ଦୁର୍ଗଯା ତୌ ହତୌ ସଂଖ୍ଯେ ନାପରାଧୋ ମମାତ୍ର ଵୈ । ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିଭାଵେଷୁ ପ୍ରତୀକାରୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଦୁର୍ଗା ଦେବୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁଇଜଣକୁ ମାରିଥିଲେ, ଏଠାରେ ମୋର କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ। ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ ଘଟିବା, ସେଥିରେ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ନ ଶୋକୋଽତ୍ର ତ୍ଵଯା କାର୍ଯୋ ମୃତପୁତ୍ରସ୍ଯ ମାନିନି । ସ୍ଵକର୍ମଵଶଗୋ ଜୀଵୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଭୋଗାନ୍ସୁଖାସୁଖାନ୍
ମୃତ ପୁଅ ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମାନିନୀ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିଥାଏ, ସୁଖ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଥାଏ।
ଦାସୋଽସ୍ମି ତଵ ଭୋ ମାତର୍ଯଥା ମମ ମନୋରମା । ତଥା ତ୍ଵମପି ଧର୍ମଜ୍ଞେ ନ ଭେଦୋଽସ୍ତି ମନାଗପି
ମା, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ, ମୋ ମନ ଯେପରି ତୁମେ ମନୋରମା, ସେପରି ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞା, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ।
ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ କୃତଂ କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ତସ୍ମାନ୍ନ ଶୋଚିତଵ୍ଯଂ ତେ ସୁଖେ ଦୁଃଖେ କଦାଚନ
ସୁଭ ଅଶୁଭ କର୍ମର ଫଳ ଅବଶ୍ୟ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ତେଣୁ, ତୁମେ କଦାଚିତ୍ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଦୁଃଖେ ଦୁଃଖାଧିକାନ୍ପଶ୍ଯେତ୍ସୁଖେ ପଶ୍ଯେତ୍ସୁଖାଧିକମ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ଶୋକହର୍ଷାଭ୍ଯାଂ ଶତ୍ରୁଭ୍ଯାମିଵ ନାର୍ପଯେତ୍
ଦୁଃଖରେ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ଯେଉଁମାନେ ଆମେଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ସୁଖରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ଯେଉଁମାନେ ଆମେଠାରୁ ଅଧିକ ସୁଖୀ। ନିଜକୁ ଶୋକ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦରେ ଏପରି ଭାବରେ ଦେଇ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦେଇ ଦେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦୈଵାଧୀନମିଦଂ ସର୍ଵଂ ନାତ୍ମାଧୀନଂ କଦାଚନ । ନ ଶୋକେନ ତଦାଽଽତ୍ମାନଂ ଶୋଷଯେନ୍ମତିମାନ୍ନରଃ
ମାନ୍ୟତା, ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନ; କେବେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନୁହେଁ। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଶୋକରେ ନିଜକୁ ଶୁଷ୍କ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଥା ଦାରୁମଯୀ ଯୋଷା ନଟାଦୀନାଂ ପ୍ରଚେଷ୍ଟତେ । ତଥା ସ୍ଵକର୍ମଵଶଗୋ ଦେହୀ ସର୍ଵତ୍ର ଵର୍ତତେ
ଯେପରି କଠର ପୁତଳି ନାଟକ ଆଦିରେ ଅଭିନୟ କରେ, ସେପରି ଦେହୀ ନିଜ କର୍ମର ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଚାଲିଥାଏ।
ଅହଂ ଵନଗତୋ ମାତର୍ନାଭଵଂ ଦୁଃଖମାନସଃ । ଚିନ୍ତଯନ୍ସ୍ଵକୃତଂ କର୍ମ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯମିତି ଵେଦ୍ମି ଚ
ମା, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲି, ମୋ ମନରେ କେହି ଦୁଃଖ ଥିଲା ନାହିଁ; ନିଜ କର୍ମ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ଜାଣିଥିଲି ଯେ ଏହାର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡିବ।
ମୃତୋ ମାତାମହୋଽତ୍ରୈଵ ଵିଧୁରା ଜନନୀ ମମ । ଭଯାତୁରା ଗୃହୀତ୍ଵା ମାଂ ନିର୍ଯଯୌ ଗହନଂ ଵନମ୍
ଏଠାରେ ମୋ ମାତାମହ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ମୋ ମା ଏକା ହେଲେ; ଭୟରେ, ସେ ମୋତେ ନେଇ ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଲୁଣ୍ଠିତା ତସ୍କରୈର୍ମାର୍ଗେ ଵସ୍ତ୍ରହୀନା ତଥା କୃତା । ପାଥେଯଞ୍ଚ ହୃତଂ ସର୍ଵଂ ବାଲପୁତ୍ରା ନିରାଶ୍ରଯା
