାରେ କଳିଯୁଗର ପ୍ରବେଶ ଅନୁମତି ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଓ ସିଦ୍ଧମଣ୍ଡଳୀଙ୍କ ସହିତ, ଯେଉଁମାନେ କଳିଯୁଗକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ସ୍ଥାପନ କରିଛି।
ପଶୁହୀନାଃ କୃତା ଯଜ୍ଞାଃ ପୁରୋଡାଶାଦିଭିଃ କିଲ । କାଲାତିଵାହନଂ କାର୍ଯଂ ଯାଵତ୍ସତ୍ଯଯୁଗାଗମଃ
ଏଠାରେ ପଶୁ ବଳି ବିନା, ପକା ଭାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରାଯାଉଛି; ଏହି ପ୍ରଥା ସତ୍ୟଯୁଗ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲି ରହିବା ଉଚିତ।
ଭାଗ୍ଯଯୋଗେନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୂତ ତ୍ଵଂ ଚାତ୍ର ସର୍ଵଥା । କଥଯାଦ୍ଯ ପୁରାଣଂ ହି ପାଵନଂ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମତମ୍
ସୌଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ତୁମେ, ସୂତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛ; ଆଜି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ଏହି ପବିତ୍ର ପୁରାଣ କଥା କହ।
ସୂତ ଶୁଶ୍ରୂଷଵଃ ସର୍ଵେ ଵକ୍ତା ତ୍ଵଂ ମତିମାନଥ । ନିର୍ଵ୍ଯାପାରା ଵଯଂ ନୂନମେକଚିତ୍ତାସ୍ତଥୈଵ ଚ
ହେ ସୂତ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଅଛୁ; ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ କଥା କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ ଓ ଏକମନ ଅଛୁ।
ତ୍ଵଂ ସୂତ ଭଵ ଦୀର୍ଘାଯୁସ୍ତାପତ୍ରଯଵିଵର୍ଜିତଃ । କଥଯାଦ୍ଯ ପୁରାଣଂ ହି ପୁଣ୍ଯଂ ଭାଗଵତଂ ଶିଵମ୍
ହେ ସୂତ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉ। ଆଜି, ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ଶୁଭ ଭାଗବତ ପୁରାଣ କଥା କହ।
ଯତ୍ର ଧର୍ମାର୍ଥକାମାନାଂ ଵର୍ଣନଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତଯା ମୋକ୍ଷଃ କଥିତୋ ମୁନିନା କିଲ
ଯେଉଁଥିରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି।
ଦ୍ଵୈପାଯନେନ ମୁନିନା କଥିତଂ ଯଚ୍ଚ ପାଵନମ୍ । ନ ତୃପ୍ଯାମୋ ଵଯଂ ସୂତ କଥାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମନୋରମାମ୍
ଦ୍ୱୈପାୟନ ମୁନି ଯେଉଁ ପବିତ୍ର କଥା କହିଥିଲେ, ହେ ସୂତ, ଆମେ ସେଇ ଆନନ୍ଦମୟ କଥା ଶୁଣି ଆଲସ୍ୟ ହେଉନାହିଁ।
ସକଲଗୁଣଗଣାନାମେକପାତ୍ରଂ ପଵିତ୍ର- ॥ ମଖିଲଭୁଵନମାତୁର୍ନାଟ୍ଯଵଦ୍ଯଦ୍ଵିଚିତ୍ରମ୍ । ନିଖିଲମଲଗଣାନାଂ ନାଶକୃତ୍କାମକନ୍ଦଂ
ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଏକମାତ୍ର ଧାରକ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ମାତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା, ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାର ନାଶକ ଓ ସମସ୍ତ ଆଶାର ମୂଳ।
ପୁରାଣଵର୍ଣନପୂର୍ଵକତତ୍ତଦ୍ଯୁଗୀଯଵ୍ଯାସଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁରାଣାନି ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ । ଯଥାଶ୍ରୁତାନି ତତ୍ତ୍ଵେନ ଵ୍ଯାସାତ୍ସତ୍ଯଵତୀସୁତାତ୍
ପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟାସ ଓ ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଯୁଗର କଥା ଅଛି। ସୂତ କହିଲେ: ହେ ମହାନ ଋଷିମାନେ, ମୁଁ ବ୍ୟାସ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅଙ୍କଠାରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେପରି ସତ୍ୟ ସହିତ ପୁରାଣମାନେ କହିବି, ଶୁଣନ୍ତୁ।
ମଦ୍ଵଯଂ ଭଦ୍ଵଯଂ ଚୈଵ ବ୍ରତ୍ରଯଂ ଵଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଅନାପଲିଂଗକୂସ୍କାନି ପୁରାଣାନି ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ମଦ୍ୱୟ, ଭଦ୍ୱୟ, ବ୍ରତ୍ରୟ ଓ ବଚତୁଷ୍ଟୟ — ଏହିମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ପୁରାଣମାନେ।
ଚତୁର୍ଦଶସହସ୍ରଂ ଚ ମତ୍ସ୍ଯମାଦ୍ଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଚଉଦ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଚତୁର୍ଦଶସହସ୍ରାଣି ତଥା ପଞ୍ଚଶତାନି ଚ
ଏହିପରି, ଚଉଦ ହଜାର ପାଖାପାଖି ଓ ପାଞ୍ଚ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଅଷ୍ଟାଦଶସହସ୍ରଂ ଵୈ ପୁଣ୍ଯଂ ଭାଗଵତଂ କିଲ । ତଥା ଚାଯୁତସଂଖ୍ଯାକଂ ପୁରାଣଂ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞକମ୍
ପୁଣ୍ୟମୟ ଭାଗବତରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏଭଳି, ବ୍ରହ୍ମା ନାମକ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଦ୍ଵାଦଶୈଵ ସହସ୍ରାଣି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ଚ ଶତାଧିକମ୍ । ତଥାଷ୍ଟାଦଶସାହସ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତମେଵ ଚ
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣରେ ବାର ହଜାର ଏକଶଏ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏଭଳି, ବ୍ରହ୍ମୈୱର୍ତ୍ତ ପୁରାଣରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଅଯୁତଂ ଵାମନାଖ୍ଯଂ ଚ ଵାଯଵ୍ଯଂ ଷଟ୍ଶତାନି ଚ । ଚତୁର୍ଵିଂଶତିସଂଖ୍ଯାତଃ ସହସ୍ରାଣି ତୁ ଶୌନକ
ବାମନ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ବାୟୁ ପୁରାଣରେ ଛଅ ଶଏ ଅଛି; ହେ ଶୌନକ, ସମସ୍ତ ମିଶି ଚବିଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ହୁଏ।
ତ୍ରଯୋଵିଂଶତିସାହସ୍ରଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ଚତୁର୍ଵିଂଶତିସାହସ୍ରଂ ଵାରାହଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍
ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣରେ ଏକୋଣେଇଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଅଦ୍ଭୁତ ବାରାହ ପୁରାଣରେ ଚବିଶି ହଜାର ଅଛି।
ଷୋଡଶୈଵ ସହସ୍ରାଣି ପୁରାଣଂ ଚାଗ୍ନିସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ପଞ୍ଚଵିଂଶତିସାହସ୍ରଂ ନାରଦଂ ପରମଂ ମତମ୍
ଅଗ୍ନି ପୁରାଣରେ ଶୋଳ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ପୁରାଣରେ ପঁଚିଶି ହଜାର ଅଛି।
ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ସାହସ୍ରଂ ପଦ୍ମାଖ୍ଯଂ ଵିପୁଲଂ ମତମ୍ । ଏକାଦଶସହସ୍ରାଣି ଲିଙ୍ଗାଖ୍ଯଂ ଚାତିଵିସ୍ମୃତମ୍
ବିସ୍ତୃତ ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ପଚାନ୍ନବେ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଅତି ପୂଜ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣରେ ଏଗାର ହଜାର ଅଛି।