ପଥରେ ଚୋରମାନେ ଆମେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ନେଇଗଲେ, ଆମେ ଅପରିଚ୍ଛଦ ହେଲୁ; ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ ଦେଲେ, ମୋ ମା ତାଙ୍କ ଛୋଟ ପୁଅ ସହିତ ଅନାଶ୍ରୟ ହେଲେ।
ମାତା ଗୃହୀତ୍ଵା ମାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଭାରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି । ଵିଦଲ୍ଲୋଽଯଂ ସମାଯାତସ୍ତଥା ଧାତ୍ରେଯିକାଽବଲା
ମୋ ମା ମୋତେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇଗଲେ; ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଧାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ମୁନିଭିର୍ମୁନିପତ୍ନୀଭିର୍ଦଯାଯୁକ୍ତୈଃ ସମନ୍ତତଃ । ପୋଷିତାଃ ଫଲନୀଵାରୈର୍ଵଯଂ ତତ୍ର ସ୍ଥିତାସ୍ତ୍ରଯଃ
ସେଠାରେ, ଆମେ ତିନିଜଣାକୁ ଦୟାଳୁ ଋଷିମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଗୃହଣୀମାନେ ଫଳ ଓ ନୀବାର ଦେଇ ପୋଷଣ କରିଥିଲେ।
ଦୁଃଖଂ ନମେ ତଦା ହ୍ଯାସୀତ୍ସୁଖଂ ନାଦ୍ଯ ଧନାଗମେ । ନ ଵୈରଂ ନ ଚ ମାତ୍ସର୍ଯଂ ମମ ଚିତ୍ତେ ତୁ କର୍ହିଚିତ୍
ସେ ସମୟରେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଥିଲା, ସୁଖ ଥିଲା ନାହିଁ; ଏବେ ଧନ ଆସିଲା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ। ମୋ ମନରେ କେବେ ବିରୋଧ କିମ୍ବା ଇର୍ଷ୍ୟା ଆସିନାହିଁ।
ନୀଵାରଭକ୍ଷଣଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ରାଜଭୋଗାତ୍ପରନ୍ତପେ । ତଦାଶୀ ନରକଂ ଯାତି ନ ନୀଵାରାଶନଃ କ୍ଵଚିତ୍
ନୀବାର ଖାଇବା ରାଜାର ଭୋଗ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ହେ ପରନ୍ତପ। ଏହି ଭୋଗ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ନରକକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ନୀବାର ଖାଇବା ଲୋକ କେବେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
ଧର୍ମସ୍ଯାଚରଣଂ କାର୍ଯଂ ପୁରୁଷେଣ ଵିଜାନତା । ସଞ୍ଜିତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଵର୍ଗଂ ଵୈ ଯଥା ନ ନରକଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉପରେ ଜୟ କରି, ଏପରି ଭାବରେ ଯେ ସେ ନରକକୁ ଯାଇବା ନାହିଁ।
ମାନୁଷ୍ଯଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ମାତଃ ଖଣ୍ଡେଽସ୍ମିନ୍ଭାରତେ ଶୁଭେ । ଆହାରାଦି ସୁଖଂ ନୂନଂ ଭଵେତ୍ସର୍ଵାସୁ ଯୋନିଷୁ
ମା, ଏହି ଭାରତ ଦେଶରେ ମାନବ ଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଖ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ ମିଳିଥାଏ।
ପ୍ରାପ୍ଯ ତଂ ମାନୁଷଂ ଦେହଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଧର୍ମସାଧନମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷପ୍ରଦଂ ନୄଣାଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ଚାନ୍ଯଯୋନିଷୁ
ଏହି ମାନବ ଦେହ ପାଇଁ, ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହା ଲୋକମାନେକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ସା ତଦା ତେନ ଲୀଲାଵତ୍ଯତିଲଜ୍ଜିତା । ପୁତ୍ରଶୋକଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତମାହାଶ୍ରୁଵିଲୋଚନା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେ ଏପରି ଭାବରେ କହିବା ପରେ, ଲୀଳାବତୀ ଅତି ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ; ପୁଅ ନିମିତ୍ତରେ ଶୋକ ଛାଡି, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସାପରାଧାଽସ୍ମି ପୁତ୍ରାହଂ କୃତା ପିତ୍ରା ଯୁଧାଜିତା । ହତ୍ଯା ମାତାମହଂ ତେଽତ୍ର ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ତୁ ଯେନ ଵୈ
ପୁଅ, ମୁଁ ଅପରାଧିନୀ; ତୋର ବାପା ଯୁଧାଜିତ ଏଠାରେ ତୋର ମାତାମହଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ, ରାଜ୍ୟ ନେଇଗଲେ।
ନ ତଂ ଵାରଯିତୁଂ ଶକ୍ତା ତଦାଽହଂ ନ ସୁତଂ ମମ । ଯତ୍କୃତଂ କର୍ମ ତେନୈଵ ନାପରାଧୋଽସ୍ତି ମେ ସୁତ
ସେତେବେଳେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରିଲି ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ପୁଅ ଭାବିଲି ନାହିଁ। ଯେ କର୍ମ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା; ଏଥିରେ ମୋର ଅପରାଧ ନାହିଁ, ପୁଅ।
ତୌ ମୃତୌ ସ୍ଵକୃତେନୈଵ କାରଣଂ ତ୍ଵଂ ତଯୋର୍ନ ଚ । ନାହଂ ଶୋଚାମି ତଂ ପୁତ୍ରଂ ସଦା ଶୋଚାମି ତତ୍କୃତମ୍
ସେ ଦୁଇଜଣ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ; ତୁମେ ତାଙ୍କର କାରଣ ନୁହେଁ। ମୁଁ ସେ ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକ କରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ କର୍ମ ପାଇଁ ସଦା ଦୁଃଖିତ।
ପୁତ୍ର ତ୍ଵମସି କଲ୍ଯାଣ ଭଗିନୀ ମେ ମନୋରମା । ନ କ୍ରୋଧୋ ନ ଚ ଶୋକୋ ମେ ତ୍ଵଯି ପୁତ୍ର ମନାଗପି
ପୁଅ, ତୁମେ ଶୁଭ; ମୋ ଭଉଣୀ ମନୋରମା। ତୁମେ ପ୍ରତି ମୋର କେବେ କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆସିନାହିଁ, ଏକ ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
କୁରୁ ରାଜ୍ଯଂ ମହାଭାଗ ପ୍ରଜାଃ ପାଲଯ ସୁଵ୍ରତ । ଭଗଵତ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦେନ ପ୍ରାପ୍ତମେତଦକଣ୍ଟକମ୍
ମହାଭାଗ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କର, ଜନତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଅ; ମା ଦେବୀଙ୍କର କୃପାରେ ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖ-ବିନା ରାଜ୍ୟ ପାଇଛ।
ତଦାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚୋ ମାତୁର୍ନତ୍ଵା ତାଂ ନୃପନନ୍ଦନଃ । ଜଗାମ ଭଵନଂ ରମ୍ଯଂ ଯତ୍ର ପୂର୍ଵଂ ମନୋରମା
ମା'ଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜକୁମାର ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠି ରହିଥିଲେ, ସେଇ ସୁନ୍ଦର ଦୁଇଁରେ ଚାଲିଗଲା।
ନ୍ଯଵସତ୍ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ତୁ ସର୍ଵାନାହୂଯ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ । ଦୈଵଜ୍ଞାନଥ ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁହୂର୍ତଂ ଦିଵସଂ ଶୁଭମ୍
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ; ପରେ ଜ୍ୟୋତିଷୀମାନେଙ୍କୁ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଦିନ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ସିଂହାସନଂ ତଥା ହୈମଂ କାରଯିତ୍ଵା ମନୋହରମ୍ । ସିଂହାସନେ ସ୍ଥିତାଂ ଦେଵୀଂ ପୂଜଯିଷ୍ଯେ ସଦାଽପ୍ଯହମ୍
ମନୋହର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନ ତିଆରି କରି, ମୁଁ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜା କରିବି।
ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵାଽଽସନେ ଦେଵୀଂ ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷଦାମ୍ । ରାଜ୍ଯଂ ପଶ୍ଚାତ୍କରିଷ୍ଯାମି ଯଥା ରାମାଦିଭିଃ କୃତମ୍
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଆସନରେ ବସାଇ, ପରେ ମୁଁ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରି ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେପରି ରାଜ୍ୟ କରିବି।
ପୂଜନୀଯା ସଦା ଦେଵୀ ସର୍ଵୈର୍ନାଗରିକୈର୍ଜନୈଃ । ମାନନୀଯା ଶିଵା ଶକ୍ତିଃ ସର୍ଵକାମାର୍ଥସିଦ୍ଧିଦା
ଦେବୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ନାଗରିକମାନେ ସଦା ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଶିବା ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଦରକାର, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରନ୍ତି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତେ ତୁ ଚକ୍ରୁର୍ଵୈ ରାଜଶାସନମ୍ । ପ୍ରାସାଦଂ କାରଯାମାସୁଃ ଶିଲ୍ପିଭିଃ ସୁମନୋରମମ୍
ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଜାରି କଲେ; କୁଶଳ କଳାକାରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏକ ସୁନ୍ଦର ଦୁଇଁ ତିଆରି କରାଗଲା।
ପ୍ରତିମାଂ କାରଯିତ୍ଵାଽଥ ମୁହୂର୍ତେଽଥ ଶୁଭେ ଦିନେ । ଦ୍ଵିଜାନାହୂଯ ଵେଦଜ୍ଞାନ୍ସ୍ଥାପଯାମାସ ଭୂପତିଃ
ଦେବୀଙ୍କର ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରି, ଶୁଭ ଦିନ ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ରାଜା ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଡାକି, ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କଲେ।